Erabiltzaile Tresnak


gizt:6:5

Aldaketak

Aukeratutako bertsioaren eta egungo bertsioaren arteko aldaketak aurkezten ditu.

Estekatu konparaketa bista honetara

Both sides previous revision Previous revision
Next revision
Previous revision
gizt:6:5 [2017/04/11 16:56]
Ainhoa Lendinez [Adierazpena hitzez hitz]
gizt:6:5 [2017/04/11 16:58]
Ainhoa Lendinez [Belaunaldi oso baten lana]
Marra 20: Marra 20:
 Hiztegi honen eta Euskaltzaindiak argitaratukoen --bi edizio desberdin egin baitzituen, 1968an eta 1969an, esan bezala. Biak berdinak dira, tarteko hutsak gora behera-- artean ez dago ia desberdintasunik. Badira huts batzuk (Euskaltzaindia 1968n //alaba// bi aldiz ematen da), baina bestela berdin-berdinak dira. Hala ere, Euskaltzaindia 1968an bakoitz ageri da (Kriselukoan bakoitza), //barkatu, bezain, bezala// ere ageri dira (bestean ez), //zelai// bi aldiz ematen da (1969ko edizioan ere), eta //gurtu, gurutze// eta //gustu// sarreren hurrenkera aldatua dago (inoiz ere egin ez zen) Kriseluko edizioan. Beste guztietan, oker ez bagaude, bat datoz. Zerrendetan badira hitz batzuk //h// letra parentesi artean dutenak: oraingoz aukerakoa dela adierazi nahi da horrela, nahiz, egia esateko, hori horregatik ote den, ez den hain argi ikusten. Baina handik hamar urtera (hamar urteko epea eman baitzen, ea zer zioten idazleek), Bergarako batzarraren ondotik hartutako erabakietan,​ berriz ere //h//-aren auziari ekiten zaiolarik, argituko zen kontua. Horretarako omen zen parentesia, jendearen esku uzteko kontua, ea nondik jotzen zuten erabiltzaileek:​ “... orduan Euskaltzaindia ez zen beste xehetasunetan sartu [...] eman zuen, orientapen gisa, Batasunerako hiztegia [...] Eta bertan ikus daitekeenez,​ hitz asko daude han “H” hori parentesi artean dutenak –dudazko direnak, beraz--. Hau konprenitzeko kontuan eduki behar da “H” letraren erabilerari buruz Iparraldean bi tradizio daudela, Lapurdikoa eta Zuberoakoa, eta biak ez datozela beti bat” (Bergarako biltzar ondoko erabakiak, //Euskera 1979-3//, 54). Hiztegi honen eta Euskaltzaindiak argitaratukoen --bi edizio desberdin egin baitzituen, 1968an eta 1969an, esan bezala. Biak berdinak dira, tarteko hutsak gora behera-- artean ez dago ia desberdintasunik. Badira huts batzuk (Euskaltzaindia 1968n //alaba// bi aldiz ematen da), baina bestela berdin-berdinak dira. Hala ere, Euskaltzaindia 1968an bakoitz ageri da (Kriselukoan bakoitza), //barkatu, bezain, bezala// ere ageri dira (bestean ez), //zelai// bi aldiz ematen da (1969ko edizioan ere), eta //gurtu, gurutze// eta //gustu// sarreren hurrenkera aldatua dago (inoiz ere egin ez zen) Kriseluko edizioan. Beste guztietan, oker ez bagaude, bat datoz. Zerrendetan badira hitz batzuk //h// letra parentesi artean dutenak: oraingoz aukerakoa dela adierazi nahi da horrela, nahiz, egia esateko, hori horregatik ote den, ez den hain argi ikusten. Baina handik hamar urtera (hamar urteko epea eman baitzen, ea zer zioten idazleek), Bergarako batzarraren ondotik hartutako erabakietan,​ berriz ere //h//-aren auziari ekiten zaiolarik, argituko zen kontua. Horretarako omen zen parentesia, jendearen esku uzteko kontua, ea nondik jotzen zuten erabiltzaileek:​ “... orduan Euskaltzaindia ez zen beste xehetasunetan sartu [...] eman zuen, orientapen gisa, Batasunerako hiztegia [...] Eta bertan ikus daitekeenez,​ hitz asko daude han “H” hori parentesi artean dutenak –dudazko direnak, beraz--. Hau konprenitzeko kontuan eduki behar da “H” letraren erabilerari buruz Iparraldean bi tradizio daudela, Lapurdikoa eta Zuberoakoa, eta biak ez datozela beti bat” (Bergarako biltzar ondoko erabakiak, //Euskera 1979-3//, 54).
 ===== Belaunaldien arteko gatazka ===== ===== Belaunaldien arteko gatazka =====
-{{:​gizt:​6:​5:​zugasti.jpeg?​100 ​ |ANICETO ZUGASTI EZ ZEN BATASUNAREN ALDEKOA}}{{  :​gizt:​6:​5:​batasuna.jpg?​300|}}Honaino Arantzazun gertatutakoa. Xehetasun pixka batekin eman nahi izan dugu haren berri, dokumentuek aski ongi erakusten baitituzte garai hartako eztabaiden nondik norakoak. Hantxe jarri ziren lehenbiziko harriak. Baina harri horiekin eraikin handia egiteko gai izan dira euskaltzale guztiak. Bazen, ikusten denez, gatazka handia hizkuntzarekin. Baina bazen zerbait gehiago ere.+{{  :​gizt:​6:​5:​batasuna.jpg?​300|}}Honaino Arantzazun gertatutakoa. Xehetasun pixka batekin eman nahi izan dugu haren berri, dokumentuek aski ongi erakusten baitituzte garai hartako eztabaiden nondik norakoak. Hantxe jarri ziren lehenbiziko harriak. Baina harri horiekin eraikin handia egiteko gai izan dira euskaltzale guztiak. Bazen, ikusten denez, gatazka handia hizkuntzarekin. Baina bazen zerbait gehiago ere.
  
