Erabiltzaile Tresnak


morf:5:18:2:1

Aldaketak

Aukeratutako bertsioaren eta egungo bertsioaren arteko aldaketak aurkezten ditu.

Estekatu konparaketa bista honetara

Both sides previous revision Previous revision
morf:5:18:2:1 [2018/12/27 17:34]
Ainhoa Lendinez [Ardatz anitzeko juntagaiak]
morf:5:18:2:1 [2018/12/27 19:31] (egungoa)
Ainhoa Lendinez [Ardatz anitzeko juntagaiak]
Marra 127: Marra 127:
     : 20. mende hasieran oraindik, neska eta mutil gazteak Aezkoatik oinez jiten ziren Baigorriraino arto jorratzera. (//Agotak in memoriam//, [[https://​eu.wikipedia.org/​wiki/​Marikita_Tanburin | Marikita Tambourin]])     : 20. mende hasieran oraindik, neska eta mutil gazteak Aezkoatik oinez jiten ziren Baigorriraino arto jorratzera. (//Agotak in memoriam//, [[https://​eu.wikipedia.org/​wiki/​Marikita_Tanburin | Marikita Tambourin]])
  
-Gutxiago azaltzen dira ardatz anitzeko izen sintagmak singularrean:​ badirudi postposizio sintagma osoak juntatu behar direla ​(gizonari ​eta haurrari eman diet); Euskaltzaindiak *gizon eta haurrari eman diet bezalako adibideak txartzat ematen ditu (111. araua)Nolanahi ere, bigarren molde honetako juntabidea ere aurki daiteke tradizioan. Egiturari dagozkion kontuek, edo juntatzen diren izenen nolakotasunak badute hor zerikusia: badira horrelako egiturak errazten dituzten baldintza batzuk. Adibidez, ezkerrean bi juntagaiei dagokien izenlaguna dugunean, edo eskuinean adjektiboa dugunean, egitura hauek errazago azaltzen dira. Bestalde, esanahiz oso hurbil diren izen abstraktuak juntatzen dira maizenik horrelako juntaduretan:​ zein kaltegarria dan euren alperkeri ta nagitasuna (J.A. Mogel, Peru Abarka); nagusiaren samurgo eta hasarrea (P. Lafitte, Grammaire basque); (…) gordiaz geure burubak onen asarre ta burdiña odoltsuti (J..A. Mogel, Peru Abarka). Holako adibideetan nozio abstraktuak adierazten dituzte izen ardatz juntatuek (haien gauzatzeko izen konkretua erabiltzen bada ere: burdiña, adibidez). Are gehiago, juntatu izenetan bata bestearen adierazle dela ere esan daiteke.+Gutxiago azaltzen dira ardatz anitzeko izen sintagmak singularrean:​ badirudi postposizio sintagma osoak juntatu behar direla
 +    : Gizonari ​eta haurrari eman diet
 + 
 +[[https://​www.euskaltzaindia.eus/​dok/​arauak/​Araua_0111.pdf | 111. araua]]n jaso duenez, ​Euskaltzaindiak ​txartzat ematen ditu honelako egiturak: 
 +    : *gizon eta haurrari eman diet bezalako adibideak txartzat ematen ditu (111. araua) 
 + 
 +Nolanahi ere, bigarren molde honetako juntabidea ere aurki daiteke tradizioan. Egiturari dagozkion kontuek, edo juntatzen diren izenen nolakotasunak badute hor zerikusia: badira horrelako egiturak errazten dituzten baldintza batzuk. Adibidez, ezkerrean bi juntagaiei dagokien izenlaguna dugunean, edo eskuinean adjektiboa dugunean, egitura hauek errazago azaltzen dira. Bestalde, esanahiz oso hurbil diren izen abstraktuak juntatzen dira maizenik horrelako juntaduretan:​ zein kaltegarria dan euren alperkeri ta nagitasuna (J.A. Mogel, Peru Abarka); nagusiaren samurgo eta hasarrea (P. Lafitte, Grammaire basque); (…) gordiaz geure burubak onen asarre ta burdiña odoltsuti (J..A. Mogel, Peru Abarka). Holako adibideetan nozio abstraktuak adierazten dituzte izen ardatz juntatuek (haien gauzatzeko izen konkretua erabiltzen bada ere: burdiña, adibidez). Are gehiago, juntatu izenetan bata bestearen adierazle dela ere esan daiteke.
  
