Erabiltzaile Tresnak


gizt:5:5:1:3

Semantika, gizarte-egitura eta ideologia

Tratamendu-izenordainen azterketa historikoak semantikaren eta gizartearen edo psikologiaren arteko kidetasun-multzo bat jartzen du agerian. Boterearen semantika ez-elkarrekikoa nahiko gizarte egonkor bati dago lotua, boterea jaiotze-eskubideen arabera banatua egonda, botere-banaketa berrietarako aukera handirik ez duen gizarte egonkor bati lotua. Boterearen semantika jaunen sistema feudalari guztiz lotua zegoen. Italian, neurri handi batean voi zaharragoa alboratu duen errespetuzko lei, jatorriz, la vostra Signoria esapidearen forma laburtua da; eta espainierazko Vuestra Merced denboraren buruan usted bilakatu zen. Gizarte-egitura egonkor honen sendogarri, gizaki orok egoki banaturiko leku finkoa duelako ustea eta handik -gorago igotzeko- mugitu behar ez duelako Elizaren irakatsia zegoen. Elkartasunaren semantika elkarrekikoa (“the reciprocal solidarity semantic”), gizartearen mugikortasunari eta berdintasunaren ideologiari esker hazi da. Herri eta hiriek, gizartearen mailaketa mugikorrago eta irekiagoa ekartzeaz batera, bidea ireki diote aldakuntza semantikoari. Kidetasun historiko orokor horietaz gainera, garrantzi gutxiagoko beste emaitza batzuk aipatzen dituzte Brown eta Gilmanek beren tesiaren alde.

Frantziako kasua

Frantzian Iraultza arte, boterearen semantika ez-elkarrekikoa izan zen nagusi. Orduan Segurtasun Publikorako Komiteak T elkarrekikoaren erabilera orokorra agindu zuen, eta V-rena gaitzetsi aztarna feudala zelakoan. 1793ko urriaren 31n, Malbec-ek V-ren aurkako berbaldia egin zuen parlamentuan:

  • Nous distinguons trois personnes pour le singulier et trois pour le pluriel, et, au mépris de cette règle, l'esprit de fanatisme, d'orgueil et de féodalité, nous a fait contracter l'habitude de nous servir de la seconde personne du pluriel lorsque nous parlons à un seul (Brunot-ek, 1927, aipatua).

HAU SANS-CULOTTEA OMEN ZENGarai batez iraultzaren anaitasunezko espirituaren eraginez tratamendu guztiak aski soilduta geratu ziren, derrigorrezko citoyen eta tu elkarrekikoak nagusituz. Robespierre-k Asanblearen presidenteari berari tu esan zion. Ondorengo urteetan elkartasunak behera egitearekin batera, betidaniko botere-desberdintasunak azaldu ziren berriz ere.

Galde diezaiokegu geure buruari ea zergatik adierazi zen berdintasun-asmoa T unibertsalaren bitartez eta ez V unibertsalaren bitartez edo, hirugarren aukera gisa, ea zergatik ez zen gauzatu semantika-aldakuntza boteretik elkartasunera izenordain biak atxikiz. Erantzuna lehengo goi-klasearen V-rekiko zaletasun edo atxikimenduari dago lotua. Izenordaina bera gorrotagarria edo zitzaien iraultzaileei. “Sans-culottes” direlakoen izenordaina T zen (Gedike, 1974), beraz, horrexek izan behar zuen Iraultzaren izenordaina.

