Erabiltzaile Tresnak


morf:3

Aldaketak

Aukeratutako bertsioaren eta egungo bertsioaren arteko aldaketak aurkezten ditu.

Estekatu konparaketa bista honetara

Both sides previous revision Previous revision
morf:3 [2018/11/08 09:13]
Ainhoa Lendinez [Ale lexikoen funtzioa perpausean]
morf:3 [2019/09/16 10:52] (egungoa)
Pello Salaburu bertsio zaharra berrezarria (2016/01/26 11:25)
Marra 1: Marra 1:
 ====== Gramatika kategoriak ​ ====== ====== Gramatika kategoriak ​ ======
  
-Gramatika kategoriak zer diren ikusiko dugu atal honetan, euskaraz zer gramatika kategoria bereizten ditugun eta nola erabiltzen diren. 
-=====Definizioa eta sailkapena===== 
  
-Gramatika kategoriak hizkuntzetako ale lexikoak sailkatzeko erabiltzen diren __klase formalak__ dira, esate baterako, //izenak, aditzak, adjektiboak,​ postposizioak//​ eta abar. Talde horietan sartzen ditugun aleek ezaugarri morfosintaktiko eta, hein batean, semantiko berberak izaten dituzte. Adibidez, //mahai// eta //erle// ale lexikoak izenak direla esaten dugu, banaketa morfosintaktiko bertsua dutelako, eta erreferentzia egiten diotelako munduan edo gure gogoan existitzen den entitate bati. 
-{{  :​morf:​3:​puedes-ayudar-a-las-abejas-si-sabes-como.jpg?​200|erlea}} 
  
  
-Dena dela, ale lexikoak kategorietan sailkatzeko erabiltzen diren irizpideak ez dira oso argiak; izan ere, kategoria bereko ale batzuek ez dituzte beti ezaugarri berberak izaten, eta alderantziz,​ kategoria desberdinetako aleek berdintsu jokatzen dute zenbait testuingurutan.+{{ :​morf:​3:​radford.jpg|Andrew Radford}} 
 +Zertaz ari gara //​gramatika-kategoriak//​ terminoaren bidez? Hona hemen gramatika-kategorien definizio arrunt eta (hizkuntzalari gehienentzat behintzat) onargarri bat:
  
-====Kategoria kopurua====+| Gramatika-kategoria:​ gramatika ezaugarriak partekatzen dituen espresio edo hitz multzoa| ([[http://​es.wikipedia.org/​wiki/​Andrew_Radford.jpg?​400|Radford]] 1997: 29)
  
-Kategoria kopuruari dagokionezez dago erabateko adostasunik. Batetikesan dugu ez dagoela irizpide argirik; ​eta bestetikkategoria guztiak ez daude hizkuntza guztietan. Esaterakohizkuntza askotan ez dago adjektiboriketa horien ordez izenak ​edo aditzak erabiltzen dituzte. Bestetikhizkuntza batean kategoria bati egozten zaizkion ezaugarriak beste hizkuntza batzuetan ez dira beti kategoria ​bereko ​aleetan aurkitzen. Bestaldehizkuntza batean oinarrizkoa dirudien kategoria batek beste kategoria batetik eratorria irudi lezake beste hizkuntza batean.+Alegia//askatasunlagun, esku **[[morf:​5:​6|izenak]]**//​ direla diogunean, aditzera eman nahi dugu hainbat ezaugarri partekatzen dituztela, ​eta horrexegatik sartzen ditugula multzo berean; //gorriedertxukunizugarri **[[morf:​5:​7|adjektiboak]]**//​ direla adierazteak berez dakar lau hitz horiek zer edo zer dutela elkarrekineta hori dela eta jotzen ditugula famila ​bereko ​kidetzat; //ikusiharritu, irakurri, etorri **[[morf:​5:​12|aditzak]]**//​ direla diogunean, hitz horiek elkarrekin hainbat ezaugarri dituztela esan nahi dugu; eta horrela jarrai genezake gainerako kategorietako kideekin.
  
-Laburbilduz,​ zaila da (edo ezinezkoa) kategoria gramatikalen zerrenda unibertsal bat egitea. Hala eta guztiz ere, guk hemen oinarrizko hamar kategoria zerrendatuko ditugu, euskararen ​gramatika ​kategoriak ulertzeko eta deskribatzeko:​ +=====Zer esan nahi du gramatika-ezaugarriak partekatzeak?​=====
-  * izena +
-  * aditza +
-  * adjektiboa +
-  * postposizioa +
-  * adberbioa +
-  * determinatzailea +
-  * flexioa +
-  * mailakatzaileak +
-  * menderagailuak +
-  * juntagailuak+
  
-=====Gramatika kategoriak sailkatzeko irizpideak=====+Goiko definizio edo hurbilketan giltzarria da gramatika-ezaugarritzat zer ulertzen dugun; argi esateko, ezaugarri formalak eta sintaktikoak izaten dira partekatzen direnak. Hots, batetik hitz batek hartzen dituen formetan eta aldaeretan oinarritu gaitezke hitz horrek eta beste batzuek antzeko ezaugarriak dituzten erkatzeko; eta bestetik, hitzak bata bestearekin elkartzeko duten aukeraren arabera, beren banaketaren arabera, erkatu ahal ditugu.
  
