Erabiltzaile Tresnak


morf:2:1:1

Ergatibotasunaz

Betidanik esan izan da ergatibotasuna dela euskararen muineko ezaugarri bat. Hizkuntza ergatibo asko dago munduan, egia esateko. Tipologia lanek erakusten dutenez (WALSeko 98-100 ezaugarriak), zabaldu samar daude munduan zehar eta hizkuntza guztien %10-20 izango dira, ziurrenik, gurearen parekoak. Baina aldi berean (eta hortik dator bai gurean eta bai kanpoan piztu eta pizten duen interes handia) euskara uhartea da Europan, nominatibo-akusatiboak diren hizkuntza indoeuroparrez (erromantzeak, germaniarrak, zeltak, albaniera, greziera, balto-eslavierak) eta uraldarrez (hungariera, finlandiera, estoniera) inguratuta, ez baitu parekorik kontinente osoan.

Baina zertan datza euskararen ergatibotasuna?, zenbateraino da “ergatiboa” gure hizkuntza?

Euskararen ergatibotasun morfologikoaz

Gazteak

Euskara ergatiboa dela diogunean argumentuen “lerratzeaz” dihardugu, hain zuzen ere, aditz iragangaitz eta iragankorren subjektu eta objektuen “lerratzeaz”. Hala, ergatibo terminoak adierazten du subjektu iragangaitzak eta objektu zuzenak berdin portatzen direla hizkuntzan eta ezberdin subjektu iragankorrak.

Ikus ditzagun adibide hauek:

  • ni joan n-aiz
  • ni-k Ana ikusi du-t
  • Ana-k ni ikusi n-au

Adibideek erakutsi bezala, euskaraz bai aditzek bai argumentuek (subjektu zein objektuek) bata besteen arteko harreman sintaktikoak zein diren adierazten duten marka morfologikoak hartzen dituzte. Aditzen markaketa komunztaduraren bidez gauzatzen da eta argumentuena kasuen bitartez. Lehenengoan nahiz bigarrenean, marka morfologikoen banaketa aipatutako molde ergatiboari egokitzen zaio: joan aditz iragangaitzaren subjektua eta ikusi aditz iragankorraren objektu zuzena berdin ematen ditugu, hau da, ageriko markarik gabe, eta, gainera, bai batak bai besteak /n-/ aurrizkiaren presentzia dakarte aditzean; ikusi aditz iragankorraren subjektua, berriz, oso bestela, /-k/ atzizkiaz markatuta agertzen zaigu eta aditzean /-t/ atzizkiaren bidezko komunztadurak aurrizkia ordezkatzen du.

Oro har, euskarak oso modu sendoan eusten dio aurkeztutako lerratze ergatiboari (ikus baina Ergatiboa ala aktibo-ezaktibo/pasibo-ezpasiboa? atala). Badira salbuespen gutxi batzuk. Horietan Salbuespenek diferentzien noizbehinkako neutralizazioaren edo berdintzearen ondorio dira. Argumentuen kasu-markaketari dagokionez, euskara batuan erakusle pluralen forman aurkitzen dugu neutralizazioa (hauek, horiek, haiek berdin balio dute ergatiborako nahiz absolutiborako) eta mendebaldeko eta erdialdeko euskalkietan mugatzaile pluralarenean (-ak mugatzaile plurala berdin egiten da absolutiboan nahiz ergatiboan). Ildo beretik, nahaste handi samarra dago batzuk/batzuek mugatzaile zehaztugabean, hor ere neutralizazioak gertatzen baitira euskalkien arabera: zenbaitetan batzuk aldaerak bietarako balio du, beste zenbaitetan batzuek erabiltzen da bietan, bestetan bereizketak egiten dira, eta abar. Bi arrazoi ditugu neutralizazio horien guztien azpian: batetik, pluralgilearen eta ergatiboaren arteko homomorfia (-k) eta, bestetik, bilakabide fonologikoak.