Gaur egun Frantzian tratamendu-izenordainen erabilera boterearen semantikaren araberakoa ez bada ere, berezko frantses hiztunak aski ohartuta daude lehengo arau semantikoaz. Boterearen semantikak frantsesezko urrezko literaturan itzal handia izana dateke gaurko frantsesak arau zaharkituaz ohartuta egotearen arrazoia. Itaunketaren erantzuleei, zerbitzari bati T esateko posibilitateak iradokitzen zien jarrera bereziak agerian jarri zuen boterearen kontzientzia, tratamenduan eragiten duten ezaugarrien artean. Erantzule gehienen iritziz, zerbitzariari tratamendu hau ematea gustu txarreko zakarkeria izugarria litzateke, beste edozein arau-hauste izan litekeen baino are zakarragoa, zerbitzariari T esate hori lehengo jaunen eskubidetzat edo hartzen delako, ideologia modernoaren aurkako botere-asimetria delako. Afrika frantsesean, ordea, egoki eta bidezkoa da europarraren eta afrikarraren arteko kasta-desberdintasuna onartzea eta tratamendu ez-elkarrekikoaren bidez adieraztea. Europarrak T esaten dio eta V eskatzen afrikarrarengandik. Usadio hori, noski, erabat mingarri eta hilduragarria da afrikarrarentzat eta 1957an Robert Lacoste-k, Algerian bizi zen Frantziako ministroak, usadio hori bertan behera uztera bultzatu zituen bere herritarrak.

Ingalaterrako kasua

Ingalaterran, normandar konkistaren aurretik, ye bigarren pertsona plurala zen eta thou singularra. You, jatorriz, ye-ren akusatiboa zen, baina denborarekin nominatibo plural bilakatu eta azkenean thou alboratu zuen ohiko singular gisa. Ye-ren lehen erabilerak errespetuzko singular gisa, XIII. mendekoak dira (Kennedey, 1915) eta itxura denez, Frantziako nobleen usadioari jarraituz sartuak. Geroagoko bilakabide semantikoa, gutxi gorabehera goragoko lehen atalean deskribatutakoaren antzerakoa da; ingelesak, hala ere, kontinenteko beste europar hizkuntzen aldean, forma batetik bestera mugitzeko askatasun handiagoa agertu du (Jespersen, 1905).

XVII. mendean thou eta you gizartearen ageriko eztabaidagai bihurtu ziren. Mende horren erdialdera “The Religious Society of Friends” (Adiskideen Elkarte Erlijiosoa edo Kuakeroak) elkartea sortu zuen George Foxek. Gainerako gizartearen aldean, talde horren usadio bereizgarrienetako bat hizkera laua zen eta horrek, besteak beste, mundu guztiari thou esatea esan nahi zuen. George Foxek honela azaltzen du usadio horren nondik norakoa:

  • Moreover, when the Lord sent me forth into world, He forbade me to put off my hat to any, high or low; and I was required to Thee and Thou all men and women, without any respect to rich or poor, great or small (Estrich and Sperber-ek 1946 aipatua).

ADISKIDEAK OTE?Fox-ek idatzi guztiz zoragarria argitaratu zuen (Fox, 1660), hizkuntza guztietan solaskide bakarrarentzat T eta anitzentzat V erabiltzea tratamendu logiko eta berezkoa zela argudiatuz. Besteak beste, latina, hebreera, grekoa, arabiera, siriera, etiopiera, egiptoera, frantsesa eta italiera aipatzen ditu Foxek. Aditzera ematen du Aita Saindua izan zela, bere harrotasunean, pertsona bakarrari V esateko usadio ustel eta ilogikoa zabaldu zuena. Farnsworth-ek, kuakeroen elkarteko beste kide bat, Foxenaren antzeko beste idatzi bat egin zuen (Farnsworth, 1655) argudiatuz Jainkoa eta Adan, Jainkoa eta Moises ez zirela harroak izan, T esaten eta jasotzen zutenez gero.

Adiskideen Elkarteko kide berrientzat T unibertsala guztiz agindu zaila zen betetzeko. Thomas Ellwood-ek (1714) agindu hori zela-eta bere aitarekin izandako arazoen lekukotasuna utzi digu:

  • But whenever I had occasion to speak to my Father, though I had no Hat now to offend him; yet my language did as much: for I durst not say YOU to him, but THOU or THEE, as the Occasion required, and then would he be sure to fall on me with his Fists

Adiskideen arteko T elkarrekikoaren aldeko arrazoiak, neurri handi batean Frantziako iraultzaileenak berak ziren; baina Adiskideak gutxiengoa baino ez ziren eta gainerako gizartearen gehiengoa aski minduta zegoen haien gizalegearen haustura zela eta.