-Hizkuntzetako ale lexikoak gramatika kategoriatan sailkatzeko,​ irizpide batzuk erabiltzen dira: +==== Irizpide formalak ====
-  * morfosintaktikoak -> aleen formarekin edo testuinguru formalarekin zerikusia duten irizpideak +
-  * semantikoak -> hizkuntza unitateen esanahiari lotzen zaizkion irizpideak (hauetan oinarritzeak arazo handiak sortzen dituela egiaztatu da)+
  
-====Irizpide morfosintaktikoak====+Lehen kasuan, irizpide morfologikoa ari gara erabiltzen eta honako planteamendua egin ohi da: antzeko hizkiak hartzen dituzten hitzek edo espresioek zerbaitengatik jokatzen dutela horrela; arrazoia //kategoria berekoak izatea// dela pentsatzen da. Esaterako, bistan da //ikusi, harritu, irakurri, etorri// hitzek onartzen dituztela //​aditzoina-partizipioa-t(z)en-geroaldiko partizipioa//​ izendatzen ditugun aldaerak:
  
-Irizpide morfosintaktikoek ale lexikoen banaketa morfologikoari eta sintaktikoari egiten diote erreferentzia,​ hau da, ale horiek aldamenean izaten dituzten hizkiei edo hitzei erreparatzen dieteOro har, kategoria bereko aleek modu berean jokatzen dute ondoan hizkiak eta hitzak onartzerakoan. Esate baterako, //mahai// eta //erle// hitzek //-a// edo //bat// determinatzaileak har ditzakete//mahai-aerle-amahai baterle bat//. Adjektibo batek modifikatzea ere onartzen dute//mahai handiaerle handia...// Hortazesan genezake//mahai// eta //erle// talde bereko ale lexikoak direlaeta ondorioztatu genezakegaineradeterminatzaileen eta adjektiboen ezkerretara agertzea izen kategoriaren ezaugarria dela euskaraz. Hala ere, izenak ez dira testuinguru horietan ager daitezkeen bakarrak; izan ere, adjektiboak euskaraz determinatzaileekin azaltzen dira//txiki-atxiki bat; gorri-agorri bat// eta abar. Kasu horietanbaina, isilpeko izen bat dagoela esango genuke, hau da, //txiki bat// diogunean, benetan //[IZEN txiki bat]// adierazten ari gara, hau da, hartzaileak aurreko diskurtsotik edo testuinguru komunikatibotik ezagutzen duen izen bati erreferentzia egiten zaio. Horrenbestez,​ determinatzaileekin agertzea izen kategoriaren ezaugarria da.+{{:​morf:​3:​arte.jpg?200 |Gramatika}} 
 +  ​ikusikusiikustenikusiko  
 +  ​harriharrituharritzenharrituko 
 +  : irakurirakurriirakurtzenirakurriko 
 +  ​etoretorrietortzenetorriko
  
-Beste batzuetan, aldiz, eragozpenak gaindiezinak dira. Xabier Artiagoitiak esana du adjektibo kategoriaren ezaugarri bat dela mailakatzaileekin (//-ago, -egi, -en//) agertu ahal izatea: 
-    : argalago, argalegi, argalen 
-    : estuago, estuegi, estuen 
-    : zabalago, zabalegi, zabalen 
-    : haserreago, haserregi, haserren 
-    : gaiztoago, gaiztoegi, gaiztoen 
  
-Adjektiboek entitateen ezaugarriak zehazten dituzte eta mailakatzaileak ezaugarri horien maila edo gradua zehazten dute, batzuetan, besteekiko alderaketa eginez. Mailakatzaileekin agertu ahal izatea adjektiboen ezaugarria dela pentsa genezake baina baieztapen hori egiteko bidean bi arazo aurkituko genituzke: 
-  * a) adjektibo guztiek ez dute mailakatzailerik onartzen 
-  * b) adjektiboak ez diren ale lexiko batzuek ere hartzen dituzte modifikatzaileak 
  
-  * Lehenengo arazoari dagokionezXabier Artiagoitiak erakutsi du erlaziozko adjektiboak (//​laborala//​) ezin ager daitezkeela mailakatzaileekin ((ikus Bosque//Las categorías gramaticalesRelaciones y diferencias//​1996)): +Badairizpide formal honek lau hitzok taldekide direlaaditzak direla alegia, esatera gonbidatzen gaituIkuspegi hauoro har baliogarria bada ere, ez da erabakigarritzat hartzenizan erebatzuetan gerta liteke kategoria bateko baino gehiagoko kideek hartzea antzeko hizkiaketa beste batzuetan baliteke hizki bat kategoria bereko kide guzti-guztiek ez hartzeaLehen egoeraren adibidea //-ago-egi-en// atzizkiekin ikusten duguadjektibo kategoriarenedo adjektibo gehienenezaugarria da horiek hartzea ​(horra hor //egokiago, egokiegi, egokien//), baina ezaugarri hau moduzko adberbioek ere partekartzen dute (//egokiroagoegokiroegiegokiroen//)Eta adibide berau baliatuta, bigarren egoera ere egiazta dezakeguadjektibo batzuek nekezago onartzen dituzte konparazio atzizkiak, bereziki erlaziozkoak deiturikoekEsaterako, ​//kontratu laborala// adibideannahiko zaila dugu //kontratu laboralago-alaboralegi-alaboralen-a// ontzat ematea eta gramatikari askok hor? ikurrarekin adieraziko lukete zalantza horiBada, horregatik ez diogu uko egingo laboral adjektibo dela esateariHitz gutxitan esateko, irizpide morfologikoak laguntzen digu kategoria bereko kideak aurkitzen baina ez da hutsezina.
-    : kontratu laborala > ? kontratu laboralagoalaboralegialaboralena, oso laborala... +
-  _Antza, ezaugarri ​bat adierazten duten adjektiboak bakarrik ager daitezke mailakatzaileekinHemenbeste adibide batzuk ikus daitezke: +
-    : sententzia judiziala > ? judizialagoajudizialegia,​ judizialena +
-    ​zuzenbide penala > ? penalagoapenalegiapenalena +
-    : gerra zibila > ? zibilagoa, zibilegia, zibilena +
-    : analisi soziologikoa > ? soziologikoagoa,​ soziologikoegia,​ soziologikoena +
-  _Erlaziozko adjektiboek ez dituzte ezaugarriak adierazten, modifikatzen duten izenen argumentuak (izenak argumentuak baditu) edo izen horiekin lotura duten entitateak edo eremuak ​(//gerra zibila// = //​biztanleria zibilaren gerra//) adierazten dituzte. Goiko adibideak onargarriak edo ulergarriak izan daitezenadjektiboon ohiko esanahia egokitu beharko genuke, eta ulertu ​//laboralajudizialapenala, zibila// eta //​soziologikoa//​ ezaugarriak direla eta graduatu daitezkeelaTestuinguru morfosintaktikoaren eraginez egiten dugun esanahi moldaketa horri __[[http://ehu.eus/eeh/cgi/bila?z=k | koertzioa]]__((koertzio ​//iz//. hertsatzeahertsadura.)) esaten zaio hizkuntzalaritzan. +
-  +
-  * Bestetik, adjektiboak ez diren beste ale batzuk ere ager daitezke modifikatzaileekin. Artiagoitiak moduzko adberbio baten adibideak erakutsi ditu: //egokiro-agoegokiro-egiegokiro-en//. [[http://​www.euskaltzaindia.eus/​dok/​iker_jagon_tegiak/​6844.pdf | EGLU I]]-en ere adberbio hauek jaso dira:+
  