Aditz komunztaduraren ere, markatze ergatiboa neutralizatu egiten da alegiazko eta lehenaldiko zenbait adizki jokatutan, delako ergatiboaren lekualdaketa tarteko. Hori erakusten dute ondoko adibideek:

  • Gu gazteak G-inen / ba-G-ina
  • Gu-k Peru-Ø ikusi G-enuen / ba-G-enu
  • Peru-k gu-Ø ikusi G-intuen / ba-G-intu

Lehenbiziko adibidean gu da subjektua eta absolutiboan dago: aditzean uzten duen marka /g-/ da, gu gara edo gu ikusi gaitu esaten dugunean uzten duen marka berbera. Ikus dezagun orain bigarren adibidea. Arruntean, Peru guk ikusi dugu esaten dugunean /-gu/ marka erabiltzen dugu lehenbiziko pertsona pluralerako, eta marka hau adizkiaren amaieran doa: duGU. Baina, ohartzen bagara, goiko bigarren adibidean ez da holakorik gertatzen: Peru ikusi genuen diogunean, gara-ginen eredua segitzen dugu /g-/ hasieran jarriz, eta ez dugu adizkiak markatzen duen forma erregularra. Forma erregularra *zugun izango litzateke, *zugun edo horren eskemaren ildotik zenbait hizkeratan agertzen den zegun adizkiaren tankerakoak. Hori horrela, atzizkiaren bidezko markatze bereizgarria galduta, komunztadura-sistemak subjektu iragankorrak subjektu iragangaitzekin eta objektuekin parekatzen ditu.

Munduko hizkuntzetan arruntak dira lerratzeen hausturak edo erdibiketak. Hau da, hizkuntza askok sistema mistoak dituzte, lerratzea ezaugarri gramatikal jakin batzuen arabera berrantolatzen dutelako. Adibidez, dyrbaleran izenen kasu-markaketak eredu ergatiboari segitzen dio, baina izenordainenak, ordea, nominatibo-akusatiboari. Neutralizazioak neutralizazio, hala ere, ez dirudi euskarak erdibiketa duela esateko arrazoi aski dugunik, ez behintzat orain arte ikusi ditugun adibideetan oinarritu nahi badugu: neutralizazioak oso puntualak dira eta ez lerratze-sistema aldatu dela justifikatzeko bezain sendoak eta orokorrak. Auzi honetan, komunztadura sistemako ergatiboaren lekualdaketak sortu ditu, beharbada, zalantza handienak; hala ere, gaur egun gramatikariek, Ortiz de Urbinaren (1989:13-15) arrazoiak jasoaz, aho batez baztertzen dute erdibiketaren hipotesia.

Ergatiboa ala aktibo-ezaktiboa/pasibo-ezpasiboa?

Aurreko aurkezpenak ñabardura bat eskatzen du. Ez nolanahikoa, gainera, ñabardura horrek euskararen kasu-sistemaren definizioari berari eragin diezaioke eta. Ikus ondorengo adibideak:

MEZKITA BERRIA, ISTANBUL

  • ni atzerrira joan n-aiz aurten
  • ni-k atzerrira bidaiatuko du-t aurten

Biak iragangaitzak izan arren, joan eta bidaiatu aditzek diferente jokatzen dute kasuari eta komunztadurari dagokionez. Joan aditzaren portaera lehen deskribatutakoa da, hots, subjektua absolutiboan agertzen da eta aditzeko komunztadura /n-/ aurrizkiaren bitartez adierazten da. Berria eta aditz iragankorrenaren parekoa da, ordea, Aditz laguntzaileari dagokionez, bidaiatu aditzarena: subjektuak ergatibo marka hartzen du eta aditzak /-t/ atzizkia erakusten du. Gramatikariek lehenengoei aditz ezakusatiboak (edo inakusatiboak) eta bigarrenei ezergatiboak (edo inergatiboak) esaten diete, nahiz eta aspaldi ohartu ziren deitura horiek guztiak desegokiak eta nahasgarriak direla hizkuntza ergatiboetarako. Hemen iragangaitz absolutibodun eta ergatibodun deituko diegu hurrenez hurren, guztiz deskribatzaileak (horratik ez arazogabeak) diren bi termino baliatuz. Ikusi, kontu honetaz, hemen dioguna.

