Erabiltzaile Tresnak


gizt:1:3:3:2

Hizkuntzaren funtzio sozialak

Hizkuntzak gizarte jakin batean errealitatea eraikitzeko, komunikatzeko edo balio sinbolikoa bideratzeko funtzio multzo bat badauka. Hizkuntza funtzio sozial horiek, hizkuntza bera bezala, hizkuntza-komunitateen arabera aldatzen dira.

Funtzioen zerrenda

Funtzioez hitz egitean, atal honetan ez zaie “funtzionalistek” egindako banaketari begiratuko, hau da, komunikazio-egoera bakoitzean hiztunaren helburu komunikatiboei begira egiten den banaketari. Gizartean hizkuntzak dituen funtzio horiek bere estatusarekin ikustea izango da helburua, esan nahi baita gizarte jakin batean, egitura sozial jakin batean, hizkuntza horrek duen lekua, posizioa .

Charles Fergusonek zazpi funtzio bereizten zituen: nazioartekoa, ofiziala, komunikazio-hizkuntza (ingelesez vehicular), taldekoia (gregarioa), eskolatze-hizkuntza, eskola-ikasgaia, erlijiozkoa; baina hiru hizkuntza-kategoria ere bereizten zituen, nagusiak, txikiak eta aparteko estatusekoak; eta bost hizkuntza-mota: bernakularrak, estandarrak, klasikoak, pidginak, kreolerak. Lerroalde honetan, funtzioei begiratuko zaie.

William Stewart-ek Fergusonenei hiru funtzio emendatu zizkien 1968an: hiriburukoa, probintziala eta literarioa (capital, provincial, literary).

1984an Ralph Fasold-ek, aurrekoen lana baliatuz, zazpi funtzio definitu zituen atributu soziolinguistiko-sorta baten bidez: ofiziala, nazionala, taldekoa, komunikaziokoa, nazioartekoa, eskolakoa eta erlijiozkoa.

Txepetxek ere zazpi funtzio horiek proposatu zituen hizkuntzen ezaugarriak definituz (1987: 75): nazioarteko hizkuntza, zibilizazio-hizkuntza edo kultura hizkuntza, hizkuntza nazionala, tokiko hizkuntza, lan hizkuntza, familia-hizkuntza, nortasun-hizkuntza (“identidad o lengua de pensamiento”). Azken biak jabetze naturalaren mendean daude (adquisición natural); lehen biak, aldiz, bigarren ikaskuntzaren mendean (aprendizaje secundario).

Cooper-ek aurkeztu zuen sailkapenean Stewarten ofizial kalifikatzailea hiru motatan bereizi zuen (1989): hizkuntza ofiziala, lanekoa eta sinbolikoa (“statutory“, “working“ and “symbolic“: 99). Gainera beste bi funtzio gehitu ditu, mass media eta lan funtzioak (mass media, work functions, ibid : 118).

Era batez edo bestez, funtzio guztiak daude, esan nahi baita gizartean hizkuntzek betetzen dituzten eginkizunak: nazioartekoa, tokikoa, komunikazio-hizkuntza, eskolatze-hizkuntza, literarioa, erlijiozkoa, etab. Batak bestea estal dezake edo osa dezake, irizpide definitzaileak ez direlako berdin-berdinak adituen arabera. Esparru instituzionalak ere kontuan hartzen ditu: nazioartekoa, ofiziala eta nazionala.