-Hizkuntzaren gatazka horretan belaunaldien gatazka ere suertatu zen: gazteenak oro har, belaunaldi zaharrekoak oro har ez bezala, batasunaren alde zeuden, eta berehala onartu zuten eredua, eta hura aplikatzen saiatu ziren hasieratik. Ordurarte ez bezala, beste zerbait nahi zuten euskarekin: zerbait bizia, baliagarria,​ balio beharko lukeena elkarren artean ulertzeko, euskalki desberdinetakoak elkartzen ziren aldi bakoitzean erdarara jo gabe: “Hizkuntza erabiltzen ez badugu, euskalki guztiek egina dute berea. Batasuna erdaraz egingo dugu”, pentsatzen zuten.+Hizkuntzaren gatazka horretan belaunaldien gatazka ere suertatu zen: gazteenak oro har, belaunaldi zaharrekoak oro har ez bezala, batasunaren alde zeuden, eta berehala onartu zuten eredua, eta hura aplikatzen saiatu ziren hasieratik. Ordurarte ez bezala, beste zerbait nahi zuten euskarekin: zerbait bizia, baliagarria,​ balio beharko lukeena elkarren artean ulertzeko, euskalki desberdinetakoak elkartzen ziren aldi bakoitzean erdarara jo gabe: “Hizkuntza erabiltzen ez badugu, euskalki guztiek egina dute berea. Batasuna erdaraz egingo dugu”, pentsatzen zuten.{{  :​gizt:​6:​5:​zugasti.jpeg?​200|ANICETO ZUGASTI EZ ZEN BATASUNAREN ALDEKOA}}
  