Tipologia lanek bi alineazio-sistema bereizten dituzte hizkuntza ergatibodunetan aditz iragangaitzen jokamoldearen arabera:

  • (i) ergatiboa propio, non aditz iragangaitzek portaera bateratua duten, eta
  • (ii) aktibo-ezaktiboa, non aditz iragangaitzak erdibituta dauden. Goiko adibideen eta definizioen harira, itxuraz euskara aktibo-ezaktiboa litzateke, ez ergatiboa.

Dena dela, askoz korapilatsuagoa da gaia eta oraindik argitzeke dago auzia. Gramatikariek karakterizazio biak, ergatiboa (Oyharçabal 1992 1999, de Rijk 2008, Trask) zein aktibo-ezaktiboa/pasibo-ezpasiboa (Levin 1983a,b 1989, Holmer 1999, Laka 2006b, Aldai 2006 2008 2009 2010), aldeztu dituzte, sarri datu bertsuak gogoan dituztela. Gainera, bada hirugarren aukera bat ere (Ortiz de Urbina 1989a,b), alineazio morfologikoa eta hurrengo ataleko alineazio sintaktikoa uztartu nahirik, euskara hizkuntza ergatibo hedatua, alegia, hizkuntza nominatibo-akusatiboen azpimultzoa dela adierazten duena.

Hiru ardatz nagusi izan ditu gaiaren inguruko eztabaidak:

  • Aditz iragangaitz ergatibodunen kopurua
  • Absolutibodunen eta ergatibodunen arteko erdibiketaren oinarri semantikoa
  • Aldakortasuna

Euskararen akusatibotasun sintaktikoaz

Orain arte kasu- eta komunztadura-marken formari begiratuta zehaztu da euskararen alineazio-sistema. Bi ezaugarriak morfologikoak dira eta, beraz, deskribatutako sistema morfologiari dagokio. Horiez gain, gramatikariek ezaugarri sintaktikoak ere hartzen dituzte kontuan hiru argumentuen portaera konparatzerakoan. Konparazioaren emaitza hizkuntzaren alineazio- edo kasu-sistema sintaktikoa izango da.

Hainbeste test erabili izan dira gramatika-lanetan euskararen alineazio-sistema sintaktikoa zehazteko, batik bat, kontrola, nominalizazioetako argumentuen genitibotzea, juntadura eta erlatibotzea. Lau test horien argitan, euskarak funtsean sistema nominatibo-akusatiboa dauka. Hala erakusten dute lehen biek. Gainontzekoetan, berriz, neutroa da portaera, hau da, hiru argumentuak bereizten ez dituena, eta beraz, zilegi litzateke sistema mistotzat jotzea. Ergatiboa, sekula ez. Nolanahi ere, lehen bi testak gailenduta, hizkuntzaren akusatibotasuna hobetsiko dugu hemen, atalaren izenburuan jaso dugun bezala.

Kontrola

Kontrola dugu, dudarik gabe, hizkuntzaren nominatibo-akusatiboasun sintaktikoaren erakusgarri nagusia (Levin 1983a, Ortiz de Urbina 1989, Oyharçabal 1992 eta beste batzuk). Kontrola ageri da mendeko perpaus jokatugabeko subjektu isilaren eta perpaus nagusiko argumentu aurrekari baten artean menpekotasun bat gertatzen denean. Aurrekari hori gabe ezin dugu identifikatu mendeko perpausaren subjektu horren izaera. Kontrol egituretan, hortaz, mendeko perpaus baten subjektu isilak duen erreferentzia gorago dagoen elementu nominal batek zehazten edo gobernatzen du. Ikus ditzagun gaztelaniazko adibide hauek:

  • Juani me prometió PROi cantar en la fiesta
  • Juan mei permitió PROi cantar en la fiesta Ama-semeak

Lehenbiziko adibidean perpaus nagusiko Juan da kontrolatzailea, eta mendeko perpausaren subjektu isila Juan bera da. Ikusten denez, subjektu isil hori PRO izeneko kategoria batekin aurkezten dugu hemen. Beraz, goiko subjektuak, goiko aurrekari horrek, beheko subjektua hartzen du kontrolpean. Bigarren adibidean, ordea, mendeko perpausaren aurrekaria “yo” (me, hemen) da, hots, nik eta ez Juanek kantatuko du jaialdian. Bigarren kasuan ez du goiko perpauseko subjektuak kontrolatzen mendeko perpausaren subjektua, baizik perpaus horretako aditzaren beste argumentu batek (me).