Gaur egun Adiskide zenbaitek thee erabiltzen dute; thou nominatiboa ostendu egin da eta bere ordez thee erabiltzen da bai nominatiborako, bai (lehenago bezala) akusatiborako. Adiskide frankok, hala ere, you ere erabiltzen dute. Litekeena da thee Adiskideen artean baizik ez erabiltzea eta Elkarteaz landa you erabiltzea kanpotarrekin. Elkartasunaren semantikaren halako aztarna modukoa dirudi. Jakina, ingelesez, oro har, thou ez da erabiltzen dagoeneko. Desagertze horren arrazoia ez da inola ere ziurra; edozein modutan ere, badirudi galera horretan eragin handia izan dutela Kuakeroen eta Berdintzaileen (“Levelers”) gehiegikeriaren aurkako jarrera herrikoiak, alde batetik, eta aditz-jokaera bakunago bateranzko ingelesaren joera orokorrak, bestetik.

Beste kasu batzuk

Munduan zehar egun badira ideologiaren eta izenordainen semantikaren arteko kidetasunaren hainbat adibide. Jugoslavian, komunismoa ezarri eta gero, aldi labur batez ba omen zen elkartasunezko T elkarrekiko unibertsala. Gaur iraultzaren izpiritua apaldu bide da eta V itzuli da italieraz, frantsesez edo espainieraz erabili ohi den egoera berdintsuetarako. Bada ere halako botere-asimetria Jugoslaviako “era sozialistetan”: soldaduak V eta Comrade Jenerala esaten du; jeneralak, berriz, T-z eta bere deituraz tratatzen du soldadua.

Brown eta Gilmanek Hego Afrikako afrikaans hizkuntzaren eta Indiako gujerati eta hindiera hizkuntzen berezitasun azpimarragarriak gogorarazten dizkigute aztertutako mendebaldeko gainerako hizkuntzen jokamoldeari kontrajarriz. Itaunketan, afrikar hiztunek botere ez-elkarrekikoaren zortzi kasu bereizi zituzten; haien artean, besteak beste, familia barrukoak, bezeroaren eta zerbitzariaren artekoa eta nagusiaren eta bulegariaren artekoa ditugu azpimarragarriak, kasuok, antzina ez bezala, ez baitira gaur ia-ia inoiz kodetzen botere gisa frantsesez, italieraz, alemanez… Afrikaans hizkuntzaren ereduak gehienbat 2 irudiko binakoen asimetriari eusten dio eta horrek gizarte egonkorragoa eta etika berdintzaile ez hain garatua iradokitzen dizkigu. Afrikaans hizkuntzaz mintzo diren zurien eta “kolorekoen” edota “beltzen” artean ohitzen diren tratamendu-formak ere guztiz interesgarriak dira. Afrikaans hiztunak T erabiltzen du, baina beheragoko bi kastek ez dute sekula erabiltzen ez T, ezta V ere. Zuriari “kolorekoen” erdiko kastak Meneer esaten dio; “beltzek” Baas esaten diote. Kasta-desberdintasunak zurien taldean aurki litekeen beste edozein ezaugarriren gainetik egongo balira bezala gertatzen dira gauzak eta hori guztia ongi islatuta geratzen da hizkuntzan.

Indiako gujerati eta hindiera hizkuntzek ia-ia izenordain-semantika bera dute, boterez guztiz hornitua eta zamatua. Hizkuntzok afrikaans hizkuntzaren erabilera asimetriko guztiak dituzte eta gainera, T eta V ez-elkarrekikoa erabiltzen dute anaia nagusiaren eta gazteagoaren artean eta senarraren eta emaztearen artean. Brown eta Gilmanen ustetan, izenordain-eredu erabat feudal hori bat dator indiar gizarte egonkorrarekin. Hala ere, indiar gizartea orain azkar ari da aldatzen eta aldaketa horrekin batera, izenordainak erabiltzeko arauak berak ere ari dira aldatzen. Indiar gazte aurrerakoiak T ohitzen du bere emaztearekin.

