Erabiltzaile Tresnak


morf:4:5:0:2:3:3

-kor

Atzizki honek ere 'izaera, joera' adierazten duten izenondoak sortzen ditu.

Lemari dagokionez, beste hainbatetan bezala, herskaridun alomorfoa -kor nagusitu zaio herskarigabeari -or.

Gehienetan, aditzoin kategoriako oinarriek hartzen dute atzizki hau; beraz, zer motatako aditzoinak diren, nolako argumentu-egitura duten aztertu beharko dugu. Ikus dezagun, ordea, lehenik, nolako eratorriak sortzen ditugun -kor atzizkiaren bidez:

  • ahazkor, aldakor, apurkor, barkakor, betakor, baikor1, damukor, emankor, errukior, ezkor, galkor, geldikor, haserrekor, higikor, hilkor, ikarakor, iragankor, iraunkor, irristakor, itsaskor, jasankor, jauskor, kutsakor, lotsakor, oldarkor, sarkor, sentikor, sineskor, suminkor, ugalkor, ulerkor, urrakor, ustelkor…
kakotxa “Damukor nabil, zeren aguretu naizan”.
(El imposible vencido, Larramendi, M.)
kakotxa

Adjektibo horien oinarrian dauden aditzoinetako asko da/du motakoak dira, hau da, inkoatibo/kausatibo (arazlea) alternantzia dutenak laguntzailearen arabera (sumindu da / sumindu du). Horrelako oinarriak ditugunean, da balioa, argumentu bakarrekoa, inkoatiboa, da -kor hartzen duena. Argumentu bakar hori “lotzen” du atzizkiak eta adjektiboaren kanpo-argumentua, ezkerreko izena, ere argumentu horri dagokio: gizon suminkorra edo pertsona haserrekorra diogunean, erraz sumintzen eta haserretzen den gizona edo pertsona direla esan nahi dugu. Hau da, sumindu eta haserretu aditz inkoatiboen barne-argumentu dira gizon eta pertsona. Mota horretakoak dira aditz gehienak: aldatu, apurtu, bete, damutu, errukitu, galdu, gelditu, haserretu, higitu, hil, ikaratu, itsatsi, kutsatu, lotsatu, sartu, ugaldu, urratu, usteldu…

Adibide hauetan ikus liteke aditzaren barne-argumentuari dagokion izenaz predikatzen direla -kor adjektiboak:

  • […]ekosistema apurkor horien garrantzia ulertzeko aukera izan eta gero, autorako buelta egitea besterik ez dugu[…] (« Mapa eta iparrorratzari jarraituz», Argia astekaria)
  • Astronomoek 30.000 izar aldakor dituzte katalogatuta; horiez gain beste milaka batzuk ere aldakorrak diren susmoa dute. ( Egunkaria)
  • Denbora joanak eta egun infinituek jadanik ahitua behar baitzuten gorputz hilkorra daukan dena. (Gauzen izaeraz, Lukrezio / Amuriza, X.)
  • Hooliganen entusiasmoa kutsakorra suertatzen zen orain. (Groenlandiako lezioa, Atxaga)
  • […](beharrezko estalkia, baina urrakorra eta gauzaren salneurria gutxitu beharrean handitzen duena)[…] (Delituez eta zigorrez, Cesare Beccaria / Elexpuru, J. M.)
  • Debagoienean zabor poltsetan iaz jaso ziren 18.000 tonetatik, 7.500 tona materia organiko ustelkorra zen. ( Goienkaria)

Aurreraxeago ikusiko dugunez, aditz horietako du balioa, kausatiboa edo arazlea, -garri atzizkiak oinarrian hartzen duena da. Adibide hauetan ikus daiteke aditzaren da balioa -kor atzizkiak hartzen duela eta du balioa, berriz, -garri atzizkiak:

  • hil da / du
  • (da) hilkor = 'heriotzaren mendean dagoena' ≠ (du) hilgarrri = 'hiltzen duena'
  • aldatu da / du
  • (da) aldakor = 'iritziz edo asmoz aldatzeko joera duena' ≠ (du) aldagarri = 'alda daitekeena'
  • kutsatu da / du
  • (da) kutsakor = 'erraz kutsatzen dena' ≠ (du) kutsagarri = 'kutsatzen duena'

Beste batzuetan du motako aditza izango du oinarrian -kor atzizkiak, baina argumentu bakarrekoa (iraun), argumentu hori lotzen du atzizkiak eta argumentu horri dagokio ezkerreko izena; bi argumentukoa denean, ‘jasailea’ (‘esperimentatzailea’) da kanpo-argumentua (barkatu, sentitu, sinetsi), -kor atzizkiak lotzen duena eta horixe da adjektiboaren ezkerreko izenak adierazten duena:

-kor adjektiboak izan daitezke, aldi berean, izenen edo aditzen oinarri: aldakortasun, baikorkeria, iraunkortasun, itsaskortasun, sentikortu…

  • Edonola ere, gaur egungo ekonomian finantza eragiketa espekulatiboek sekulako eragina dute truke-tasen aldakortasun handian. (Txanponaren bi aldeak, Iñaki Heras)
  • Edukazio moderno guziari, eunukoen baikorkeria besterik ez dario. (Trapuan pupua, Perurena, P.)
  • Kontu luzeren bat xuxurlatu zion, norbait limurtzen saiatzen garenean bezala, eroapen apur bat, iraunkortasun apur bat gehiago erregutuz. (Zoririk ez, Imre Kertèsz / Urrutikoetxea, U.)
  • Makromolekula horiek dispertsioan daudelarik lurruntzen bada disolbatzailea, itsaskortasun handiko geruza bat sortzen da, partikulei elkartzen lagunduko diena. (Forma farmazeutikoak, Askoren artean, EHU)
  • […]eta hargatik sentikortu eta anaiarekin muturtu egin behar nuela[…] (Lur bat haratago, Irigoien, J. M.)
1 Berez ez dago aditzoinik baikor eta ezkor adjektiboetan, baina, adiera kontuan hartuz (“gauzen alderik onena ikusteko edo hartzeko joera duena”) hauetan ere badago aditz balioa oinarrian.

lanaren aipamena nola egin...

Euskara Institutua, EHU, "-kor", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3