Erabiltzaile Tresnak


morf:3

Gramatika kategoriak

Andrew Radford Zertaz ari gara gramatika-kategoriak terminoaren bidez? Hona hemen gramatika-kategorien definizio arrunt eta (hizkuntzalari gehienentzat behintzat) onargarri bat:

Gramatika-kategoria: gramatika ezaugarriak partekatzen dituen espresio edo hitz taldea

Alegia, askatasun, lagun, esku izenak direla diogunean, aditzera eman nahi dugu hainbat ezaugarri partekatzen dituztela, eta horrexegatik sartzen ditugula multzo berean; gorri, eder, txukun, izugarri adjektiboak direla adierazteak berez dakar lau hitz horiek zer edo zer dutela elkarrekin, eta hori dela eta jotzen ditugula famila bereko kidetzat; ikusi, harritu, irakurri, etorri aditzak direla diogunean, hitz horiek elkarrekin hainbat ezaugarri dituztela esan nahi dugu; eta horrela jarrai genezake gainerako kategorietako kideekin.

Zer esan nahi du gramatika-ezaugarriak partekatzeak?

Goiko definizio edo hurbilketan giltzarria da gramatika-ezaugarritzat zer ulertzen dugun; argi esateko, ezaugarri formalak eta sintaktikoak izaten dira partekatzen direnak. Hots, batetik hitz batek hartzen dituen formetan eta aldaeretan oinarritu gaitezke hitz horrek eta beste batzuek antzeko ezaugarriak dituzten erkatzeko; eta bestetik, hitzak bata bestearekin elkartzeko duten aukeraren arabera, beren banaketaren arabera, erkatu ahal ditugu.

Irizpide formalak

Lehen kasuan, irizpide morfologikoa ari gara erabiltzen eta honako planteamendua egin ohi da: antzeko hizkiak hartzen dituzten hitzek edo espresioek zerbaitengatik jokatzen dutela horrela; arrazoia kategoria berekoak izatea dela pentsatzen da. Esaterako, bistan da ikusi, harritu, irakurri, etorri hitzek onartzen dituztela aditzoina-partizipioa-t(z)en-geroaldiko partizipioa izendatzen ditugun aldaerak:

Gramatika

  • ikus, ikusi, ikusten, ikusiko
  • harri, harritu, harritzen, harrituko
  • irakur, irakurri, irakurtzen, irakurriko
  • etor, etorri, etortzen, etorriko

Bada, irizpide formal honek lau hitzok taldekide direla, aditzak direla alegia, esatera gonbidatzen gaitu. Ikuspegi hau, oro har baliogarria bada ere, ez da erabakigarritzat hartzen: izan ere, batzuetan gerta liteke kategoria bateko baino gehiagoko kideek hartzea antzeko hizkiak, eta beste batzuetan baliteke hizki bat kategoria bereko kide guzti-guztiek ez hartzea. Lehen egoeraren adibidea -ago, -egi, -en atzizkiekin ikusten dugu: adjektibo kategoriaren, edo adjektibo gehienen, ezaugarria da horiek hartzea (horra hor egokiago, egokiegi, egokien), baina ezaugarri hau moduzko adberbioek ere partekartzen dute (egokiroago, egokiroegi, egokiroen). Eta adibide berau baliatuta, bigarren egoera ere egiazta dezakegu: adjektibo batzuek nekezago onartzen dituzte konparazio atzizkiak, bereziki erlaziozkoak deiturikoek. Esaterako, kontratu laborala adibidean, nahiko zaila dugu kontratu laboralago-a, laboralegi-a, laboralen-a ontzat ematea eta gramatikari askok hor? ikurrarekin adieraziko lukete zalantza hori. Bada, horregatik ez diogu uko egingo laboral adjektibo dela esateari. Hitz gutxitan esateko, irizpide morfologikoak laguntzen digu kategoria bereko kideak aurkitzen baina ez da hutsezina.