Hizkuntzaz hinkuntza diferentziak daude kanpoko argumentu batek menpeko zein argumentu kontrola dezakeen. Hizkuntza nominatibo-akusatibo sintaktikoetan kontrolpeko argumentua mendeko subjektua da beti eta berdin du mendeko aditza iragankorra edo iragangaitza den. Munduko hizkuntza gehienak mota honetakoak dira. Gaztelaniazko adibideek erakusten dute portaera hori: Me mandó [PROi venir] edo Mei mandó [PROi operar al paciente], baina ez *Juan mei ordenó [el médico operar PROi]. Ordea, hizkuntza sintaktikoki ergatiboetan, Dyrbaleran kasu, kontrol aukerak argumentuen kasu-markaketaren araberakoak dira: absolutiboz markatzen dituzten objektu zuzenak eta subjektu iragangaitzak dira kontrola daitezkeen bakarrak. Horrela, gaztelaniazko azken bi esaldiak gogoan hartuta, Dyrbaldar batek Juan mei ordenó [el médico operar PROi] erabiliko luke eta Mei mandó [PROi operar al paciente] baztertuko (mendeko perpausa antipasibo egin ezean, behintzat).

Euskaraz kontrol egitura argiak aurkitzea zailago den arren, egon badaude. Jo dezagun honako esaldi honetara:

  • Ahaztu dut [PRO giltzak hartzea]
  • Ahaztu zait [PRO giltzak hartzea]

Mendeko perpausa giltzak hartzea da bietan, eta hor bada subjektu isil bana. Subjektu isilak lehenbiziko pertsona singularrekoak izan behar dira, perpaus nagusiko ergatibozko edo datibozko argumentuek kontrolpean hartzen baitute:

  • (niki) ahaztu dut [PROi,*j giltzak hartzea]
  • (nirii) ahaztu zait [PROi,*j giltzak hartzea]

Kontrol datuetan, euskara gaztelaniarekin dator bat, ez Dyrbalerarekin, goiko adibideen antzeko ondorengo esaldiek erakusten duten bezala:

  • (nirii) ahaztu zait [PROi zure etxetik pasatzea]
  • (nirii) ahaztu zait [PROi Elene hartzea]
  • *(nirii) ahaztu zait [Elenek PROi hartzea]

Mendeko perpauseko aditza iragangaitza (pasatu) da lehenbiziko adibidean eta iragankorra (hartu) beste bietan. Guztietan, perpaus nagusiko datibo argumentuak kontrolatzen duen (edo harekin erreferentzikidea izan behar duen) PRO izenordain isil bana agertzen zaigu: lehenbizikoan, aditz iragangaitzaren subjektua da eta bigarrenean eta hirugarrenean, aditz iragankorraren subjektu eta objektua, hurrenez hurren. Ikus daitekeenez, mendeko subjektuetara mugatzen da kontrola euskaraz; kontrolpeko objektua duen *(nirii) ahaztu zait [Elenek PROi hartzea] esaldia, 'Ahaztu zait Elenek hartuko nauela“ esan nahi duena, ezinezkoa da.

Horixe erakusten dute orain arte esandakoa osatzearren -tzen jakin eta -tzen hasi kontrol-egiturez baliatuta hona dakartzagun beste bi adibide-sorta hauek:

  • Anderreki ez daki [PROi hemendik horra iristen]
  • Anderreki ez daki [PROi lagunak zaintzen]
  • *Anderreki ez daki [lagunek PROi zaintzen]
  • Anei hasi da [PROi goiz altxatzen]
  • Anei hasi da [PROi lagunak etxera gonbidatzen]
  • *Anei hasi da [lagunek PROi etxera gonbidatzen]

Haustura argia gertatzen da, beraz, morfologiaren eta sintaxiaren artean. Adibideek erakutsi bezala, morfologiak ezberdintzen dituen subjektu iragangaitz (ABS) eta iragankorrek (ERG) batera jokatzen dute sintaxian; gainera, sintaxiak banandu egiten ditu morfologikoki parekoak diren subjektu iragangaitzak eta objektu zuzenak (ABS).

