Erabiltzaile Tresnak


gizt:1:3:4:3

Hizkuntzaren zabalkundea

Arestian ikusi dugu hizkuntza baten ordezkapenak bere ordez beste bat jartzea inplikatzen zuela. Batak besteak betetzen zituen erabilera-esparruak eta funtzioak betetzen ditu. Hizkuntza bat bestea ordezkatuz hedatzen, zabaltzen da. Fenomeno hori izendatzeko erabili den terminologia honakoa da: euskaraz hizkuntza-zabalkundea edo hizkuntza-hedapena, gaztelaniaz expansión lingüística, difusión lingüística, frantsesez expansion de la langue, diffusion de la langue, ingelesez language spread.

Hizkuntzaren zabalkundearen bi erak

Hizkuntza baten zabalkundea bi irizpideren arabera neur daiteke: hiztun kopuruaren arabera edo dituen funtzioen arabera. Lehen ebaluazio-irizpidea demografikoa da, bigarrena funtzionala.

Irizpide demografikoa. Hizkuntza-jarraipena eta ordezkapena 4.2. lerroaldean aurkeztu dira; hiztun kopurua, proportzioa eta banaketa (kontzentrazio demografikoa).

Hiztun kopurua neurtzeko, hizkuntza batez mintzatzea zer den jakin behar da, ezagutza eta erabilera maila desberdinak izan daitezkeela jakinda. Hizkuntza gutxituen kasuan, ezberdintasun horixe da gertatzen dena, eremu eta une formaletan erabilia ez delako.

XIX. mendeko Mendebaldeko Europan adibidez, frantsesa zen hizkuntza erabiliena lehen hizkuntza bezala. Orain alemana da. Aldiz, ingelesa, lehen hizkuntzatzat dutenek ez ezik, beste hiztun askok ere ezagutzen dute, alemana baino askoz gehiagok. Jaiotza-tasa ez da berez eraginkorra, garrantzitsua baldin bada ere hizkuntza-komunitate txikientzat.

Hizkuntzaren hedapenaren faktoreak

Faktore geografikoa. Hizkuntzak, bide naturalei jarraiki, ibaien bidez zein itsasoetan zehar hedatzen ziren, merkataritzarekin, kolonizazioarekin eta abarrekin. Azken urteotan, garraioen garapenak eta aldaketa teknologikoek geografiari lotua den faktore horren eragina murriztu egin dute. Baina, ikusten den bezala, geografia ez da bere baitan faktore abiarazle edo erabakigarri bat, errazte faktore bat da. Faktore erabakigarria komertzioa egiteko beharra da, edo kolonizatzeko nahian komunikatzeko hizkuntza baten beharra.

Hiri-faktorea. Hiria punpa gisa erabiltzen da, hizkuntzen hedapenaren mugimendua azeleratuz (Calvet, 1987: 131). Oro har, ohartzen da hirietako biztanleek errazki ordezkatzen dutela hizkuntza, baserrikoek baino maizago. Baserriko biztanleriak beste hizkuntza-komunitate batetik edo beste hizkuntza-barietateetatik bere burua kontzienteki isola dezake, edo benetan isolatuago egon nahigabe (Fishman, 1972: 126-127). Hemen ere hiri-faktorea errazte faktore bat da, zeharkako faktorea.

Faktore ekonomikoa. Harreman komertzialek hizkuntza-komunikazioa inplikatzen dute eta, beraz, hizkuntza komun bat. Gaur egun ingelesa da nazioarteko merkataritzako hizkuntza. Inmigrazioaren kasuan, harrera-herriko hizkuntza beharrezkoa izaten da lan-munduan.

Erlijio-faktorea. Hizkuntza batzuen hedapena erlijio berezi bati lotua izan da, hala nola arabiera islamari, sanskritoa hinduismoari, latina katolizismoari, etab. Hizkuntza horiek literarioak eta sakratuak ziren. Aipatu dugun hebraiera adibidez, Kristo aurreko judaismoaren hizkuntza zena, liturgia hizkuntza izateaz gain, hizkuntza mintzatu bezala berreskuratu ondoan, Israelgo hizkuntza nazionala bilakatu da XX. mendean.

Faktore militarra. Hizkuntzak inbasio militarrekin batera ere hedatzen dira, inbaditzaileen edo konkistatzaileen hizkuntza inposatuz. Latina da adibideetatik ezagunena behar bada, hizkuntza erromanikoen iturburua. Arestian esan bezala kolonizazioak eragin handi izan du europar hizkuntza batzuen hedapenean Asian, Afrikan, Amerikan, Ozeanian eta hizkuntza autoktono asko hondatu eta galdu dira (Martí eta beste, Hizkuntzen mundua: 317-319).