Irizpide sintaktikoak

Bigarren kasuan, hitzek bata bestearekin elkartzeko duten aukera aztertzean, irizpide sintaktikoa erabiltzen ari gara, eta elkarrekin lotuta dauden bi alor hartzen dira kontuan:

  • hitzek zein banaketa duten (hots, zerekin elkartzeko edo taldekatzeko joera duten, zein testuingurutan agertzen diren).
  • hitzek hiztegi mailan nolako ezaugarriak dituzten (ezaugarri hauek lotuta daude banaketarekin; izan ere, nolako ezaugarria hiztegian halako banaketa sintaxian). Eskura ditugun hitzen kasuan, erraz asko egiaztatzen dugu horietariko bakoitza laguntzaile dei daitezkeen hitzekin elkartzen direla:
  • ikus bedi, ikusi dut, ikusten zaitut, ikusiko lukete…
  • harri zaitez, harritu nauzu, harritzen gintuen, harrituko zinateke…
  • irakur dezakezue, irakurriko didazu, …
  • etor gaitezen, etorri zen, etorriko dira…

Ez hori bakarrik, laguntzaile batekiko elkartze hori hiztegiko ezaugarrien mende dago: ikusi eta irakurri aditzak NOR-(NORI)-NORK tankerakoak direla esan beharko genuke, harritu NOR edo NOR-NORK tankerakoa, etorri NOR edo NOR-NORI tankerakoa… Zehaztasun hauek guztiak aditzei dagozkienak dira, eta aditzek duten banaketa salatzen dute, hortaz.

Gramatika-ezaugarriak partekatzea zer den, hartara, irizpide formalek eta sintaktikoek baldintzatzen dute, ez hainbeste esanahian oinarritutakoek. Hori gehienbat honegatik da: gramatika-kategoriaren eta esanahiaren arteko harremana bigarren mailakoa delako. Hots, esanahira jo gabe ere kategoria gramatikala zein den erraz asko jakiten dugu. Hona hemen erakusgarri bat:

  • Amak sarka gutxi batzuk eman zizkidan atzo.
  • Ez dakit, ba, non emendu duzun nire jaka!
  • liburu zirul bat oparitu didazue, benetan.

Adibideotan aise sumatzen dugu sarka izena dela, emendu aditza eta zirul adjektikoa behin ere entzun ez ditugun arren. Horren arrazoiak formalak eta sintaktikoak dira: sarka hitza gutxi batzuk determinatzaile bikotearekin batu da izen-sintagma osatzeko: izena behar du izan; emendu-ren kasuan bai partizipio atzizkiak bai laguntzailearekin elkartzeak salatzen dute aditza dela; zirul-en kasuan izenaren eta zenbatzailearen arteko kokapenak salatzen du adjektiboa dela (eta seguru asko ezin zirulago, libururik zirulena eta halakoak posible eta ongi eratuak direla!). Beraz, esanahia eta kategoria gramatikala guztiz independenteak ez badira ere (hots, objektu fisikoak normalean izenak izaten dira, ekintzak aditzak izaten dira, eta abar), kategoria gramatikal bateko kidetasuna irizpide formal eta sintaktikoen arabera erabaki ohi da.

Gramatika-kategoriak, egitura eta funtzioa

Egitura

Gramatika-kategoriez jardutean komeni da egitura eta funtzioa kontzeptuak bereiztea, gaizkiulertzeak saihesteko. Hizkuntzan egitura edo egitura motak gramatika-kategoria jakin bateko ale baten inguruan eraikitzen ditugu: ikasle izena dela esaten dugu arazorik gabe, baina izen hori ardatz hartuta osatzen dugun egitura zabalagoari normalean izen-sintagma esaten diogu:

: ikasle berri bat ezagutu dut tabernan : ikasle asko mintzatu dira gaurko batzarrean : aurtengo ikasle askorekin mintzatu naiz gaurko batzarrean : Josu eta Patrizia ikasle berriak dira