 Euskaltzainburuak eztabaidetara ezpatarik gabe joateko eskatua zuen. Biltzarra bukatu eta handik hilabete batzuetara utzi behar izan zuen kargua, Villasantek hauteskundeak hamaika bozekin irabazirik (Lekuonak 3 bakarrik). Diotenez, [[http://​es.wikipedia.org/​wiki/​Manuel_de_Lekuona|Lekuona]] ez zen etsita atera Arantzazutik,​ eta ez zuen kontua hain gaizki ikusten. Baina, itzuli zenean, elkarrizketa luze bat izan bide zuen, antza denez, [[http://​www.euskomedia.org/​aunamendi/​152489|Anizeto Zugasti]]rekin,​ eta orduan beste modu batera ikusi zituen gauzak. Ondoren, euskaltzain batzuek lagundu zioten hausnarketa bideratzen, bide asko erabiliz, jakina, behin ezpatak goian zirela. Lekuonaren aurkako anonimo bat barreiatu zen garai hartan, biziki gogorra (biziki gordina ere), Inguruan mugitzen ziren euskatzaleen artean. Anonimoa zenez, ez zeraman sinadurarik,​ baina, diotenez, saindu izena zuen euskaltzain baten eskua ez omen zegoen sakelan sartua egun haietan. Euskaltzainburuak eztabaidetara ezpatarik gabe joateko eskatua zuen. Biltzarra bukatu eta handik hilabete batzuetara utzi behar izan zuen kargua, Villasantek hauteskundeak hamaika bozekin irabazirik (Lekuonak 3 bakarrik). Diotenez, [[http://​es.wikipedia.org/​wiki/​Manuel_de_Lekuona|Lekuona]] ez zen etsita atera Arantzazutik,​ eta ez zuen kontua hain gaizki ikusten. Baina, itzuli zenean, elkarrizketa luze bat izan bide zuen, antza denez, [[http://​www.euskomedia.org/​aunamendi/​152489|Anizeto Zugasti]]rekin,​ eta orduan beste modu batera ikusi zituen gauzak. Ondoren, euskaltzain batzuek lagundu zioten hausnarketa bideratzen, bide asko erabiliz, jakina, behin ezpatak goian zirela. Lekuonaren aurkako anonimo bat barreiatu zen garai hartan, biziki gogorra (biziki gordina ere), Inguruan mugitzen ziren euskatzaleen artean. Anonimoa zenez, ez zeraman sinadurarik,​ baina, diotenez, saindu izena zuen euskaltzain baten eskua ez omen zegoen sakelan sartua egun haietan.
Marra 34: Marra 34:
 ===== Belaunaldi oso baten lana ===== ===== Belaunaldi oso baten lana =====
  
-{{:​gizt:​6:​5:​sarasola-mitxelena.jpeg ​ |MITXELENA ETA SARASOLA "​H"​ LETRA NON SARTU ERABAKITZEN}}Garai hartan, hortaz, eskuz esku eta atez ate pasatzen ziren erabaki hauek talde batetik bestera, euskaltzale batetik hurrengora, egiazko militantzia batek bultzaturik. Horretan utzi zituen indarrak Rikardo [[http://​eu.wikipedia.org/​wiki/​Rikardo_Arregi_(kazetaria)|Arregi]]k ​ (1942-1969) berak ere. Harekin ere zorra du, eta ez txikia, gaur egun euskaraz izkiriatzeko erabiltzen den ereduak.+Garai hartan, hortaz, eskuz esku eta atez ate pasatzen ziren erabaki hauek talde batetik bestera, euskaltzale batetik hurrengora, egiazko militantzia batek bultzaturik. Horretan utzi zituen indarrak Rikardo [[http://​eu.wikipedia.org/​wiki/​Rikardo_Arregi_(kazetaria)|Arregi]]k ​ (1942-1969) berak ere. Harekin ere zorra du, eta ez txikia, gaur egun euskaraz izkiriatzeko erabiltzen den ereduak.
  
 {{  :​gizt:​6:​5:​arregi_rikardo.jpg?​100|RIKARDO ARREGI}}Batasunaren historia bestelakoa izango zen, hain segur ere, Rikardo Arregi gabe. Bera izan zen batasunaren bultzatzaile garrantzitsuenetako bat. Zeren, erabakiak hartu, beti har daitezke, baina gero haiekin joan behar da aitzinat. ​ Ezagutu zutenek diote gazte argia zela, kementsua, langilea, euskararen etorkizuna alfabetatze lanetan ikusten zuena, inon ere ikustekotan. Andoaindarrak alfabetatze kanpainak bultzatu zituen, euskara ikasteko eskolak han-hemenka sortu (AEK-ren sorrerarekin lotua dago), jendea animatu, kazeta artikuluak idatzi,... ustegabeko istripu batek eraman zuelarik hogeita zazpi urte zituela. Aldamenean Ramon Saizarbitoria zuen. Egun horretan jarri zuten zangoa Aldrin-ek eta Armstromg- ilargiaren azalean. {{  :​gizt:​6:​5:​arregi_rikardo.jpg?​100|RIKARDO ARREGI}}Batasunaren historia bestelakoa izango zen, hain segur ere, Rikardo Arregi gabe. Bera izan zen batasunaren bultzatzaile garrantzitsuenetako bat. Zeren, erabakiak hartu, beti har daitezke, baina gero haiekin joan behar da aitzinat. ​ Ezagutu zutenek diote gazte argia zela, kementsua, langilea, euskararen etorkizuna alfabetatze lanetan ikusten zuena, inon ere ikustekotan. Andoaindarrak alfabetatze kanpainak bultzatu zituen, euskara ikasteko eskolak han-hemenka sortu (AEK-ren sorrerarekin lotua dago), jendea animatu, kazeta artikuluak idatzi,... ustegabeko istripu batek eraman zuelarik hogeita zazpi urte zituela. Aldamenean Ramon Saizarbitoria zuen. Egun horretan jarri zuten zangoa Aldrin-ek eta Armstromg- ilargiaren azalean.
  