Funtzioen adibideak: Euskara eta beste hizkuntzak

  • Nazioartekoa. Herri askotako eliteek, kargudunek erabiliak dira maila hori eskuratzen duten hizkuntzak. Hizkuntzaren hedapenaren faktoreak aztertuz ikusiko da zergatik hizkuntza bat nazioarteko hizkuntza bilakatzen den (4.3.). Europan latina eta ingelesa dira ezagunenak. K.a. III. mendean latina baserritar tribu txiki bateko hizkuntza zen, Erroma inguruko Latium eskualdekoa, etruskoen menpean zegoena. Orduan nazioarteko hizkuntza persiera bazen ere, hizkuntza xume hura Erromatar Inperio zabaleko hizkuntza bilakatu zen.
  • Halere, konkista militarrak ez du beti konkistatzaileen hizkuntza inposatzen. Erdi Aroan Eskandinaviatik jaitsi ziren normandiarrek Frantziako erreinu zati bat bereganatu zuten, eta frantsesa ere bai. Ondoren, hizkuntza hori inposatu zuten Ingalaterran, beraien jatorrizkoa galduz. Nazioarteko funtzioarekin batera, produkzio kulturalak, informazioa, ideiak, ohiturak, etab. leku askotara iristen dira. Horrek ere nazioarteko hizkuntza horren hedadura eta eragina indartzen ditu.HIZKUNTZEN FUNTZIOAK
  • Ofiziala. Ofizialtasunak herritarrei izendapen hori eskuratu duen hizkuntza erabiltzeko hainbat eskubide aitortzen die; baina estatus hori oso ezberdina da herri bakoitzean. Euskal Autonomia Erkidegoko 1982ko Euskararen Erabilpena Arauzkotzeko Oinarrizko Legeak dio:
  • “Euskal Herriko Autonomia-Elkartearen hizkuntza-ofizialak euskara eta gaztelania dira”. Nafarroako Foru Komunitatearen 1982ko Nafarroako Foru Eraentza Berrezarri eta Hobetzeari buruzko Legeak dio: “1. Gaztelera da Nafarroako hizkuntza ofiziala. 2. Euskarak ere hizkuntza ofizial-maila izango du Nafarroako eskualde euskaldunetan”.
  • Bi erkidegoetan euskara hizkuntza ofiziala da, baina era ezberdinean. Legezko aitorpen hori, Espainiako konstituzioan oinarritua da. 1978ko espainol konstituzioak aitortzen du: “Espainiako beste hizkuntzak ere ofizialak izango dira haiei dagozkien autonomia-erkidegoetan, tokian tokiko estatutuekin bat etorriz”. Bere aldetik, frantses konstituzioak 2008ko uztailaren 23ko emendakinean zera dio: “Eskualdeetako hizkuntzak Frantziako ondare dira”. Frantzian euskara ez da hizkuntza ofiziala, Espainian hizkuntza koofiziala da, gaztelaniarekin batera. Halere “koofizialtasun” hori ere ez da orekatua, bi ofizialtasun horiek eskubide eta eginbehar desberdinak aitortzen dituztelako: gaztelaniaren ezagutza nahitaezkoa da eta ez euskararena, adibidez.
  • Herri batzuetan, elebitasun ofiziala indarrean da ez bi hizkuntzen erabilera bultzatzeko, baina bai elebakartasun indibiduala eta hizkuntza-komunitateen nortasuna zaintzeko. Belgikan adibidez, hiztunek, oro har, ez dituzte herriko beste hizkuntza ofizialak ikasten. Hiru hizkuntzak, frantsesa, nederlandera eta alemanera, estatuko lurralde eremuaren zati batean baino ez dira ofizialak. Beste hizkuntza batzuk, ordea, lurralde osoan dira ofizialak, hala nola ingelesa eta gaelikoa Irlandan edo luxenburgera, frantsesa eta alemanera Luxenburgon.
  • Nazionala. Ofiziala eta nazionala ez dira kalifikatzaile sinonimoak. Estatus ofizialak herritarrei eskubideak aitortzen dizkie, nazional izendapenak, berriz, lurralde jakin batean bizi diren pertsonen berezko nortasunaren ezaugarri dela aitortzen dio hizkuntzari. Deskolonizazioaren ondorioz, Afrikako, Hego Amerikako eta Asiako herri gazteek hizkuntza-plangintza honako arazo kezkagarria dute: Zein nazio-hizkuntza hautatu? Zein hizkuntza administraziorako edota irakaskuntzarako? Kolonizatzaile ohiena (ingelesa, gaztelania, frantsesa…)? Tokiko hizkuntzetako bat? Baina, zein ? Erabiliena?