Nabarmendutako egiturei izen-sintagma deritze; hots izen baten inguruan eraikitako egitura zabalena da izen-sintagma. Egituraz ari garenez, ez dago gaizki gogora ekartzea izenaren (kategoria) eta izen horren inguruko egitura zabalaren (sintagma) artean posible dela tarteko egitura txikiagoak antzematea; esaterako, lehen, bigarren eta laugarren adibideetan defenda liteke egiazki izen-sintagma horiek honako egitura dutela…

Gramatica Vascongada

  • [ikasle berri] bat, [ikasle berri]-ak
  • [aurtengo ikasle] asko

Alegia, defenda liteke izenak eta adjektiboak sintagma izatera heltzen ez den tarteko unitate bat osatzen dutela, eta berdin gertatzen dela aurtengo eta ikasle hitzekin. Hori ondo frogatzen da elipisiarekin edo prolatiboarekin:

  • ikasle berri bat ezagutu dut tabernan eta beste bat (ezagutu dut) bulegoan
  • zu ikasle berritzat hartu zaitut, aurtengo ikasletzat alegia.

Badirudi lehenengo adibidean beste bat diogularik beste [ikasle berri] bat ulertu daitekeela, eta isilik dagoen osagaia ikasle berri dela; era berean, bigarren adibidearen argitara, pentsatu behar dugu -tzat horrek aurtengo ikasle eta ikasle berri egiturak besarkatzen edo hartzen dituela osagarri.

Adibide hauek guztiek erakusten digute, orduan, egitura antolatzea edo zabaltzea kategoria bateko kide baten inguruan egiten dela, eta badirela tarteko egiturak (ikasle berri motakoak) eta gehiago zabaltzen ez diren egiturak (ikasle berri bat, ikasle berriak bezalakoak). Tarteko egiturari, lehen islapena deitu ohi zaio, eta bigarrenari islapen nagusia edo sintagma.

Funtzioa

Nolanahi ere, argi izan behar dugu kategoria, egitura eta sintagma kontzeptuak ez daudela nahitaez lotuta funtzio jakin batekin edota ez direla funtzio jakin baten arabera definitzen: aurreko adibideetara itzulita, adibide guzti-guztietan daukagu izen-sintagma bat nabarmenduta, eta izen-sintagma horien guztien abiapuntua izen kategoriako ikasle dugu. Hala ere, funtzioa ez da berdina: batean osagarri zuzena dugu izen-sintagma, bestean subjektua, hirugarrenean -ekin postposizioak behar duen osagarria, eta laugarrenean predikatu osagarria. Eskematikoki:

IKASLEAK ETA IRAKASLEAK TABERNAN EZAGUTZEN ARI OTE DIRA? (Astorgako plaza da hau)

  • ikasle berri bat ezagutu dut tabernan ⇒ (IS = osagarri zuzena)
  • ikasle asko mintzatu dira gaurko batzarrean ⇒ (IS = subjektua)
  • aurtengo ikasle askorekin mintzatu naiz gaurko batzarrean ⇒ (IS = -ekin postposizioaren osagarria)
  • Josu eta Patrizia ikasle berriak dira ⇒ (IS = predikatu osagarria)

Ezin esan funtzio bakarra betetzen duenik izenak edo, hobeki esanda, izen bat ardatz hartuta antolatzen den izen-sintagmak, eta ezin esan, beraz, funtzioak definitzen duela izentasuna. Hain zuzen ere, funtzio horietako asko beste era bateko egiturek bete ahal dituzte:

  • Nolakoa zaren ezagutu dut azkenean ⇒ (perpausa = osagarri zuzena)
  • Josu eta Patrizia zintzoak dira ⇒ (adjektiboa = predikatu osagarria)

Ikusten dugunez, perpausek ere bete dezakete osagarri zuzenaren funtzioa (eta ez dira horratik izenak edo izen-sintagma), eta adjektiboek ere bete dezakete predikatu osagarriaren funtzioa izen kategoria hartu gabe.