Agintera

Alineazio nominatibo-akusatiboaren aldeko ebidentzia osagarria ematen digute aginterazko adizkiek (Oyharçabal 1999 eta batez ere Fernández 1997). Test honetan, hiru argumentuetatik aginduaren hartzailea zein den hartzen da kontuan. Euskaraz, agindu-hartzailea, lehen, bigarren edo hirugarren pertsonakoa izan, agintezko perpauseko subjektua da. Har ditzagun ondorengo adibideak. Lehen esaldi sortan iragangaitzak ditugu hiru aditzak eta, ikus daitekeenez, subjektuek adierazitako gu, zu eta hura horiek hartzen dute, hurrenez hurren, joateko agindua. Bigarren sortak ere berdina erakusten digu, baina oraingoan buka eta utzi aditz iragankorrak dauzkagula.

Goazen zerbait jatera! ISTANBUL, ESPEZIEEN MERKATUA

  • Goazen zerbait jatera
  • Zoaz pikutara!
  • Bihoa/Doala arazoa konpontzera!
  • Buka dezagun lana!
  • Utziozu jolasten!
  • Buka beza/dezala!

Ezinezkoa da, ordea, aditz iragankorren objektuekin. Aldera ditzagun aurreko esaldiak hurrengoekin:

  • #Utz nazazu pakean!
  • #Eraman zaitzatela nire paretik!
  • #Kolore argiz jantzi dezala!

Euskaldunok hiru esaldi horiek natura-natural erabiliko ditugu ni bakean uztea nahi dudan horri edo zu eramatea nahi dudan horri edo hura kolore argiz janztea nahi dudan horri agindua eman nahi badiogu. Guztiz ulertezinak lirateke, ordea, agindua objektu zuzenari emanda, beste era hauetan interpretatu behar bagenitu: zuk ni bakean uzteko agindu diot neure buruari, haiek zu eramateko agindua eman dizut zuri edo horrek hura kolore argiz janzteko agindu diot hari.

Ikusten denez, subjektu iragangaitz eta iragankorrak batuz eta objektu zuzenak bereiziz, euskararen nominatibo-akusatiboaren alde egiten du aginterak.

Elkar izenordaina

Elkar izenordainaren banaketak ere subjektuen eta objektuen arteko bereizketa islatzen du (Ortiz de Urbina 1989, Oyharçabal 1993 eta beste asko). Diferentzia hori arrazoi sakonagoen adierazgarri bada ere (ikus Artiagoitia 2000 eta hango erreferentziak), hemen honako datuak axola digu: elkar aditz iragankor baten objektu zuzen gisa erabil daiteke baina ez subjektu iragangaitz edo iragankor gisa.

Ondorengo bi esaldietan elkarrek izenordaina ikusi eta bozkatu aditz iragankorren subjektua da, lehenengoan perpaus nagusikoa eta bigarrenean mendeko perpausekoa. Biak txarrak dira:

  • *Ertzaina eta lapurrai elkarreki ikusi zituenean… [vs. Ertzainak eta lapurraki elkari ikusi zutenean…]
  • *Patxik eta Karloseki ez dakite [elkarreki zer bozkatuko duten]

Absolutibokoa, ordea, funtzio sintaktikoaren arabera onartzen dugu, zeren *elkar joan/bizi da egitura iragangaitzen ezgramatikaltasuna elkar ikusi/agurtzen dute egitura iragankorren gramatikaltasunari kontrajartzen zaio:

  • *Lau ikasleekini elkari bizi da ikasturtean zehar [vs. Lau ikasleaki elkarrekini bizi dira ikasturtean zehar]
  • *Martak eta Anaki ez dakite [elkari nora joango den oporretan]
  • Ertzainak eta lapurraki elkari ikusi zutenean…
  • Martak eta Anaki ondo dakite [elkari agurtzen]

Beste behin, markaketa morfologikoaren eta portaera sintaktikoaren haustura aurkitzen dugu.

