Erabiltzaile Tresnak


morf:5:15:2:1

Eduki semantikoan oinarritua

Euskal aditzaren sistema eskainiko da hemen, eduki semantikoan oinarriturik. Hasteko, indikatiboko atzizkien azalpen bat emango da. Gero ez-Indikatiboko modu “markatuak” ere ikertuko dira (alegia, Subjuntiboa, Ahalera, Agintera, Baldintzazkoa) ikuspuntu bera erabiliz; hots, euren eduki semantikotik abiatuta azalduko da euskal aditzaren sistema. Azalpen honetan proposatzen den ikuspegitik, euskararen aldiak, aspektuak eta moduak ezin dira definitu oposizio morfologiko zehatzetan soilik oinarrituta (EGLU-II tradizioan, adibidez, egiten zen moduan). Euskararen aldien, aspektuen eta moduen definizioa emateko, bestelako ezaugarri ez-morfologikoak (eta beharbada ez hain zehatzak) behar dira. Horrela, euskararen Indikatiboa definitzeko, ezaugarri morfologikoez gain, ezaugarri sintaktikoak (e.g. perpaus nagusietan agertzea), maiztasunaren araberakoak, prototipikotasunaren araberakoak, eta abar, erabili beharko lirateke. Egia esan, izan / *edun vs. *edin / *ezan laguntzaileen arteko oposizioa ez dago oso urrun Indikatiboaren eta modu (ez-Indikatibo) markatuen arteko oposiziotik; baina, berriro, Indikatiboa ez da horretan soilik oinarrituta definitzen.

Bestela esateko, azalpen honetan Indikatibo / ez-Indikatibo aurkaritzari dagokionez hartzen den jarrera bi muturren artekoa litzateke. Mutur batean *edin eta *ezan laguntzaileak betidanik eta izatez subjuntibokotzat dituzten hizkuntzalariak izango genituzke. Hauen arabera, delako laguntzaile-oposizio hori (hots, izan eta *edun vs. *edin eta *ezan) zeharo errotuta egongo litzateke euskararen historian eta zeharo parekatuta indikatibo vs. subjuntibo (edo ez-indikatibo) oposizio unibertsal batekin. Beste muturrean, aldiz, euskaran indikatibo vs. ez-indikatibo oposiziorik ez dagoela (edo oso beharrezkoa ez dela) mantentzen dutenak egongo lirateke (e.g. EGLU-II: 138, 404).

Hemengo azalpen honetan, esan denez, bitarteko jarrera bat defendatzen da.

Alde batetik, euskararen historian, izan eta *edun vs. *edin eta *ezan laguntzaileek indikatibo / ez-indikatibo modu-oposizio bat, betidanik eta berez, islatu dutenik ezin da onartu. Bestalde, ordea, garbi dago gaur egungo euskaran izan eta *edun vs. *edin eta *ezan laguntzaileek aurkaritza nabarmen bat osatzen dutela, euskal hiztunek kontzienteki edo inkontzienteki sumatzen dutena. Honek ez du esan nahi aurkaritza hori guztiz zehatza, zorrotza eta erabatekoa denik; hau da, ez da egia izan edo *edun agertzen diren bakoitzean oposizio unibertsal bateko atal bat daukagula, eta *edin edo *ezan agertzean, beste atala. Alabaina, gutxi gorabehera, izan eta *edun vs. *edin eta *ezan laguntzaileek bai definitzen dutela euskal hiztunarentzat garrantzitsua den kontraste bat. Are gehiago, kontraste hori lehen aipatutako beste ezaugarri ez-morfologikoekin areagotzen da (perpaus nagusietan agertzea, maiztasuna, prototipikotasuna); eta, horregatik, badirudi garrantzitsu bezain zilegi dela euskal Indikatibo vs. ez-Indikatibo kontrastea proposatzea.

Dena dela, Indikatibozkotzat jotzen diren adizkietako batzuk modu markatuetan ere erabil daitezke batzuetan (subjuntiboan, baldintzetan, eta abar). Beraz, hemen proposatzen den sailkapena erabilera prototipikoari dagokiola esan genezake. Hau da, behean aztertuko diren adizkiak, tipikoki, indikatiboko testuinguruetan agertu ohi dira; hots, perpaus (nagusi) asertibo deklaratibo neutroetan.