-    : //berandu > beranduago, beranduegi, beranduen//​ +==== Irizpide ​sintaktikoak ​====
-    : //ederki -> ederkiago, ederkiegi, ederkien//​ +
-  _//egokiro, berandu// eta //ederki// adberbioak dira: aditzak modifikatzen dituzte (eta ez adjektiboak,​ zeinak izenak modifikatzen dituzten). Hala eta guztiz ere, //egokiro, berandu// eta //ederki// ager daitezke mailakatzaileekin,​ eta horrek erakusten du mailakatzaileekin agertzeko ahalmena ez dela soilik adjektiboena. Are gehiago, adlatibo postposizio sintagma batzuek ere onartzen dituzte mailakatzaileak,​ esate baterako, //​aurrera//​k eta //gora//k; //​aurrerago,​ aurreregi, aurreren// eta //gorago, goregi, goren//​((//​hara//​ adlatibo postposizioak ere onartzen du mailakatzaile konparatzailea (//​harago//​),​ baina ez superlatiboa (//​*haren//​),​ ezta gehiegizko maila ere (//​*haregi//​). Kontuan izan behar dugu adlatibo postposizio sintagmak, oro har, ez direla onargarriak mailakatzaileekin,​ beraz, pentsa liteke goian aipatutako //aurrera// eta //gora// ez direla benetan postposizio sintagmak, adberbio sintagmak baizik.)). +
-====Irizpide ​semantikoak====+
  
-Oro harezingo dugu ale lexiko bat gramatika kategoria batean sailkatusoilik ale horren adierari erreparatuta. Adibidezlehen esan dugu izenek munduan edo gure irudimenean existitzen diren entitateei erreferentzia egiten dietela. Baina hori ez da beti horrela izaten. Izan ere, //maitasun, adore, gorroto, suntsiketa, dantza...// izenek ez dituzte entitateak adierazten, egoerak (maitasun, adore, gorroto), emaitzak (suntsiketa) ​eta prozesuak (dantza) baizik. Emaitzak eta prozesuak normalean aditzen bidez azaleratzen badira ere, //maitasun, adore, gorroto, suntsiketa, dantza...// izenak ​dira.{{  :morf:3:9788490770825.jpg?​200|}}+Bigarren kasuanhitzek bata bestearekin elkartzeko duten aukera aztertzeanirizpide sintaktikoa erabiltzen ari gara, eta elkarrekin lotuta dauden bi alor hartzen ​dira kontuan:
  
-Hortazoro haririzpide semantikoak ez du balio gramatika kategoriak sailkatzekoDena dela, bestelako ​ezaugarri ​semantiko batzuk erabilgarriagoak ​izan litezkeBosquek ((//Las categorías gramaticales. Relaciones y diferencias//, 1996)), esaterako, onartzen du izenek ez dituztela beti “substantziak” adierazten. Orobat, adjektiboek ez dituzte beti “ezaugarriak” aditzera ematen, ezta aditzek “egoerak” edo “prozesuak” ere. Azkenik, preposizioak edo juntagailuak ez dira kasu guztietan “erlazioak”. Baina adierarekin loturiko beste irizpide batzuek lagun dezakete kategoriak bereizten, adibidez, “erreferentzia egiteko gaitasuna” izenen kasuan, “zenbatzeko ahalmena” determinatzaileen kasuan, “argumentuak izatea” aditzen kasuan eta abar. Horrelako esanahi ezaugarriek harreman estua dute hurrengo atalean aipatuko ditugun funtzioekin. +  * hitzek zein banaketa duten (hotszerekin elkartzeko edo taldekatzeko joera dutenzein testuingurutan agertzen diren). 
-=====Ale lexikoen funtzioa perpausean=====+  * hitzek hiztegi mailan nolako ezaugarriak dituzten (ezaugarri ​hauek lotuta daude banaketarekin; ​izan ere, nolako ezaugarria hiztegian halako banaketa sintaxian)Eskura ditugun hitzen kasuan, erraz asko egiaztatzen dugu horietariko bakoitza ​//laguntzaile// dei daitezkeen hitzekin elkartzen direla:
  