Azpimarratu beharra dago test honek elkar izenordain elkarkarirako balio duela bakarrik eta ez dela zabaltzen, hauek ere anaforikoak izan arren, multzo bereko bata bestea izenordain elkarkariaren edo X-en buru izenordain bihurkariaren jokamoldeetara. Osaera eta izaera ezberdintasunak direla medio (Artiagoitia 2003b: 611-617 eta 620-624), azken horiek erabilera aukera handiagoak dituzte. Izan ere, testuinguru egokian, bata bestea-k kasu ergatiboa zein absolutiboa har ditzake eta, beraz, subjektu zein objektu funtzioak bete ditzake. Aldera, bestela, ondorengo hiru esaldiak gorago elkarerako eman ditugun adibide bertsuekin. Lehenengoan, ergatiboan markatutako mendeko subjektu iragankorra dugu izenordaina; bigarrenean, mendeko subjektu iragangaitza; eta hirugarrenean, mendeko objektu zuzena.

  • Martak eta Anaki ez dakite [bata besteaki zer bozkatuko duen]
  • Martak eta Anaki ez dakite [bata besteai nora joango den oporretan
  • Epi eta Blaseki ondo dakite [bata besteai xaxatzen]

Bere burua bihurkariak ere hiru aukerak agertzen ditu, nahiz eta subjektu erabilera biak oso ‘bereziak’, aditz psikologikoetara mugatutakoak diren. Lehengo ordena berean ematen ditugu hiru adibideak:

  • Guztion arazoa izan arren, neure buruak kezkatzen nau gehien
  • Egungo gazte askori ez zaie beren burua gustatzen
  • Mikelek ez du bere burua gehiegi estimatzen

Objektuaren genitibotzea

Gauza jakina da Nafarroako parte batean eta Iparraldeko euskalkietan, nominalizazioen objektu zuzenek genitibo kasua har dezaketela absolutibo kasuaren ordez (Heath 1972, EGLU-I 1985, Ortiz de Urbina 1989, Oyharçabal 1992):

  • Jon lagunak ikustera joan da
  • Jon lagunen ikustera joan da

Absolutiboaren eta genitiboaren arteko alternantziak murriztapen sintaktiko zorrotzak ditu. Horietako bat da garrantzitsua hemen. Hurrengo adibideetan ikus daitekeenez, objektu zuzenek txandakatzea onartzen dute baina ez subjektuek, aditza zeinahi ere den:

  • [Peruren ikustera] joateko esan die
  • [*Peruren etortzeko] esan die
  • [*Peruren bazkaria prestatzeko] esan digu aitak ('Peruk afaria prestatzeko' adieran) [Artiagoitia (2000:192)]

Beraz, adibide horietan berriro ere ikusten da hizkuntzaren sintaxia, morfologia ez bezala, subjektu-objektu oposizioan oinarrituta, eskema nominatibo-akusatibo baten arabera egituratzen dela.

Juntadura

Alineazio sintaktikoaren ohiko testa da juntadura edo koordinazioa. Test horretan, argumentu komuna duten bi perpaus eta juntagailuaren bitartez batzen ditugu, argumentuaren bigarren aipamena (bigarren juntagaikoa, alegia) isilduta. Horrela, Miren unibertsitatera joan da eta Mirenek irakaslearekin hitz egin du perpausak koordinatuta ondorengo esaldia osatzen dugu: (isildutako argumentuak azpimarra batez adierazi dira ataleko adibide guztietan.)