  • Hiriburukoa. Stewarten sailkapenean funtzio horrek (capital) ez du ofizialtasunarekin ikustekorik. Hizkuntza nagusia da nazio hiriburuan, komunikazio-hizkuntza. Zentro politiko eta ekonomikotik hiri-aldirira hedatzen da.
  • Probintziala. Stewarten sailkapenean hizkuntza probintzial bat ofiziala da lurralde jakin batean, euskara bezala Euskal Autonomia Erkidegoan.
  • Tokikoa. Tokiko izatea da sailkapen honetako maila geografiko apalena. Tokiko hizkuntza eta berezko hizkuntza esapideak ez dira sinonimo. Azken hau lurralde batek historikoki berezkoa duen hizkuntza da. Euskara Euskal Herriko berezko hizkuntza da, inguruan dituen hizkuntza indo-europarrak geroago heldu direlako lurralde honetara, eta probintziala, Euskal Autonomia Erkidegoan bederen. Iparraldean, aldiz, berezkoa da, baina tokikoa baizik ez da.
  • Zibilizazio-hizkuntza. Munduko zibilizazio-mota batean nagusi den hizkuntza. K.a IV. mendean finkatu zen hizkuntza greko batua (koine), heleniar zibilizazioari lotua da; ingelesa, berriz, gaur egungo mendebaldeko zibilizazioari lotu zaio.
  • Kultura-hizkuntza. Kultura-adierazpenak sortzeko eta zabaltzeko gai den hizkuntzen funtzioa da. Kalifikatzaile hori konnotatua izan daiteke. Goi-mailako kulturak eta behe-mailakoak liratekeela ulertaraziko luke hizkuntza-funtzio horrek.
  • Hizkuntza bakoitzak kontzeptu, irudikapen, balio multzo bat dauka errealitatea ulertzeko. Hots, hizkuntza bat kultura bati lotua zaio. Norbanakoaren kontzeptu kategoriak kulturari lotuak zaizkio eta denbora eta espazioarekin aldatzen dira. Balio-judizio bat da.
  • Gaur egungo munduan, kulturalki autosufiziente izatea garrantzitsua da hizkuntza-komunitateentzat, hiztunak autoestimua izateko, bere hizkuntzaz pertzepzio positiboa izan dezan eremu kulturaletan (prentsa, irrati-telebista, liburuak, zinema, zerbitzu kulturalak).
  • Literarioa. Munduan zehar zenbait hizkuntza idazketarik gabekoak dira oraino, ez daukate ortografiarik. Besteak literatura sortzeko gai dira. Sarritan, funtzio horrek literaturan erabiltzeko moduko erregistro landua duen hizkuntza dela adierazten du. Beraz, apreziazio-gradua daukagu “literatura-hizkuntza” esapide horretan ere, “zibilizazio”- eta “kultura-hizkuntza” izendapenetan bezala.
  • Euskarazko literaturak heldutasun-maila eskuratu du eta euskara hizkuntza literarioa bilakatu dela esan dezakegu. Baina bere prestigioa munduko literaturan ez da latinak, grekoak, gaztelaniak, frantsesak, ingelesak edo errusierak eskuratu dutena.
  • Komunikazio-hizkuntza. Gorago ikusi dugu hizkuntza desberdinak zituzten gizabanakoek eta hiztun-taldeek elkar ulertzeko komunikazio-hizkuntza batzuk sortu dituztela, pidginak hain zuzen. Baina nazioartekoak izan gabe, xede horrekin sortuak izan gabe, hizkuntza batzuk hauta daitezke elkar ulertzeko. Hizkuntza horiek “komunikazio-hizkuntzak” bilakatzen dira (lengua vehicular gaztelaniaz, langue véhiculaire frantsesez, lingua franca ingelesez).
  • Hego-Amerikan XVI. mendean, adibidez, Andeetan misiolari espainiarrek kitxua, Inka estatuaren hizkuntza, eta aimara erabiltzen zituzten komunikazio-hizkuntza gisa, beren ebanjelizazio-lanean. Gaztelaniak funtzio hori geroago eskuratu du.
  • Halere, modu zabalagoan, hizkuntza komunikatzeko erabiltzen den edozein kasutan ere erabiltzen da izendapen hori. Irakaskuntzan, adibidez, jakintza transmititzeko irakasle eta ikasleek duten hizkuntzaren kasuan (ikus beherago “eskolatze-hizkuntza”).
  • Taldekoia. Stewarten sailkapenean talde kultural edo etniko batek, tribu batek adibidez, komunikazio-tresna normal gisa erabiltzen duen hizkuntza da.
  • Eskolatze-hizkuntza. Irakaskuntzan, ikasleen eta irakasleen arteko harremanetan jakintza transmititzeko erabiltzen den hizkuntza. Euskal Herriko irakaskuntzan euskara B eta D ereduetan eskolatze-hizkuntza da .