Hortaz, hemen perpaus nagusietako adizkien erabilera tipikoak ikusiko ditugu; beste atal batean, mendeko perpausetako erabilerak ikertuko dira.

— Egilea: Gontzal Aldai

Erreferentziak

Anderson, John, 1973, An essay concerning aspect: some considerations of a general character arising from the Abbé Darrigol’s analysis of the Basque verb. The Hague, Paris: Mouton.

Bybee, Joan, 1986, “On the nature of grammatical categories: a diachronic perspective.” Eastern States Conference on Linguistics 2: 17-34.

Bybee, Joan, 1988, “Semantic substance vs. contrast in the development of grammatical meaning.” Berkeley Linguistic Society 14: 247-264.

Bybee, Joan & Östen Dahl, 1989, “The creation of tense and aspect systems in the languages of the world.” Studies in Language 13: 51-103.

Bybee, Joan & Paul Hopper (eds.) 2001, Frequency and the emergence of linguistic structure. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins.

Bybee, Joan; Revere Perkins & William Pagliuca, 1994, The evolution of grammar: Tense, aspect and modality in the languages of the world, Chicago, London: University of Chicago Press.

Carlson, Greg 1979, “Generics and atemporal when.” Linguistics and Philosophy 3: 49-98.

Carlson, Lauri, 1981, “Aspect and quantification.” In Philip Tedeschi & Annie Zaenen (eds.), Tense and Aspect. (Volume 14 of ‘Syntax and Semantics’) New York: Academic Press.

Comrie, Bernard, 1976, Aspect: An introduction to the study of verbal aspect and related problems. Cambridge, UK: Cambridge University Press.

Comrie, Bernard, 1982, “Future time reference in the conditional protasis” Australian Journal of Linguistics 2: 143-152.

Comrie, Bernard, 1985, Tense. Cambridge, UK: Cambridge University Press.

Dahl, Östen, 1984a, “Perfectivity in Slavonic and other languages.” In Casper de Groot & Hannu Tommola (eds.), Aspect bound: A voyage into the realm of Germanic, Slavonic and Finno-Ugrian aspectology, 3-22. Dordrecht, Holland: Foris.

Dahl, Östen, 1984b, “Temporal distance: remoteness distinctions in tense-aspect systems.” In Brian Butterworth, Bernard Comrie & Östen Dahl (eds.), Explanations for language universals, 105-122. Berlin: Mouton.

Dahl, Östen, 1985, Tense and aspect systems. Oxford / New York: Blackwell.

Declerck, Renaat, 1979 “On the progressive and the imperfective paradox” Linguistics and Philosophy 3: 267-272.

Dowty, David, 1977, “Toward a semantic analysis of verb aspect and the English imperfective progressive” Linguistics and Philosophy 1: 45-77.

Dowty, David. 1979. Word meaning and Montague grammar. Dordrecht: Reidel.

Fleischman, Suzanne, 1982, The future in thought and language. Cambridge, UK: Cambridge University Press.

Fleischman, Suzanne, 1995, “Imperfective and irrealis.” In Joan Bybee & Suzanne Fleischman (eds.), Modality in grammar and discourse, 519-551. Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins.

Hedin, Eva, 1987, On the use of the Perfect and Pluperfect in Modern Greek. Stockholm: Almqvist & Wiksell.

Heine, Bernd, 1993, Auxiliaries: Cognitive forces and Grammaticalization. New York / Oxford: Oxford University Press.

Hopper, Paul. 1979. “Some observations on the typology of focus and aspect in narrative language.” Studies in Language 3: 37-64.

Hopper, Paul. 1982. “Aspect between discourse and grammar: An introductory essay for the volume.” In Paul Hopper (ed.), Tense-Aspect: between semantics & pragmatics, 3-18. Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins.

Inoue, K, 1975, Studies in the perfect. Unpublished dissertation. University of Michigan.

Kratzer, Angelika, 1988, “Stage-level and individual-level predicates”. Manuscript. University of Massachusetts at Amherst.

Labov, William, 1990, “On the adequacy of natural languages: I. The development of tense.” In John V. Singler (ed.), Pidgin and creole tense-mood-aspect systems, 1-58. Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins.

Langacker, Ronald, 1997, “Generics and habituals.” In Angeliki Athanasiadou & René Dirven (eds.), On conditionals again, 191-222. Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins.

