Erabiltzaile Tresnak


morf:4:4:4:2:2:2:2:1

'bihotz-altxagarri' eredukoak

bihotz-altxagarri hitz elkartuaren egiturakoak aztertuko ditugu atal honetan. Hauxe da hitz elkartu hauen egitura:

Izena + adj[aditzoina+-garri]adj

Ezaugarriak

Balio arazlea daukan -garri da adjektibo-elkarte hauetako mugakizuna osatuko duena; beldurgarri, mingarri, izugarri edo lotsagarri adjektiboak sortzen dituena, alegia. Osagarri-buru egiturako elkarteak direnez, mugatzailea, ezkerreko izena, adjektiboaren osagarria izango da. Beste hitz batzuetan esanda, aditzetik eratorririko adjektiboa den heinean, aditz horren barne-argumentua da ezkerreko izena. Eta adjektibo-elkarteak kalifikatzen duen izena, ostera, aditzoinaren subjektua.

Adibideak

Ikus adibideok:

  • aho-gozagarri, arima-galgarri, belarri-mingarri, bihotz-altxagarri, bihotz-berogarri, bihotz-erdiragarri, bihotz-sendagarri, buru-aringarri, buru-hausgarri, etxe-galgarri, herri-kaltegarri, neke-aringarri, plazer egingarri…

  • Etxahunen sentipena zirraragarri, biotz-urragarri, kordokagarri da benaz. Iparragirrerenak eztu noski alako astindu indarrik. (Amasei seme Euskalerri'ko, Etxaide, J.)
  • Emengo gureari darion xarmadura! Ikuskari biotz-erdiragarria benetan! (Aritz beraren adarrak, Bordari)
  • Hutsetik eta ezjakinetik, tarte-lan eta buru-aringarri hartu zuela berrogei eta areago urteko diruzainak bertsogintza. (I. Goikoetxea)
  • Zer dezu emen ikasgarririk? Irakurriaren irakurriz itsatsiko bait-zaizu oarkabean onik asko, neonek ere egiten aal ditut nere motzean zenbait oartxo neke-aringarri al ba litz. (Itz-lauz, Lizardi)
  • […] zeruak eta lurrak neure baitan bat; zuhaitz banintz, ilargiaren adatsa laztandu eta ferekatuko nuke gauero, adarrak beso bihurturik eta hostoak esku; zuhaitz banintz, mila loreren ederrean lehertuko nintzateke udaberri oro, eta mila fruitutan uda edo udazken oro, izaki guztien begi-betegarri eta aho-gozagarri; zuhaitz banintz, hostagabetuko nintzateke udazken eta negu oro, baina ametsak mantendu eta sostengatuko ninduke orduan zutik, zeren, nola bizitzari heriotza darraion, hala baitarraio heriotzari bizitza; zuhaitz banintz, finean, betiko heriotza etorriko litzaidake, baina betikoa zirudiena ere ustezkoa litzateke, […] (Lur bat haratago, Irigoien, J. M.)

Adibide horietan honela ulertzen ditugu bihotz-urragarri, bertsogintza buru-aringarri eta ohartxo neke-aringarri: ‘sentipenak bihotza urratzen du’, ‘bertsogintzak burua arintzen du’ edo ‘ohartxoek nekea arintzen dute’.

Idazkera

Marraz elkarturik nahiz bereiz idatz daitezke bi osagaiak mota honetako elkarteetan.

lanaren aipamena nola egin...

Euskara Institutua, EHU, "'bihotz-altxagarri' eredukoak", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3