  • Mireni unibertsitatera joan da eta _i irakaslearekin hitz egin du

Bada, test honek perpaus koordinatu bietako argumentu komunek zein funtzio sintaktiko betetzen dituzten jotzen du irizpidetzat hizkuntza nominatibo-akusatiboak eta ergatiboak sintaxian bereizterakoan. Hizkuntza sintaktikoki nominatibo-akusatiboetan argumentu biak subjektuak izan behar dira, aditz iragangaitzenak zein iragankorrenak izan; hizkuntza sintaktikoki ergatiboetan, ordea, markaketa morfologiko ergatiboarekin bat datorren banaketa agertzen da, esan nahi baita absolutiboz markatuta egon behar dutela biek. Ingelesa eta, berriro ere, Dyrbalera dira hurrenez hurren bi hizkuntza moten adibideak. Ikus ingelesezko hurrengo bi esaldiak:

  • wei returned home and _i saw you
  • *we saw youj and _j returned home

Ingelesezko lehen adibidea gramatikala da erreferentzikideak diren we eta elementu isila subjektuak direlako biak. Oso bestela gertatzen da bigarrenean. Adibide horretan, guztiz ezinezkoa da funtzio sintaktiko ezberdinak dituzten you objektu zuzena eta subjektu isila kateatzea eta, horregatik, ingelesak you izenordaina agerian behar du nahitaez bigarren juntagaian ere (we saw you and you returned home). Dyrbaleraz ingelesezkoaren alderantzizkoa aurkitzen da. Bigarren esaldiaren parekoa zuzena da bere horretan, kasu absolutiboan markatutakoak (objektu zuzena eta subjektu iragangaitza, hurrenez hurren) direlako kateatutako argumentu biak; eta okerra lehena, bata ergatibokoa (subjektu iragankorra) eta bestea absolutibokoa (subjektu iragangaitza) direlako. Horren ordez dyrbaleradunek _i saw you perpausa iragangaitz eta subjektua absolutiboko bihurtu behar dituzte antipasiboa bitarteko.

Euskara etorriz, gure hizkuntzaren portaera ez zaio ez batari ez besteari atxikitzen (Arregi 2002, Coyos 1999ab, Oyharçabal 1999), nahiz eta fenomenoan parte hartzen duten zenbait faktorek eraginda sistema nominatibo-akusatiboen ezaugarri bat ikusi den hor inoiz (Ortiz de Urbina 1989ab). Euskararen sistema neutroa da, testuinguru egokian elementu isila edozein gunetan eman dezakeena. Hala erakusten du ondorengo esaldi sortak. Haietan agertzen diren konbinazioak zerrendatzen ditugu:

  1. subj iragankorra-subj iragangaitza,
  2. subj iragankorra-obj zuzena,
  3. subj iragangaitza-obj zuzena,
  4. obj zuzena-subj iragangaitza
  5. obj zuzena-obj zuzena.

 Koordinazioa

  • Andoniki lana laga zuen eta _i gurasoen kontura bizi izan zen
  • Mikeleki Ander jo du eta amak _i gogor zigortu du
  • Duela bi urte gazte bati desagertu zen Deban eta atzo poliziak _i firi-fara aurkitu zuen Elxen
  • Kristina andereñoaki umeakj oso ondo eramaten ditu eta, horregatik, _j ez zaizkio inoiz asaldatzen
  • Presidenteak Mikeli beranduegi proposatu zuen kargurako eta enpresa-batzordeak ez zuen _i hartu

Ezin ukatu badagoela lortzen zailxeagoa den konbinazio bat, objektu zuzenak eta subjektu iragankorrak ordena horretan juntatzen dituena. Baina zailtasunak zailtasun, gramatikala da esaldia.

  • Aitak umeai ikastolan utzi zuen eta _i klasera joan zen (Oyharçabal 1999 lanetik moldatua)

Argi dago, beraz, juntadurak portaera nominatibo-akusatibotik eredu neutrora besteratzen duela hizkuntza. Alabaina, eta lerratzearen inportantzia gutxitu gabe, hemen azpimarratu beharra dago, eredu bien arteko diferentziak gora-behera, subjektuek batera jokatzen dutela orain arteko test guztietan.