Faktore politikoa. Hizkuntzen hedapena ere botere politikoari lotu zaio. Hizkuntza batzuk, nazio-hizkuntzak izanik, estatu hedakorrekin hedatzen dira. Lurraldeko elitea estatu hedakorreko hizkuntza ikasten hasten da eta tokiko administrazioan baliatzen du, estatuko administrazioarekiko harremanetan. Ondotik, gizarte-klase baxuetako jendeak bere burua behartuta ikusten du agintzen duen elitearen hizkuntza ikastera. Hau da Euskal Herrian Espainiako eta Frantziako nazio-hizkuntzekin gertatu dena. Botere politikoak eragin handia izan du gaztelaniaren eta frantsesaren hedapenean, euskal elebakartasunaren desagertzera arte.

Hizkuntzen egoera eta geroa hautaketa politikoen menpean dago. Politikaren alor hori hizkuntza-politika deitzen da. Hizkuntza-politika hizkuntza plangintzan gauzatzen da. Bi alor horiek 5. atalean aztertuak dira.

Faktore kulturala, prestigioa Hizkuntza bat prestigiodun izan daiteke, bere literaturarengatik edota zibilizazio-hizkuntza izateagatik, esan nahi baita munduko zibilizazio-mota bati lotua izateagatik (ingelesa oraingo mendebaldeko zibilizazioari, grekoa, latina, mandarin-txinera, etab.).

Hizkuntza baten ezagutzak edo barietate batenak gizarte-mugikortasuna eta igoera eragin dezake, goi mailako klase soziokulturalena delako. Hizkuntza edo hizkuntza-barietate horrek prestigioa irabazten du. Ikusi dugun bezala, kolonizatzaileen hizkuntzaren kasua izan daiteke. Baina euskara batuaren kasua ere bada, euskalkien aurrean, euskaldun zahar batzuentzat. Prestigioak botere ideologiarekin dauka zerikusia.

Hizkuntza prestigioduna eta kultura-hizkuntza izatea ez da gauza arras berdina; literatura ospetsu izateak hizkuntzari prestigioa ematen dio. Prestigioa irizpide askotako faktorea da. Halere, eragile kulturala pisu gutxikoa da eragile ekonomikoen eta politikoen aurrean. Horregatik, XIX. eta bereziki XX. mendeetan, XVIII. mendeko Europan gutxiengoak, eliteak edo gorteak erabiltzen zuen frantsesaren hedapena atzeratu da (Calvet, La guerre des langues: 270).

Honela, nazioarteko merkataritzako hizkuntza izanik, zientzia modernoetako hizkuntza bakarra eta munduko lehen komunikazio-hizkuntza bihurtuz, ingelesa munduko bigarren hizkuntza erabiliena bilakatu da gaur egun, mandarinaren atzetik. Ingelesaren berezko indarra handi-handia da. Bizindar handi horrek bere hedapena indartzen du eta, alderantziz, hedapenak bizindarra handitzen du.

Hizkuntza indartsuak eta ahulak: Hizkuntza-darwinismorik ez

Hizkuntza-hedapena beste hizkuntza batzuen kalterako egiten da beti. Komunikazio-hizkuntzak edo nazioarteko hizkuntzak, hizkuntza desberdinetako edo herrialde desberdinetako hiztunek elkar ulertzeko erabiliak direnez, hizkuntzen arteko lehiaketaren ondorioak dira. Ondorioz, bi aukera badaude: edo beste hizkuntzei gehitzen zaizkie, edo aurreko lerroaldean ikusi dugun bezala ordezkatzen dituzte.

Normalean, nazioarteko hizkuntzek ez dituzte besteak ordezkatzen. Komunikazio-hizkuntzak gizarte bateko klase baten hizkuntza bilaka daitezke, eliteenak, kolonizatzaileenak edo tokiko goiko klaseenak, adibidez. Transformazio-prozesuaren bidez kreolerak ere bilaka daitezke (2.4.).

Halere, azpimarratu behar da ikusmolde horrek deus ez duela ikustekorik hizkuntza-darwinismoarekin. Hona azken honen definizio bat: “Hizkuntzek Darwinen eboluzio-teorien araberako bilakaera dutela defendatzen duen hizkuntza-ideologia. Horren arabera, hizkuntza-komunitate indartsuenak gailenduko lirateke, ahulenak baztertuta” (UZEI: 22- hizkuntza-darwinismoa).

Zabalkundeak ez dira ordezkapen prozesu naturalak; giza komunitateen, gizakien ekintzen ondorioak dira. Hizkuntza ahulenek ere beren lekua izan dezakete. Horretarako, hizkuntza-komunitate horren hizkuntza propioa biziarazteko borondatea azkar izan behar da, eta hori lortzeko politika egokia jarri behar da indarrean (5. atala).

lanaren aipamena nola egin...

Euskara Institutua, EHU, "Hizkuntzaren zabalkundea", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3