-{{:​gizt:​6:​5:​oeh3.jpg?​400  ​|}}Kontuak kontu, dena dela, hartu ziren azkenekoz lehenbiziko erabakiak. Azalekoak, nahi bada, eta unibertso itxikoak: kasuek dituzten markak dituzte, asko edo gutxi, baina ez dituztenak baino gehiago; gauza bera gertatzen da letren kopuruarekin edo adizkiekin. Baina hortik aurrera, batasunarekin segitzeko, goi mailako ikerketa egitea ezinbestekoa zen. Eta ez zen batere erraza ikerketarik egitea euskal ikasketak lantzeko unibertsitate gunerik ez zen tokian, eta tradizioko dokumentuak ere sakabanatuak baldin baziren. Informazioa behar zen. Eta informazioa kontsultatzeko,​ ordenatzeko,​ osatzeko... sistema ireki eta erabilgarriak. Hurrengo urte horietan jarri zen hori guztia konponbidean:​ unibertsitate publikoa sortu zen, abian jarri ziren unibertsitate mailako euskal ikasketak, eta handik gutxira, betiere 80ko hamarkadan, lehenbiziko aldiz hasi ginen ordenagailuak erabiltzen gure tradizioko euskara idatziaren lekukoekin elikatu ondoren. Horrek egin zuen posible inoiz ez bezalako datuak izatea, eta inoiz ez bezala datu horiek diskriminatzeko gai izatea. Horrela eratu zen, lehenik, oinarrizko datu base erraldoi bat (garai hartan egin zitekeenerako),​ Koldo [[:​egile:​mitxelena_k|Mitxelena,​ K.]]k eta Ibon Sarasolak diseinatua, eta horrela hasi zen Euskaltzaindia //​[[http://​www.euskaltzaindia.net/​oeh|Orotariko Euskal Hiztegia]]//​ (Euskaltzaindia – Descleé de Brouwer, 1987-2005) argitaratzen:​ Mitxelenak eta [[:​egile:​sarasola_i|Sarasola,​ I.]]k hasi, baina ia bere osotasunean Sarasolak landu eta amaitu duena. Horrela pasatu ahal izan ginen eskuko fitxetatik eta oinetako kutxetatik (literala da gero hau), ordenagailuak pantailan botatzen zituen milaka datu haietara. Hola pasatu ginen //halakok hau esaten du// (eta //halako// hori hitz egiten zuenak bakarrik ezagutzen zuen) //hau gure tradizioan horrela da// (eta //hau// horren berri makinak ematen zuen modu hotz eta objektiboan,​ datu guztiak prozesatu ondoren) esatera. Hola ikusi ahal izan genituen parean idazle on eta txarrak, eta erabakiak hartzeko aise sendotasun handiagoa izan genuen.+{{  :​gizt:​6:​5:​oeh3.jpg?​200|}}Kontuak kontu, dena dela, hartu ziren azkenekoz lehenbiziko erabakiak. Azalekoak, nahi bada, eta unibertso itxikoak: kasuek dituzten markak dituzte, asko edo gutxi, baina ez dituztenak baino gehiago; gauza bera gertatzen da letren kopuruarekin edo adizkiekin. Baina hortik aurrera, batasunarekin segitzeko, goi mailako ikerketa egitea ezinbestekoa zen. Eta ez zen batere erraza ikerketarik egitea euskal ikasketak lantzeko unibertsitate gunerik ez zen tokian, eta tradizioko dokumentuak ere sakabanatuak baldin baziren. Informazioa behar zen. Eta informazioa kontsultatzeko,​ ordenatzeko,​ osatzeko... sistema ireki eta erabilgarriak. Hurrengo urte horietan jarri zen hori guztia konponbidean:​ unibertsitate publikoa sortu zen, abian jarri ziren unibertsitate mailako euskal ikasketak, eta handik gutxira, betiere 80ko hamarkadan, lehenbiziko aldiz hasi ginen ordenagailuak erabiltzen gure tradizioko euskara idatziaren lekukoekin elikatu ondoren. Horrek egin zuen posible inoiz ez bezalako datuak izatea, eta inoiz ez bezala datu horiek diskriminatzeko gai izatea. Horrela eratu zen, lehenik, oinarrizko datu base erraldoi bat (garai hartan egin zitekeenerako),​ Koldo [[:​egile:​mitxelena_k|Mitxelena,​ K.]]k eta Ibon Sarasolak diseinatua, eta horrela hasi zen Euskaltzaindia //​[[http://​www.euskaltzaindia.net/​oeh|Orotariko Euskal Hiztegia]]//​ (Euskaltzaindia – Descleé de Brouwer, 1987-2005) argitaratzen:​ Mitxelenak eta [[:​egile:​sarasola_i|Sarasola,​ I.]]k hasi, baina ia bere osotasunean Sarasolak landu eta amaitu duena. Horrela pasatu ahal izan ginen eskuko fitxetatik eta oinetako kutxetatik (literala da gero hau), ordenagailuak pantailan botatzen zituen milaka datu haietara. Hola pasatu ginen //halakok hau esaten du// (eta //halako// hori hitz egiten zuenak bakarrik ezagutzen zuen) //hau gure tradizioan horrela da// (eta //hau// horren berri makinak ematen zuen modu hotz eta objektiboan,​ datu guztiak prozesatu ondoren) esatera. Hola ikusi ahal izan genituen parean idazle on eta txarrak, eta erabakiak hartzeko aise sendotasun handiagoa izan genuen.{{  :​gizt:​6:​5:​sarasola-mitxelena.jpeg|MITXELENA ETA SARASOLA "​H"​ LETRA NON SARTU ERABAKITZEN}}
  