-Ale lexikoek perpausean duten funtzioa ere hartu izan da ale horien gramatika kategoria definitzeko ezaugarritzat. Ale batek perpauseko beste elementu batzuekin harremanetan duen zeregin erlatiboari erreparatzen zaio. Demagun adibide hau+  ​ikus bedi, ikusi dut, ikusten zaitut, ikusiko lukete… 
-    Suteak urduritasuna piztu du.+  harri zaitez, harritu nauzu, harritzen gintuen, harrituko zinateke… 
 +  : irakur dezakezue, irakurriko didazu, … 
 +  : etor gaitezen, etorri zen, etorriko dira…
  
-Adibide horretan, //sute// izenak subjektu funtzioa dauka eta //​urduritasuna//​ izenak osagarri zuzenarena. Ikus daitekeenez,​ ez dago harreman zuzenik funtzioaren eta kategoria gramatikalaren artean, biak izenak badira ere subjektua da bat eta osagarri zuzena bestea. Izentasuna definitzeko,​ bi funtzio horiek barnebilduko lituzkeen funtzio orokorrago bat proposa daiteke, adibidez, “aditzaren argumentu” funtzioa. Baina funtzio zabalago horrekin, izenek goiko adibidean dituzten funtzioak zehaztuko genituzke, biak, subjektuak eta osagarri zuzenak, baitira aditzaren argumentu((Lan honetarako ez dugu kontuan hartuko egungo hizkuntzalaritzan ontzat hartzen den analisi bat, [[http://​psych.nyu.edu/​morphlab/​people/​alec.html| Marantz]]ek (//​[[http://​www.ai.mit.edu/​projects/​dm/​theses/​marantz81.pdf | On the Nature of Grammatical Relations]]//,​ 1984) eta [[http://​people.umass.edu/​kratzer/​ | Kratzer]]-ek ("​Severing the external argument from its verb". In: //​[[https://​dingo.sbs.arizona.edu/​~hharley/​courses/​Oxford/​Kratzer.pdf | Phrase structure and the lexicon]]//,​ 1996) proposatutakoa hain zuzen ere, non esaten den subjektua ez dela aditzaren argumentua, baizik eta bestelako funtzio buru batek gaineratutakoa)). +{{ :morf:3:azterketa_sintaktikoa.jpg|}} 
-{{  :morf:3:20180922111553_elgoibar-sutea_foto610x342.jpg?200|sutea Elgoibarren}} +Ez hori bakarriklaguntzaile batekiko elkartze hori hiztegiko ezaugarrien mende dago: //ikusi// eta //irakurri// aditzak NOR-(NORI)-NORK tankerakoak direla esan beharko genuke, ​//harritu// NOR edo NOR-NORK tankerakoa, ​//etorri// NOR edo NOR-NORI tankerakoa… Zehaztasun hauek guztiak aditzei dagozkienak dira, eta aditzek ​duten banaketa salatzen dutehortaz.
-Kasu horretan erearazoak izango genituzke; izan ere, izenek funtzio gehiago izan ditzakete. Esate baterako, izenak postposizioen osagarriak izan daitezke: //sutean, sutera, sutetik; urditasunean,​ urduritasunera,​ urduritasunetik...// Postposizioen ​eta aditzen arteko antzekotasunak asko aztertu dira hizkuntzalaritzan. Postposizioek bi entitateren arteko harremana ezartzen dute: //Irudi//aren (ingelesez //Figure//eta //Eremua//ren (ingelesez ​//Ground//) artekoa. Postposizioek Irudiaren kokapenaren ​edo ibilbidearen berri ematen dute Eremua erreferentziatzat hartuta. Bada, pentsa liteke Irudia postposizioaren subjektua dela nolabait, eta Eremua, aldiz, osagarri zuzena. Hortaz, badirudi bai aditzek ​bai postposizioek ere argumentuak hartzeko gaitasuna daukatelaeta horrela, argumentu horiek izenak izan behar dutela. Argumentu izateko gaitasuna izango litzateke, beraz, izentasuna definitzeko modu bat. Baina beste arazo batekin egingo genuke topo orduan. Izenak, argumentuak izateaz gain, predikatuak ere izan daitezke: +
-    : Emakume hura irakaslea da.+
  
-//​irakasle//​ izena ez da adibide horretan aditzaren (edo postposizio baten) subjektua, ezta osagarri zuzena ereKopula aditzaren subjektuarekin (hau da, //emakume hura// sintagmarekin) berdintzen den predikatua baizikBerazizen kategoria ​ezin dugu norabide bakarrean lotu argumentu funtzioarekin,​ izenak predikatuak ere izan daitezkeelakoOrobat, kontrakoa egitea ere arazotsua izango litzateke, argumentu eta predikatu guztiak ez baitira izenak: +Gramatika-ezaugarriak partekatzea zer den, hartara, irizpide formalek eta sintaktikoek baldintzatzen dute, ez hainbeste esanahian oinarritutakoekHori gehienbat honegatik ​da: gramatika-kategoriaren eta esanahiaren arteko harremana bigarren mailakoa delakoHotsesanahira jo gabe ere kategoria ​gramatikala zein den erraz asko jakiten ​dugu. Hona hemen erakusgarri bat:
-    : __Mikel etortzea__ / __Mikel etor dadin__ nahi dut +
-    : __Ogia eroste__ra joan da / Emakume hura __oso azkarra__ da+
  
-Adibide horietan ikus daiteke, batetik, perpausak aditzen eta postposizioen argumentuak izan daitezkeela,​ eta bestetik, predikatu funtzioa adjektiboek ere bete dezaketelaOndoriozezin da ezarri funtzioaren eta kategoriaren arteko harreman zuzenik. Lehenengo kasuetanbaina, aditzek ​//-te// atzizkia daramate, eta horrek adierazten du aditzok nominalizatzeko prozesua jasan dutela. Kategoria aldatzeko prozesuez [[morf:3:​1##​eratorpenean_parte_hartu_ahal_izatea|Eratorpenean parte hartu ahal izatea]] eta [[morf:​3:​2#​izenen_ezaugarriak_hartzen_dituzten_aditzak|izenen ezaugarriak hartzen dituzten aditzak]] ataletan jardungo dugu.+  : Amak //sarka// gutxi batzuk eman zizkidan atzo. 
 +  : Ez dakitbanon //emendu// duzun nire jaka! 
 +  ​liburu //zirul// bat oparitu didazue, benetan.
  