Zenbait galdera eta ondorio

Izenordainen bilakabide semantikoaren berri ematerakoan, elkartasunaren araua botere berdintsukoetara mugatuta egon zen garai bat bereizten dute Brown eta Gilmanek. Artikuluaren egileak saiatu dira argitzen ea zergatik ez zuen iraun bere horretan ardatz biko sistema orekatu hark (azalpenak hemen ikusi). Baliteke, noski, giza ezaguerak binakotasunaren aukera gogokoagoa izatea eta, hortaz, apurka-apurka ardatz baten deuseztapenerako bidea egin izana. Hala ere, teoria honek ez du argitzen bietatik zergatik nagusitu zen elkartasunaren araua eta ez boterearena. Horiek horrela, egileek uste dute ideologia berdintzailea aldarrikatzen zuten gizarte irekiagoen garapenak boterearen semantika ez-elkarrekikoaren aurka eta elkartasunaren alde jokatu zuela. Gizarte-aldakuntza handiek, botere-desberdintasunaren aurrez-aurreko agerpenekiko halako gorrotoa sortu zutela iradokitzen dute Brown eta Gilmanek.

T eta V ez-elkarrekikoaz gain, bestelako zein ekintzak adierazten digu botere-asimetria? V esateaz gainera, burua makurtu, kapela edo txapela erantzi, eskuaz agurtzeko keinua egin, isilik itxaron eta nagusiaren esanera egoten da morroi-menpekoa. Badira hainbat menpekotasun-adierazpen T eta V-ren adierazpidearen eredura sortuak. Ez dira izenordainak tratamendu ez-elkarrekikoaren forma bakarrak. Haietaz gain badira izen bereziak eta tituluak eta horietako askok botere ez-elkarrekikoaren ereduari jarraitzen diote Amerikan eta Europan, gizarte ireki eta berdinzaleetan.

Amerikar familian ez dago izenordain diskriminatzailerik, baina badira tratamendu-arau ez-elkarrekikoak. Aitak Jim esaten dio bere semeari eta ez du inondik ere itxaroten -guztiz aurrerakoia ez bada- semearengandik erantzun gisa Jack entzutea. Estatu Batuetako hegoaldean ez dago zurien eta beltzen arteko desberdintasuna adierazteko izenordainik, baina badira bestelako tratamendu-arau ez-elkarrekikoak. Gizon zuria ohituta dago beltzari bere izenaz deitzen, baina berak beltzarengandik Mr. Legree entzutea espero du. Amerikan eta Europan tratamendu ez-elkarrekikoak baditu bere formak botere asimetrikoaren binako bakoitzarentzat: bezeroaren eta zerbitzariaren artean, irakaslearen eta ikaslearen artean, aitaren eta semearen artean, enplegu-emailearen eta enplegatuaren artean.

Demokrazia batean, gizarte guztietan bezalaxe, badira botere-desberdintasunak. Botere-asimetria izenordainen bitartez adierazi zein tituluaren edota deituraren bitartez adierazi, zer alde dago bien artean? Desberdintasuna bataren eta bestearen beharkizun linguistikoaren mailan bila daitekeela dirudi. Aurrez aurreko tratamenduan erraz saihes daitezke tituluak edo deiturak, baina ez da horrela gertatzen izenordainekin. Are gehiago, izenordainaren erabilera saihestuta ere, haren itzala adizkeraren morfologian islatuko da. Frantses hiztunarentzat Dîtes quelque chose esaldian argi eta garbi ageri da vous izenordaina. Izenordainen eta aditzaren bitartezko boterearen adierazpenaren arauak boterea etengabe kodetzera behartzen gaitu; tituluen eta deituren arauak, berriz, posible egiten du boterea kodetu gabe geratzea berbaldiaren zatirik gehienetan, ez gaitu behartzen boterea kodetzera berbaldi guztian zehar. Ba al da arrazoirik pentsatzeko gizarte egonkor batek gizarte ireki batek baino berezkoagoa duela izenordainen bidezko asimetria kodetzea?