 Beraz, batasunaren erabakia, batasunaren aldeko gogo eta irrika, tradizioaren indarra, datu aberatsak eskuragarri jartzea... hori guztia elkartu zen garai haietan. Baina, hala ere, hori ez zen aski izango. Ez zen aski izango 80ko hamarkadaren hasieran gure Erkidegoaren lehenbiziko gobernuak batasunaren aldeko apustu garbia egin izan ez balu. Eta hori gertatu zen Carlos Garaikoetxea lehendakariarekin eta Hezkuntzako buru zen Pedro Etxenike fisikariarekin. Haiek ere, eztabaida hartan, gazteen alde jarri ziren, batasunaren alde, //h// letra madarikatuaren alde. Eta Euskaltzaindiak hartu erabaki haiek katean barreiatzen hasi ziren: telebista, aldizkariak,​ egunkariak, eskoletako liburuak, argitaletxeak... Hola bakarrik eraiki ahal izan zen Arantzazuko zimenduen gainean etxe dotore bat. Belaunaldi baten lana. Beraz, batasunaren erabakia, batasunaren aldeko gogo eta irrika, tradizioaren indarra, datu aberatsak eskuragarri jartzea... hori guztia elkartu zen garai haietan. Baina, hala ere, hori ez zen aski izango. Ez zen aski izango 80ko hamarkadaren hasieran gure Erkidegoaren lehenbiziko gobernuak batasunaren aldeko apustu garbia egin izan ez balu. Eta hori gertatu zen Carlos Garaikoetxea lehendakariarekin eta Hezkuntzako buru zen Pedro Etxenike fisikariarekin. Haiek ere, eztabaida hartan, gazteen alde jarri ziren, batasunaren alde, //h// letra madarikatuaren alde. Eta Euskaltzaindiak hartu erabaki haiek katean barreiatzen hasi ziren: telebista, aldizkariak,​ egunkariak, eskoletako liburuak, argitaletxeak... Hola bakarrik eraiki ahal izan zen Arantzazuko zimenduen gainean etxe dotore bat. Belaunaldi baten lana.
  
 --- Egilea: [[salaburu@ehu.es|Pello Salaburu]] --- Egilea: [[salaburu@ehu.es|Pello Salaburu]]