Lightfoot, David, 1975, Natural logic and the Greek moods: the nature of the Subjunctive and Optative in Classical Greek. The Hague / Paris: Mouton.

Mønnesland, Svein, 1984, “The Slavonic frequentative habitual.” In Casper de Groot & Hannu Tommola (eds.), Aspect bound: A voyage into the realm of Germanic, Slavonic and Finno-Ugrian aspectology, 53-76. Dordrecht, Holland: Foris.

Nedjalkov, Vladimir P. (ed.), 1983, Typology of resultative constructions. English translation (1988) edited by Bernard Comrie. Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins.

Nedjalkov, Vladimir & Sergej Jaxontov, 1983, “The typology of resultative constructions.” In Vladimir P. Nedjalkov (ed.), 3-62.

Poultney, James, 1957, “Imperfect indicative and historical infinitive.” In Ernst Pulgram (ed.), Studies presented to Joshua Whatmough on his sixtieth birthday, 219-223. The Hague: Mouton.

Rosch, Eleanor, 1978, “Principles of categorization.” In Eleanor Rosch & Barbara Lloyd (eds.), Cognition and categorization, 27-48. Hillsdale, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates.

Schwenter, Scott, 1993 “The grammaticalization of an anterior in progress: Evidence from peninsular Spanish dialect.” Studies in Language 17.

Squartini, Mario, 1999, “On the semantics of the Pluperfect: Evidence from Germanic and Romance.” Linguistic Typology 3: 51-89.

Vendler, Zeno, 1967, “Verbs and times.” In Linguistics in Philosophy, 97-121. Ithaca, New York: Cornell University Press.

Wheeler, Max W., 1988, “Occitan.” In Martin Harris & Nigel Vincent (eds.), The Romance Languages, 245-278. New York: Oxford University Press.

Euskal aditzari buruzko bibliografia laburra

Darrigol, J-P, 1829, Dissertation critique et apologétique sur la langue basque. Bayonne: Duhart-Fauvet.

Euskaltzaindia, 1987, Euskal gramatika. Lehen urratsak–II, (EGLU-II). Bilbao: Euskaltzaindia.

Haase, Martin, 1994, “Tense and aspect in Basque.” In Rolf Thieroff & Joachim Ballweg (eds.), Tense systems in European languages, 279-292. Tübingen: Max Niemeyer Verlag.

Hualde, José Ignacio, 2003, “Finite forms”. In José Ignacio Hualde & Jon Ortiz de Urbina (eds.), A grammar of Basque, 205-249. Berlin / New York: Mouton de Gruyter.

Hualde, José Ignacio & Jon Ortiz de Urbina (eds.), 2003, A grammar of Basque. Berlin / New York: Mouton de Gruyter.

Lafitte, Pierre, 1962, Grammaire Basque: Navarro-Labourdin Littéraire. 2. edizioa. Berrinprimatua 1979an, Donostia / Baiona: Elkar / Ikas.

Lafon, René, 1943, Le système du verbe Basque au XVI siècle. 2 liburuki. Berrinprimatua 1980an, (liburu batean), Donostia: Elkar.

N’Diaye, Geneviève, 1970, Structure du dialecte Basque de Maya. The Hague / Paris: Mouton.

Oyharçabal, Bernard, 2003, “Tense, aspect and mood”. In José Ignacio Hualde & Jon Ortiz de Urbina (eds.), A grammar of Basque, 249-284. Berlin / New York: Mouton de Gruyter.

de Rijk, Rudolf P.G., 2008, Standard Basque. A progressive grammar. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.

Saltarelli, Mario, 1988, (With Miren Azkarate, David Farwell, Jon Ortiz de Urbina & Lourdes Oñederra.) Basque. New York: Croom Helm. Reprinted in London / New York: Routledge.

Trask, R.L., 1997, The history of Basque. London / New York: Routledge.

Yrizar, Pedro, 1991, “Sobre la extension del subjuntivo y del potencial vizcainos.” In Joseba A. Lakarra & Iñigo Ruiz Arzalluz (eds.), Memoriae L. Mitxelena magistri sacrum, 1093-1104. San Sebastian: Diputación Foral de Guipuzcoa.

Gaian sakonduz

Euskaltzaindiak argitaratutako EGLU-II hemen kontsulta dezakezu.

lanaren aipamena nola egin...

Gontzal Aldai, "Eduki semantikoan oinarritua", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3