  • Eskola-ikasgaia. Hizkuntza ikas-programako ikasgaia da bakarrik, A ereduan bezala. A ereduan irakaskuntza gaztelaniaz edo frantsesez da.
  • Erlijiozkoa. Jakina denez, hizkuntza batzuk erlijioari lotuak direla eta erlijioari esker hizkuntza horiek hedatu egin direla; arabiera islamari, hebreera judaismoari eta latina katolizismoari esker, besteak beste. Era batez, erlijioek hizkuntza horiek aterpetu dituzte, erlijiozko funtzioa beraientzat kontserbatuz, bederen.
  • Baina erlijioak garrantzi handia izan du hizkuntza gutxitu batzuk aterpetzeko ere, jakinez erlijiozko funtzioa goi-mailako funtzioa zela Fergusonen hitzetan. Euskararen kasua izan da mende askotan, apaizek eta elizgizonek euskara baliatu dutelako latinarekin batera. Kristau-ikasbidea euskaraz irakasten zuten. Gehiago ere, euskara ikertu eta landu egin dute. XX. mendea arte euskarazko idazki gehienak erlijiozkoak ziren, testu sakratuen itzulpenak bereziki (Ebanjelioa, Bibliako Itun Zaharra eta Berria, besteak beste).
  • Bestalde, misiolariek kristau ez diren herrialdeetan ebanjelio-aldarrikapena tokiko hizkuntzetan egin zuten. Horretarako hizkuntza horiek ikasi eta sarritan lehen deskribaketak eta gramatikak idatzi zituzten.
  • Lan hizkuntza. Txepetxek eta Cooperek funtzio hori emendatu dute. Lanean erabiltzen den hizkuntza da, laneko komunikazioa bideratzeko gaitasuna duena. Funtzio hori garrantzitsua da gaur egun. Ingelesak funtzio hori bereganatu du eta horrek munduan zehar hedatzen lagundu dio.
  • Funtzio horrek lexiko teknikoak inplikatzen ditu. Gainera prestigiozko funtzioa dauka hizkuntzak, gora egiteko baliatzen delako.
  • Familia-hizkuntza. Etxean ez ezik, familia-giroan senitartekoekin hitz egiten den hizkuntza da. Funtzio hori garrantzitsuenetatik bat da, garrantzitsuena ez bada, hizkuntza gutxituen kasuan bereziki (Fishmanen Belaunaldien Arteko Etenaren Neurria eskalako 6. gradua da, 1991, 2001). Ama-hizkuntza edo lehen-hizkuntza da normalean, belaunaldiz belaunaldi transmititzen den hizkuntza. Mendez mendeko euskararen transmisioa oroitaraz dezagun beraz, bere jarraipena segurtatu duena.
  • Nortasun-hizkuntza. Jakina da umeak bere nortasuna hizkuntzaren bitartez garatzen duela. Gizarte-talde eta norbanako bakoitzak ere bai hizkuntza jakin batekin (gehiagorekin elebidun edo eleaniztunen kasuan) lotzen du bere identitatea.
  • Zergatik ez oroitarazi euskaldunek beren hizkuntza, euskara hain zuzen, nortasun-hizkuntzatzat hartu dutela hizkuntzarekin beren burua izendatuz eta halaber beraien herria Euskal Herria. Taldeek euren kideak eta besteak izendatzeko modua dute, “euskaldun” eta “erdaldun” izenak horren adibide.

Hizkuntza bakoitzaren funtzioen elkarbizitza

Esan bezala, Fishmanen ustez elebitasun soziala, beraz diglosia, fenomeno egonkortua izan daiteke bi hizkuntzen artean diferentziazio funtzionala baldin badago. Beraz, kontaktuan diren bi edo hiru hizkuntzen funtzioak banatuak izan behar dira. Funtzio horiek banaketa osagarrian izan behar dira.

Eginkizunak bereizi ezean, osagarrizko baliorekin, bi hizkuntzetatik batek, edo barietate batek hizkuntza bakarraren kasuan, bestea mugituko du, rolen eta balioak nahasi eta fusionatu direlako.

Gizarte jakin batean hiztunak elebidun orekatuak balira egoera guztietan, komunitatearen elebitasun hori desagertu egingo litzateke; izan ere, gizarterik ez da bi hizkuntza behar duenik funtzio multzo bakar batentzat.

Baina elebitasun soziala edo diglossia ez da beti istilurik gabeko harreman-egoera, aitzitik ere.

lanaren aipamena nola egin...

Euskara Institutua, EHU, "Hizkuntzaren funtzio sozialak", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3