Erlatibotzea

Hizkuntzetan ez ohi dira izen sintagma guztiak erlatibotzen. Guretik atera gabe, euskaraz *Ander ezkondu zen Mirenek diru asko zuen esaldia (Mirenek diru asko zuela eta Ander Mirenekin ezkondu zela adierazi nahi duena) txarra da euskaraz, hizkuntzak debekuak ezartzen dizkiolako postposizio sintagmen (“izen sintagma adberbialen”) erlatibotzeari (Oyharçabal 2001). Tipologoak aspaldi ohartu dira hizkuntzatik hizkuntzara diferentzia handiak daudela erlatibotzen dituzten izen sintagmetan eta diferentzia horietako batzuk sistemen alineazioaren eskutik joan daitezkeela. Bada, zenbait hizkuntzatan (malgatxea, javera, e.a.) subjektuak bakarrik erlatibotzen dira eta beste zenbaitetan (dyrbalera, txuktxiera, inuitera, e.a.) absolutibo kasuko argumentuak bakarrik. Lehenengoak sintaktikoki nominatibo-akusatiboak dira, funtzio sintaktikoak aintzat hartuta ebakitzen dituztelako erlatibagarriak (subjektuak) eta erlatibaezinak (gainerakoak) direnak; bigarrenak ergatiboak dira, subjektu iragangaitzei eta objektu zuzenei, alegia, absolutiboei bakarrik eragiten dielako.

Laxoko pilotari gazteak txapelketako finalean, Iruritan 2011nErlatibotze aukerak nahiko zabalak dira euskaraz, batez ere erlatibozko perpaus jokatuetan. Izan ere, subjektuek, objektu zuzenek, zehar objektuek (edo bestela esanda, ergatiboek, absolutiboek, datiboek) eta, murriztapenak gora-behera, postposizio sintagmek, denek hartzen dute parte fenomeno sintaktiko honetan, ondoko adibideek erakusten duten bezala:

  • [ _i Finala irabazi zuen] pilotarii gazteak pozarren jantzi zuen txapela
  • Egun hauetan [komunikabideek _i eman dituzten] albisteaki lazgarriak izan dira denak
  • [Bankuak dirua _i ukatu dion] enpresariaki arazoak ditu orain enpresa aurrera eramateko
  • [Hori _i gertatu zen] uneani kanpoan nengoen

Nekezago lortzen dira horietako aukera batzuk partizipiozko perpaus erlatibo adberbialetan (-tako/-riko). Oyharçabalen (2003) hitzak hona ekarriz, “zenbait hiztuni zail zaie perpaus iragankorretan erlatibotutako ergatiboko izen sintagmak egoki batetik kanpo onartzea”. Horrela, ondoko bi adibideetan aita zigortu dutela eta sailkide txantxazalea zuzendari izendatu dutela ditugu irakurketa nagusiak (eta bakarrak?):

  • [Gogor _i _j zigortutako] aita
  • [_i _j Zuzendari proposatutako] sailkide txantxazalea

Kontuan izanik objektu zuzenak ez ezik subjektu iragangaitzak (mendian ibilitako gizona, itsasotik etorritako etorkinak) ederki egokitzen direla egitura hauetara, noiz edo noiz ergatibotasun sintaktikoaren zantzuak ikusi dira partizipiozko perpaus erlatibo adberbialetan. Alabaina, ez da hori karakterizazio zuzena. Preferentziak preferentzia, ergatiboko argumentua erlatibotzen duten esaldiak guztiz onak dira euskaraz batez ere testuinguruak egitura eta irakurketa argitzen digunean (Arregi 2003, Fernández & Ortiz de Urbina 2007, Oyharçabal 2003), esaterako, adibide hauetan:

  • [ _i Asko ikasitako] gizonai
  • [ _i Hamaika txapel irabazitako] aizkolariai
  • [ _i Hainbat liburu idatzitako] idazleai

Hori horrela, erlatibozko perpausetan argumentuen alineazio neutroa, subjektuak eta objektuak berdintzen dituena aurkitzen dugu beste behin. Baina, berriro esan dezagun lehen aipatutakoa, test guztiek erakusten digutena da euskaraz subjektuek batera jokatzen dutela beti sintaxian eta, beraz, oso sendoa dela maila horretan hizkuntzaren nominatibo-akusatibotasuna, hau da, euskarak subjektu eta objektu funtzio sintaktikoen arteko oposizioa duela argi eta garbi sintaxiaren oinarri.

— Egilea: Pablo Albizu

lanaren aipamena nola egin...

Pablo Albizu, "Ergatibotasunaz", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3