Ikus dezagun egiturak eta funtzioak bereizteko eskatzen digun beste adibide erraz bat:

  • kontratu laborala
  • lan kontratua

Lehen adibideko laboral adjektiboa dugu eta, gutxi gorabehera, kontratuaren xedearen berri ematen digu, lanerako dela, alegia. Eskuineko adibidean, lan izenak funtzio berdina dauka, “lana xede duen kontratua” dela esatea, alegia. Hitz biek betetzen dute funtzio berdina, kontratu mota adieraztea, baina ez dira horregatik kategoria berekoak eta ez dute gramatikalki modu berdintsuan jokatzen: lehenean adjektiboa izenaren ondoren dator eta ez aurretik, eta beste adjektibo bat gehitzea onartzen du:

  • *laboral kontratua
  • kontratu laboral berri bat

Hots, laboral hitzak, adjektibo izateagatik, jokabide gramatikal jakin bat dauka, eta ez beste bat. Bigarrenean, lan izenak [izen + izen] hitz elkartu bat osatzen du kontratu izenarekin eta ez du ez adjektiboaren hurrenkera onartzen ez beste izen bat gehitzea onartzen:

  • * kontratu lana (* lan kontratuaren zentzu berean)
  • * lan ordezkapen kontratua

Hots, lan hitzak kontratu modifikatuko badu, hitz elkarketa bat osatu behar du, modifikatzen duen izenaren aurretik paratuta; baina ezin du eginkizun hori beste izen batekin batera partekatu: lan ordezkapen kontratua izenak ezin du “aldi berean lan kontratu eta ordezkapen kontratu den kontratu mota” adierazi. Egin kontu kontratu laborala eta lan kontratua adibideen argitara lan eta laboral biak (funtzio bera betetzeagatik) adjektibo direla erabaki bagenu, nekez azaldu zitezkeela batak eta besteak duten portaera gramatikal berezia. Baina, bata adjektiboa eta bestea izena dela esanez ezberdintasun gramatikalak agerian uzten dira eta nahikoa dugu esatea zenbait kasutan (izen + izen) hitz elkarketak eta izen + adjektibo multzoek edo osagaiek funtzio berdinak bete ahal dituztela.

GIRO LASAIA DUTE TXERRI HAUEK BULEGO HONETAN

Oro har, nahiko hedatuta dago kategoria jakin bateko ale batek edo haren inguruan eratutako egiturek edo sintagmek hizkuntzan funtzio bat baino gehiago betetzea. Beste bi adibide emango ditugu: har ditzagun asko zenbatzailea edo lanerako bezalako postposizio-sintagmak. Zenbatzaileak berezkoa du izenekin IS deitu dugun egitura osatzea:

  • diru asko daukagu; gol polit asko sartu zituen Ronaldok,…

Hala ere, asko zenbatzaileak, zenbatzaile zehaztugabe askok bezala, ohikoa du aditza ere modifikatzea, edo are adjektiboak edo adberbioak modifikatzea, kasu hauetan guztietan gradua onartzen duten kontzeptuetan mailakatzaile lana eginez:

  • asko nekatu zara?, asko ikasi dut, asko mindu nauzu…
  • Itsusi askoa izan da zure jokabidea.
  • Goiz asko esnatu nintzen, argi asko azaldu dizkizut gauzak…

Halakoetan asko zenbatzaileak segitzen du zenbatzaile kategoriakoa izaten, baina askotariko funtzioak beteaz: lehenari adizlagun funtzioa ere esan ahal diogu, baina horrek argi uzten du adizlagun etiketa funtzioaren esparrukoa dela, ez kategoria edo egituraren alorrekoa; bigarrenari mailakatzaile lana ere esan ahal diogu, baina funtzioa litzateke hori ere, ez egitura alorreko aldaketa.

Era berean, lanerako bezalako egitura batean erraz sumatzen dugu hor [lana] izen-sintagma singularra + -rako postposizioen egitura-segida (edo, nahiago bada, [IS + ra] + ko) dugula. Bistan da, halere, egitura horrek berorrek lan bat baino gehiago egin lezakeela:

  • Mirenek etxetik irten eta lanerako bidea hartu zuen, etsita.
  • Arropa hau lanerako erabiltzen dut.
  • Ordenagailu hori lanerako da, ez jolasteko
  • Giro lasaia eta lanerako egokia behar dugu bulegoan.