BURUA MAKURTZEN, EDO OINETAKOAK LOTZEN?Zenbaitetan tratatzeko era, “estatus-aldaketaren” bati lotua egoten da. Esate baterako, doktore titulua eskuratzeaz batera ikaslea irakaskide bihurtzen da eta Estatu Batuetako akademikoen artean, lagunarteko izena da ohikoena. Irakasle izendatu berriarentzat nekeza izan daiteke bere lehentxoagoko irakasleei beren izenez deitzea. Irakasleok, gazte eta atseginak izanda ere, zenbait urtez benetako boterea izan dute haren gain eta harrokeria galanta litzateke irakaskide berriaren aldetik, hori guztia kolpetik tratamendu berri batez ezabatu edo erauzi nahi izatea. Hala ere, “era demokratikoen tiraniak” (Cronin, 1958) kortesiazko Professor X delakoarekin gustura sentitzea eragozten dio; gure balizko irakasle sartu berriak ez luke nahi besteek pentsatzerik estatusaz guztiz kezkatua dagoela, fakultateko mailarako behar bezala prestatuta ez dagoela edo lausengari hutsa dela. Zorionez ingelesak zirrikitu bat uzten dio halakoari: tratamendu-era guztiak you erosoaz saihes ditzake, harik eta bera eta beraren kideak egoera berrira guztiz ohitu arte.

Gizarte mugikor batean tratamendu-gorabeherak sarriagotan gertatuko dira gizarte egonkor batean baino; beraz, litekeena da botere-desberdintasunen izenordainen bidezko kodetzea aski astuna gertatu izana. Boterea tituluaren eta deituren bitartez kodetzea eramangarriagoa litzateke, horiek ez baitira etengabe beharrezko. Estatusa jaiotzez ezartzen denean eta hura aldatzerik ez dagoenean, gizabanako bakoitzak tratamendu-eskubide eta tratamendu-beharkizun iraunkorrak atxikitzen ditu.

Estatu Batuetakoaren tankerako ideologia berdintzaile sendoak botere-asimetriaren ohiko adierazpen oro deuseztatzearen alde jokatzen du. Langilea, bere nagusiarekin ohi duen kortesiazko tratamendu ez-elkarrekikoaz jabetzen bada, orduan bere giza duintasunak ohitura hori bertan behera uztea edo aldatzea eskatzen diola pentsa dezake. Hala ere, ez gara ideologiaren benetako indarraz jabetzen, harik eta beste norbaiti errespetuzko tratamendua eskatzeko eskubidea eman diezagukeen ustezko egoera batean egon arte. Estatu Batuetako irakasleak halako lotsa-edo senti dezake batzuetan bere tituluaz deitzen zaionean; seguraski berak ez du horrelako tratamendua emateko eskakizunik adieraziko; harro egon daiteke bere ikasleek izenaz deitzen diotelako. Oso guraso hurkoek edo lagunkoiek izenaz deitzeko bultza ditzakete beren seme-alabak. Errepublikaren Presidenteak berak Ike deitzeko gonbitea luzatzen die bere herritarrei. Hala eta guztiz ere, botere-desberdintasunak benetakoak dira. Cronin-ek (Cronin, 1958) azpimarratu du amerikarrek sotiltasunez, gorpuzkeraren mintzaira oharkabeaz adierazi ohi dutela menpekotasuna. Mintzaira horren barruan honako hauek dira aipagarriak: ume-irribarrea, desadostasun-eztula, esaldi bukatugabea, esker oneko irribarretxoa, sorbalda eroriak, buruan hazka ibiltzea, gorputzaren mugimendua.

— Egilea: Xabier Alberdi

lanaren aipamena nola egin...

Xabier Alberdi, "Semantika, gizarte-egitura eta ideologia", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3