-=====Egitura=====+Adibideotan aise sumatzen dugu //sarka// izena dela, //emendu// aditza eta //zirul// adjektikoa behin ere entzun ez ditugun arren. Horren arrazoiak formalak eta sintaktikoak dira: //sarka// hitza //gutxi batzuk// determinatzaile bikotearekin batu da izen-sintagma osatzeko: izena behar du izan; //​emendu//​-ren kasuan bai partizipio atzizkiak bai laguntzailearekin elkartzeak salatzen dute aditza dela; //​zirul//​-en kasuan izenaren eta zenbatzailearen arteko kokapenak salatzen du adjektiboa dela (eta seguru asko //ezin zirulago, libururik zirulena// eta halakoak posible eta ongi eratuak direla!). Beraz, esanahia eta kategoria gramatikala guztiz independenteak ez badira ere (hots, objektu fisikoak normalean izenak izaten dira, ekintzak aditzak izaten dira, eta abar), kategoria gramatikal bateko kidetasuna irizpide formal eta sintaktikoen arabera erabaki ohi da.
  
-Atal hau amaitu aurretikgarrantzitsua da ohar bat egitea kategorien ​eta ale lexiko batek izan dezakeen egituraren arteko bereizketaren inguruan. Orain arte funtzioez aritu gara kategorietatik abiatuta; izenak argumentu eta predikatu funtzioarekin lotu ditugu atal honetan. Argi izan behar dugu, ordea, argumentua izatea ez dagokiola izenari, hots, izen kategoria duen ale lexikoari, izenaren inguruan sortzen den sintagmari baizik. Demagun aditz baten argumentua izen sintagma konplexu bat dela: +=====Gramatika-kategoriakegitura ​eta funtzioa===== 
-    : Mikeli asko gustatzen zaizkio __egunsentiko arrosa koloreko lore usaintsuak__.+==== Egitura ====
  
-//gustatu// aditzaren argumentua ez da //lore// izena, ​baizik eta //lore// izenaren inguruan eratu den izen sintagma ​osoa: +Gramatika-kategoriez jardutean komeni ​da egitura eta funtzioa kontzeptuak bereiztea, gaizkiulertzeak saihesteko. Hizkuntzan egitura edo egitura motak gramatika-kategoria jakin bateko ale baten inguruan eraikitzen ditugu: ​//ikasle// izena dela esaten dugu arazorik gabebaina izen hori ardatz hartuta osatzen dugun egitura zabalagoari normalean izen-sintagma ​esaten diogu:
-    : [egunsentiko [arrosa koloreko [%%[%%lore] usaintsu]%%]%%]-ak.+
  