Lehen erabilera bietan ohikoa da izenlagun eta adizlagunez hitz egitea, lanerako osagaiak izena eta aditza, hurrenez hurren, modifikatzen dituela eta; etiketa horiek, nolanahi ere, funtzioa identifikatzeko balio digute, ez dute egitura mota bat izendatzen, egiaztatzen dugun moduan. Hirugarren adibidean, aitzitik, lanerako osagaia hurbilago dago predikatu osagarria izatetik izan aditz kopulatiboa modifikatzen duen neurrian; azken adibidean, berriz, adjektiboa modifikatzen du eta horretarako etiketarik ez du ematen gramatika tradizionalak (adjektibo-laguna beharko luke). Hori bai, funtzio hauetan guztietan, lanerako egiturak bat bera izaten jarraituko luke, lan izenak osatutako izen-sintagma eta izen-sintagma hau –rako postposizio edo deklinabide atzizki konplexuaren osagarria litzateke egituraren aldetik.

Ataltxo hau laburbiltzeko, esan dezakegu funtzioa eta kategoria-egitura-sintagma arloak argi eta garbi bereizi behar direla gramatikan: funtzio berdina egitura mota batek baino gehiagok bete ahal dute, eta egitura berdinek funtzio bat baino gehiago bete ahal dute; eta, oro har, kategoria edo egitura mota jakin bat ez du funtzio bakar batek definitzen.

Gramatika-kategoriak euskaraz: berrikuspen labur bat

Euskaraz ohiko irizpide formalak (bereziki morfologikoak, eta lexiko-sintaktikoak) erabiliz ohikoa da gramatikariek hainbat kategoria bereiztea. Hona hemen sailkapen tipiko bat:

Kategoria nagusiak edo lexikoak

Ikus ditzagun honako adibide hauek:

  • izenak: ikasle, askatasun, orrialde, ur, …
  • aditzak: iritsi, etorri, argitaratu, egon, hitz egin, …
  • adjektiboak: ekonomiko, maitagarri, zimel, triste, gogor, …
  • adberbioak edo aditzondoak: gogorki, garbiro, ederto… ; gaur, bihar, atzo…; hemen, hor, han, urruti, gertu…; agian, beharbada…

Kategoria nagusiak edo lexikoak irekiak dira eta aldez aurretik ezin konta ahalako kide dituzte: ez leukake zentzurik euskarazko izen, aditz, adjektibo edo adberbioen zerrenda bat egiten hasteak; izan ere, zerrenda mugagabea da, eta beti dugu posible izen berriak, edo aditzak, edo dena delakoak asmatzea. Kategoria lexikoen beste ezaugarri bat da kategoria hauek hitz elkarketan, bereziki mendekotasunezkoetan, modu emankorrean parte hartzen dutela. Horrela, ez da harrigarria tankera honetako hitz elkartuak aurkitzea:

  • izen-izen: ordenagailu gela, suhiltzaile, talde lan, eguzkilore
  • aditz-izen: idazmakina, borragoma, ikasgela, ikas-materiala
  • izen-aditz: itxuraldatu, eraldatu, hitzeman, parte hartu, lokartu, hutsegin
  • adjektibo-aditz: ederretsi, onartu, onetsi
  • aditz-adjektibo: ulerterraz, moldakaitz
  • izen-adjektibo (berauek ez dira mendekotasunezkoak): udaberri, zorion, eleberri

Adberbioak gutxiagotan ikusten dira hitz elkartuetan, baina hala ere, hor dira zenbait adibide: onginahi, gaizkiulertu, ongizate, ongietorri eta halakoak.

Kategoria lexikoen beste ezaugarri bat hau da: euren esanahia antzematea edo kontzeptualizatzea erraza egiten zaigula lehen begiratuan, eta, sarritan, ez zaigula kosta halako izen edo adjektibo edo aditz edo adberbio baten sinonimo eta antonimo batean pentsatzea. Fonologikoki ere, kategoria lexikoetako kideek autonomia osoa dute, beren azentua eta guzti.