-Egitura hori izenaren islapena ​da, izen sintagma, alegia, eta egitura ​horretan daude //-ko// erlaziozko postposizioarekin sortutako bi izenlagun ​(//egunsentiko// eta //arrosa koloreko//) eta adjektibo bat (//usaintsu//). //​-ko// ​postposizioak ​eta adjektiboek ​ere beren islapena ​dute, kategoria ​guztietako kideek beren egitura ​zabaltzen baitutebaina kasu honetan ​egitura ​horiek ​izen sintagmaren barruan daude, eta guztien artean eratutako ​izen sintagma ​//gustatu// aditzaren ​argumentua ​da.+ : //ikasle berri bat// ezagutu dut tabernan 
 + : //ikasle asko// mintzatu dira gaurko batzarrean 
 + : //aurtengo ikasle asko//rekin mintzatu naiz gaurko batzarrean 
 + : Josu eta Patrizia //ikasle berriak// dira 
 + 
 +Nabarmendutako egiturei izen-sintagma deritze; hots izen baten inguruan eraikitako egitura zabalena ​da izen-sintagma. Egituraz ari garenezez dago gaizki gogora ekartzea izenaren (kategoria) eta izen horren inguruko egitura zabalaren (sintagma) artean posible dela tarteko egitura txikiagoak antzematea; esaterakolehen, bigarren eta laugarren adibideetan defenda liteke egiazki izen-sintagma horiek honako egitura dutela… 
 + 
 +{{ :​morf:​3:​gramatica_vascongada.jpg|Gramatica Vascongada}} 
 + 
 +  : [ikasle berri] bat, [ikasle berri]-ak ​  
 +  : [aurtengo ikasle] asko 
 + 
 +Alegia, defenda liteke izenak eta adjektiboak sintagma izatera heltzen ez den tarteko unitate bat osatzen dutela, eta berdin gertatzen dela //​aurtengo//​ eta //ikasle// hitzekin. Hori ondo frogatzen da elipisiarekin edo prolatiboarekin:​ 
 + 
 +  : ikasle berri bat ezagutu dut tabernan eta beste bat (ezagutu dut) bulegoan 
 +  : zu ikasle berritzat hartu zaitut, aurtengo ikasletzat ​alegia
 + 
 +Badirudi lehenengo adibidean //beste bat// diogularik //beste [ikasle berri] bat// ulertu daitekeela, eta isilik dagoen osagaia //ikasle berri// dela; era berean, bigarren adibidearen argitara, pentsatu behar dugu //-tzat// horrek //aurtengo ikasle// eta //ikasle berri// egiturak besarkatzen edo hartzen dituela osagarri. 
 + 
 +|Adibide hauek guztiek erakusten digute, orduan, ​egitura ​antolatzea edo zabaltzea kategoria bateko kide baten inguruan egiten dela, eta badirela tarteko egiturak (//ikasle berri// motakoak) eta gehiago zabaltzen ez diren egiturak (//ikasle berri bat, ikasle berriak// bezalakoak). Tarteko egiturari, //lehen islapena// deitu ohi zaio, eta bigarrenari //islapen nagusia// edo //​sintagma//​.| 
 + 
 +==== Funtzioa ==== 
 + 
 + 
 +Nolanahi ere, argi izan behar dugu kategoria, //egitura// eta //​sintagma//​ kontzeptuak ez daudela nahitaez lotuta funtzio jakin batekin edota ez direla funtzio jakin baten arabera definitzen: aurreko adibideetara itzulita, adibide guzti-guztietan daukagu izen-sintagma bat nabarmenduta,​ eta izen-sintagma horien guztien abiapuntua izen kategoriako ​//ikasle// dugu. Hala ere, funtzioa ez da berdina: batean osagarri zuzena dugu izen-sintagma,​ bestean subjektua, hirugarrenean //-ekin// postposizioak behar duen osagarria, eta laugarrenean predikatu osagarria. Eskematikoki:​ 
 + 
 +{{:​morf:​3:​kop_astorga_44_.jpg?​300 ​ |IKASLEAK ETA IRAKASLEAK TABERNAN EZAGUTZEN ARI OTE DIRA? (Astorgako plaza da hau)}} 
 + 
 +  : //ikasle berri bat// ezagutu dut tabernan ​ ⇒      (IS = osagarri zuzena) 
 +  : //ikasle asko// mintzatu dira gaurko batzarrean ⇒ ​      (IS = subjektua) 
 +  : //aurtengo ikasle asko//rekin mintzatu naiz gaurko batzarrean ​  ​⇒ ​ (IS = //-ekin// postposizioaren osagarria) 
 +  : Josu eta Patrizia ​//ikasle berriak// dira ⇒ (IS = predikatu osagarria) 
 + 
 +Ezin esan funtzio bakarra betetzen duenik izenak edo, hobeki esanda, izen bat ardatz hartuta antolatzen den izen-sintagmak, ​eta ezin esan, beraz, funtzioak definitzen duela izentasuna. Hain zuzen ere, funtzio horietako asko beste era bateko egiturek bete ahal dituzte: 
 + 
 +  : //Nolakoa zaren// ezagutu dut azkenean ⇒ ​ (perpausa =  osagarri zuzena) 
 +  : Josu eta Patrizia //​zintzoak//​ dira ⇒ ​ (adjektiboa = predikatu osagarria) 
 + 
 +Ikusten dugunez, perpausek ere bete dezakete osagarri zuzenaren funtzioa (eta ez dira horratik izenak edo izen-sintagma),​ eta adjektiboek ere bete dezakete predikatu osagarriaren funtzioa izen kategoria hartu gabe. 
 + 
 +Ikus dezagun egiturak eta funtzioak bereizteko eskatzen digun beste adibide erraz bat: 
 + 
 +  : kontratu //​laborala//​ 
 +  : //lan// kontratua 
 + 
 +Lehen adibideko //laboral// adjektiboa dugu eta, gutxi gorabehera, kontratuaren xedearen berri ematen digu, lanerako dela, alegia. Eskuineko adibidean, //lan// izenak funtzio berdina dauka, "lana xede duen kontratua"​ dela esatea, alegia. Hitz biek betetzen dute funtzio berdina, kontratu mota adieraztea, baina ez dira horregatik kategoria berekoak eta ez dute gramatikalki modu berdintsuan jokatzen: lehenean adjektiboa izenaren ondoren dator eta ez aurretik, eta beste adjektibo bat gehitzea onartzen du: 
 + 
 +  : *//​laboral//​ kontratua  
 +  : kontratu //laboral berri// bat 
 + 
 +Hots, //laboral// hitzak, adjektibo izateagatik,​ jokabide gramatikal jakin bat dauka, eta ez beste bat. Bigarrenean,​ //lan// izenak [izen + izen] hitz elkartu bat osatzen du //​kontratu//​ izenarekin eta ez du ez adjektiboaren hurrenkera onartzen ez beste izen bat gehitzea onartzen: 
 + 
 +  : * kontratu //​lan//​a  ​(//lan kontratua//ren zentzu berean) 
 +  : * //lan// ordezkapen kontratua 
 + 
 +Hots, //lan// hitzak //​kontratu//​ modifikatuko badu, hitz elkarketa bat osatu behar du, modifikatzen duen izenaren aurretik paratuta; baina ezin du eginkizun hori beste izen batekin batera partekatu: //lan ordezkapen kontratua// izenak ezin du “aldi berean lan kontratu eta ordezkapen kontratu den kontratu mota” adieraziEgin kontu //kontratu laborala// eta //lan kontratua// adibideen argitara //lan// eta //laboral// biak (funtzio bera betetzeagatik) adjektibo direla erabaki bagenu, nekez azaldu zitezkeela batak eta besteak duten portaera gramatikal berezia. Baina, bata adjektiboa eta bestea izena dela esanez ezberdintasun gramatikalak agerian uzten dira eta nahikoa dugu esatea zenbait kasutan (izen + izen) hitz elkarketak eta //izen// + //​adjektibo//​ multzoek edo osagaiek funtzio berdinak bete ahal dituztela. 
 + 
 +{{:​morf:​3:​copia_de_astorga_29_.jpg?​400 ​ |GIRO LASAIA DUTE TXERRI HAUEK BULEGO HONETAN}} 
 + 
 +Oro har, nahiko hedatuta dago kategoria jakin bateko ale batek edo haren inguruan eratutako egiturek edo sintagmek hizkuntzan funtzio bat baino gehiago betetzea. Beste bi adibide emango ditugu: har ditzagun //asko// zenbatzailea edo //​lanerako//​ bezalako postposizio-sintagmak. Zenbatzaileak berezkoa du izenekin IS deitu dugun egitura osatzea: 
 + 
 +  : //diru asko// daukagu; //gol polit asko// sartu zituen Ronaldok,​… 
 + 
 +Hala ere, //asko// zenbatzaileak,​ zenbatzaile zehaztugabe askok bezala, ohikoa du aditza ere modifikatzea,​ edo are adjektiboak edo adberbioak modifikatzea,​ kasu hauetan guztietan gradua onartzen duten kontzeptuetan mailakatzaile lana eginez: 
 + 
 +  : //asko// nekatu zara?, //asko// ikasi dut, asko mindu nauzu… 
 +  : Itsusi //asko//a izan da zure jokabidea.  
 +  : Goiz //asko// esnatu nintzen, argi //asko// azaldu dizkizut gauzak… 
 + 
 + 
 +Halakoetan //asko// zenbatzaileak segitzen du zenbatzaile kategoriakoa izaten, baina askotariko funtzioak beteaz: lehenari //​adizlagun//​ funtzioa ere esan ahal diogu, baina horrek argi uzten du //​adizlagun//​ etiketa funtzioaren esparrukoa dela, ez kategoria edo egituraren alorrekoa; bigarrenari //​mailakatzaile//​ lana ere esan ahal diogu, baina funtzioa litzateke hori ere, ez egitura alorreko aldaketa. 
 + 
 +Era berean, //​lanerako//​ bezalako egitura batean erraz sumatzen dugu hor [lana] izen-sintagma singularra + //-rako// postposizioen egitura-segida (edo, nahiago bada, [//IS// + //ra//] + //ko//) dugula. Bistan da, halere, egitura horrek berorrek lan bat baino gehiago egin lezakeela:​ 
 + 
 +  : Mirenek etxetik irten eta //​lanerako//​ bidea hartu zuen, etsita. 
 +  : Arropa hau //​lanerako//​ erabiltzen dut. 
 +  : Ordenagailu hori //​lanerako//​ da, ez jolasteko  
 +  : Giro lasaia eta //​lanerako//​ egokia behar dugu bulegoan. 
 + 
 +Lehen erabilera bietan ohikoa da //​izenlagun//​ eta //​adizlagunez//​ hitz egitea, //​lanerako//​ osagaiak izena eta aditza, hurrenez hurren, modifikatzen dituela eta; etiketa horiek, nolanahi ​ere, funtzioa identifikatzeko balio digute, ez dute egitura mota bat izendatzenegiaztatzen dugun moduan. Hirugarren adibidean, aitzitik, //​lanerako//​ osagaia hurbilago dago predikatu osagarria izatetik izan aditz kopulatiboa modifikatzen duen neurrian; azken adibidean, berriz, adjektiboa modifikatzen du eta horretarako etiketarik ez du ematen gramatika tradizionalak (//​adjektibo-laguna//​ beharko luke). Hori bai, funtzio hauetan guztietan, //​lanerako//​ egiturak bat bera izaten jarraituko luke, //lan// izenak osatutako izen-sintagma eta izen-sintagma hau //–rako// postposizio edo deklinabide atzizki konplexuaren osagarria litzateke egituraren aldetik. 
 + 
 +Ataltxo hau laburbiltzeko,​ esan dezakegu //​funtzioa//​ eta //kategoria-egitura-sintagma// arloak argi eta garbi bereizi behar direla gramatikan: funtzio berdina egitura mota batek baino gehiagok bete ahal duteeta egitura ​berdinek funtzio bat baino gehiago bete ahal dute; eta, oro har, kategoria edo egitura mota jakin bat ez du funtzio bakar batek definitzen. 
 + 
 +=====Gramatika-kategoriak euskaraz: berrikuspen labur bat===== 
 + 
 +Euskaraz ohiko irizpide formalak (bereziki morfologikoak,​ eta lexiko-sintaktikoak) erabiliz ohikoa da gramatikariek hainbat kategoria bereiztea. Hona hemen sailkapen tipiko bat: 