Kategoria txikiak edo funtzionalak

Kategoria txiki edo funtzionaltzat hauexek joko genituzke:

  • determinatzaileak: -a, -ak, hau, hauek, bat, bi, hiru, anitz, asko, gutxi, hainbeste, … (hots: mugatzaileak eta zenbatzaileak);
  • inflexioa (edo laguntzaile) kategoria: aditz laguntzaileak, aditzaren aspektu (= -tu(ko), -t(z)en), komunztadura eta denbora morfemak (n-, h-, d-, g-, z-, l-, ke, -en…)
  • mailakatzaileak edo gradudatzaileak: -ago, -egi, -en
  • postposizioak: -ra, -tik, -ekin, -engatik,-ko, -en, …
  • konplementatzailea edo menderagailuak: -en, -ela, bait-, ba-, -elarik, -enean …
  • juntagailuak: eta, edo, ala, baina,…


Kategoria funtzionalen ezaugarriak lexikoen ispilu lirateke: batetik, itxiak dira. Alegia, zerrendatzeko moduko kide kopuru mugatua dute. Esaterako, zenbatzaile zehaztu edo numeralen salbuespenarekin, erraz eman ditzakegu euskarazko mugatzaile edo zenbatzaileen zerrendak:

  • mugatzaileak: -a/-ak/-ok, -ik, hau, hori, hura, hauek, horiek, haiek
  • zenbatzaileak: asko, gutxi, anitz, honen/horren/hainbeste, ugari, franko, sobera, nahiko, …(zerrenda ezingo litzateke gehiegi luzatu).

Era berean, gaztelaniaz ez bezala, ez daukagu ohiturarik postposizio kategoria osatuko luketen deklinabide-atzizkiak buruz ikasteko, baina ez litzateke oso lan zaila izango. Hona hemen saio bat:

  • postposizio kategoriako kideak: -n, -ra, -rantz, -raino, -tik, -ko; -en, -entzat, -endako, -ekin, -z, -(en)gatik, -tzat, -tako

Zerrenda honi, gehienez, normalean bereizita aztertu ohi diren kasu gramatikalak (Ø, -i, -k) eta deklinabide atzizki elkarturen bat (-rako, -entzako) gehi lekizkioke, baina nahiko osatua da bere laburrean.

Bigarren ezaugarritzat aipa daiteke kategoria funtzionalek nolabaiteko mendekotasuna dutela kategoria lexikoekin: determinatzaile kategoria izenarekin joan ohi da; inflexio kategoria aditzarekin; adjektibo kategoriarekin graduatzaileak joan ohi dira; postposizio kategoria kategoria izenak eta determinatzaileak osatzen duten egiturari lotu ohi zaio; menderagailu edo konplementatzaile kategoria, ostera, aditzak eta inflexioak osatzen dutenari.

Eta hirugarrenez, eta aurreko ezaugarriaren osagarri, kategoria funtzionalen adibideetako kategorietako kide gehienak ez dira fonologikoki autonomoak (horietako asko atzizki dira), eta beraz behar-beharrezkoa dute kategoria lexiko bateko elementu batekin elkartzea.

— Egilea: Xabier Artiagoitia

Erreferentziak

  • Radford, A. (1997) Syntax. A minimalist introduction, Cambridge University Press: Cambridge UK

Glosategia

Gramatika-kategoria

Izen

Adjektibo

Aditz

Gramatika-ezaugarri

Ezaugarri formal

Ezaugarri sintaktiko

Irizpide morfologikoa

Irizpide formal

Aditz motak

Hitz elkarketa

Postposizio-sintagma

Zenbatzaile zehaztugabe

Kategoria nagusi

Kategoria lexiko

Kategoria txiki

Kategoria funtzional

Egitura

Funtzioa

lanaren aipamena nola egin...

Xabier Artiagoitia, "Gramatika kategoriak", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3