 + 
 + 
 +{{  :​morf:​3:​morf3taulav3gramatika_kateg.jpg?​400 ​ |}} 
 + 
 + 
 + 
 +==== Kategoria nagusiak edo lexikoak ==== 
 + 
 +Ikus ditzagun honako adibide hauek: 
 + 
 +  : izenak: //ikasle, askatasun, orrialde, ur, ...// 
 +  : aditzak: //iritsi, etorri, argitaratu, egon, hitz egin, ...// 
 +  : adjektiboak:​ //​ekonomiko,​ maitagarri, zimel, triste, gogor, ...// 
 +  : adberbioak edo aditzondoak:​ //gogorki, garbiro, ederto... ; gaur, bihar, atzo…; hemen, hor, han, urruti, gertu…; agian, beharbada...//​ 
 + 
 +Kategoria nagusiak edo lexikoak irekiak dira eta aldez aurretik ezin konta ahalako kide dituzte: ez leukake zentzurik euskarazko ​izen, aditz, adjektibo edo adberbioen zerrenda bat egiten hasteak; izan ere, zerrenda mugagabea da, eta beti dugu posible ​izen berriak, edo aditzak, edo dena delakoak asmatzea. Kategoria lexikoen beste ezaugarri bat da kategoria hauek hitz elkarketan, bereziki mendekotasunezkoetan,​ modu emankorrean parte hartzen dutela. Horrela, ez da harrigarria tankera honetako hitz elkartuak aurkitzea:​ 
 + 
 +  : izen-izen: ​//ordenagailu gela, suhiltzaile,​ talde lan, eguzkilore// 
 +  : aditz-izen: //​idazmakina,​ borragoma, ikasgela, ikas-materiala//​ 
 +  : izen-aditz: //​itxuraldatu,​ eraldatu, hitzeman, parte hartu, lokartu, hutsegin//​ 
 +  : adjektibo-aditz:​ //​ederretsi,​ onartu, onetsi// 
 +  : aditz-adjektibo:​ //​ulerterraz,​ moldakaitz//​ 
 +  : izen-adjektibo (berauek ez dira mendekotasunezkoak):​ //udaberri, zorion, eleberri//​ 
 + 
 +Adberbioak gutxiagotan ikusten dira hitz elkartuetan,​ baina hala ere, hor dira zenbait adibide: //onginahi, gaizkiulertu,​ ongizate, ongietorri//​ eta halakoak. 
 + 
 +Kategoria lexikoen beste ezaugarri bat hau da: euren esanahia antzematea edo kontzeptualizatzea //erraza// egiten zaigula lehen begiratuan, eta, sarritan, ez zaigula kosta halako izen edo adjektibo edo aditz edo adberbio baten sinonimo eta antonimo batean pentsatzea. Fonologikoki ere, kategoria lexikoetako kideek autonomia osoa dute, beren azentua eta guzti. 
 + 
 +==== Kategoria txikiak edo funtzionalak ==== 
 + 
 +Kategoria txiki edo funtzionaltzat hauexek joko genituzke:​ 
 + 
 +  : determinatzaileak:​ //-a, -ak, hau, hauek, bat, bi, hiru, anitz, asko, gutxi, hainbeste, ...// (hots: mugatzaileak eta zenbatzaileak);​ 
 +  : inflexioa (edo //​laguntzaile//​) kategoria: aditz laguntzaileak, ​aditzaren ​aspektu (= //-tu(ko), -t(z)en//), komunztadura eta denbora morfemak (//n-, h-, d-, g-, z-, l-, ke, -en…//) 
 +  : mailakatzaileak edo gradudatzaileak:​ //-ago, -egi, -en// 
 +  : postposizioak:​ //-ra, -tik, -ekin, -engatik,​-ko,​ -en, ...// 
 +  : konplementatzailea edo menderagailuak:​ //-en, -ela, bait-, ba-, -elarik, -enean ...// 
 +  : juntagailuak:​ //eta, edo, ala, baina,​…//​ 
 + 
 +{{:​morf:​3:​morf3kategoriakv2.jpg?​600 ​ |}}\\  
 + 
 +Kategoria funtzionalen ezaugarriak lexikoen ispilu lirateke: batetik, itxiak dira. Alegia, zerrendatzeko moduko kide kopuru mugatua dute. Esaterako, zenbatzaile zehaztu edo numeralen salbuespenarekin,​ erraz eman ditzakegu euskarazko mugatzaile edo zenbatzaileen zerrendak:  
 + 
 +  : mugatzaileak:​ //​-a/​-ak/​-ok,​ -ik, hau, hori, hura, hauek, horiek, haiek// 
 +  : zenbatzaileak:​ //asko, gutxi, anitz, honen/​horren/​hainbeste,​ ugari, franko, sobera, nahiko,// ...(zerrenda ezingo litzateke gehiegi luzatu).  
 + 
 +Era berean, gaztelaniaz ez bezala, ez daukagu ohiturarik //​postposizio//​ kategoria osatuko luketen deklinabide-atzizkiak buruz ikasteko, baina ez litzateke oso lan zaila izango. Hona hemen saio bat: 
 + 
 +  : postposizio kategoriako kideak: //-n, -ra, -rantz, -raino, -tik, -ko; -en, -entzat, -endako, -ekin, -z, -(en)gatik, -tzat, -tako// 
 + 
 +Zerrenda honi, gehienez, normalean bereizita aztertu ohi diren kasu gramatikalak (Ø, -i, -k) eta deklinabide atzizki elkarturen bat (-rako, -entzako) gehi lekizkioke, baina nahiko osatua ​da bere laburrean. 
 + 
 +Bigarren ezaugarritzat aipa daiteke kategoria funtzionalek nolabaiteko mendekotasuna dutela kategoria lexikoekin: //​determinatzaile//​ kategoria izenarekin joan ohi da; //​inflexio//​ kategoria aditzarekin;​ //​adjektibo//​ kategoriarekin graduatzaileak joan ohi dira; //​postposizio//​ kategoria kategoria izenak eta determinatzaileak osatzen duten egiturari lotu ohi zaio; //​menderagailu//​ edo //​konplementatzaile//​ kategoria, ostera, aditzak eta inflexioak osatzen dutenari. 
 + 
 +Eta hirugarrenez,​ eta aurreko ezaugarriaren osagarri, //kategoria funtzionalen//​ adibideetako kategorietako kide gehienak ez dira fonologikoki autonomoak (horietako asko atzizki dira), eta beraz behar-beharrezkoa dute kategoria lexiko bateko elementu batekin elkartzea. 
 + 
 + 
 + 
 +--- Egilea: [[xabier.artiagoitia@ehu.es|Xabier Artiagoitia]]