 Beste zenbaitetan,​ sinonimoak ez diren izen konkretuak izanagatik, juntatu diren ardatzak elkarketa moduko bikoteak dira, edo hitz biko esakuntzak: zeru ta lurrean zure oldea egin bedi (D. Agirre, Garoa); ari ta orraatzaz lotu ta josirik (J.A. Mogel, Peru Abarka); (…) gaztelania ta frantsesez baino (Mitxelena);​ udaberri ta udan, izan oi dira onenak (A.M. Labayen, Euskal Eguna). Beste zenbaitetan,​ sinonimoak ez diren izen konkretuak izanagatik, juntatu diren ardatzak elkarketa moduko bikoteak dira, edo hitz biko esakuntzak: zeru ta lurrean zure oldea egin bedi (D. Agirre, Garoa); ari ta orraatzaz lotu ta josirik (J.A. Mogel, Peru Abarka); (…) gaztelania ta frantsesez baino (Mitxelena);​ udaberri ta udan, izan oi dira onenak (A.M. Labayen, Euskal Eguna).
  
 Juntagaiak izen bereziak direnean ere, bestelako izenekin baino errazago aurki daiteke ardatz anitzeko izen sintagmen juntaketa (Josu eta Mirenek ez dute horrelakorik onartuko). Baina jakina, postposizio sintagma juntatuen adibideak ere beti dira zilegi (Josuk eta Mirenek ez dute horrelakorik onartuko); batzuetan, gerta daiteke autore berak esaldi berean molde biak erabiltzea (Giputz aditza erabili dute, esate baterako, Arestik eta Villasantek maiz, Mirande eta Peillenek sarritan. Mitxelena). Juntagaiak izen bereziak direnean ere, bestelako izenekin baino errazago aurki daiteke ardatz anitzeko izen sintagmen juntaketa (Josu eta Mirenek ez dute horrelakorik onartuko). Baina jakina, postposizio sintagma juntatuen adibideak ere beti dira zilegi (Josuk eta Mirenek ez dute horrelakorik onartuko); batzuetan, gerta daiteke autore berak esaldi berean molde biak erabiltzea (Giputz aditza erabili dute, esate baterako, Arestik eta Villasantek maiz, Mirande eta Peillenek sarritan. Mitxelena).
 +
 Bada, azkenik, aipatu beharreko beste joera nagusi bat. Zerrendatze bat egiten denean, ondarrean eta X guztiak, edo eta X asko, edo horrelako esapide bat emanez, maizenik ardatz izenak juntatzen dira: onela ongi datorkio eizari azeriaren izena, ollagor, eper, erbi, ollo, ta gauza askoren eizaan ibilli oi dalako (J. A. Mogel, Peru Abarka); gure nekiakaz (…) datoz baba, irar, indirar, garagar, olo, ta jankai guztijak (J. A. Mogel, Peru Abarka). Bada, azkenik, aipatu beharreko beste joera nagusi bat. Zerrendatze bat egiten denean, ondarrean eta X guztiak, edo eta X asko, edo horrelako esapide bat emanez, maizenik ardatz izenak juntatzen dira: onela ongi datorkio eizari azeriaren izena, ollagor, eper, erbi, ollo, ta gauza askoren eizaan ibilli oi dalako (J. A. Mogel, Peru Abarka); gure nekiakaz (…) datoz baba, irar, indirar, garagar, olo, ta jankai guztijak (J. A. Mogel, Peru Abarka).
  
 Baina, hasieran esan bezala, horrelako kasuetatik kanpo, singularrean aukera guztiz nagusia postposizio sintagmen juntadura da. Gramatiketan aipatu izan da, jokabide honen oinarrian determinatzaileen eta izenen izaera semantiko-gramatikala egon daitekeela. Artikuluak eta erakusleak erreferentzia zehatza ezartzeko gaitasuna izango lukete; izenei, ordea, propietate bat ezartzea legokieke. Horrela, katua esaten dugunean, bere interpretazioa,​ nolabait esateko, ‘katua izateko propietatea duen banakoa edo erreferentea’ izango genuke. Juntatzen diren izenen propietateek erreferente bakarra izendatzeko aukera ematen dutenean, errazago erabiliko ditugu singularrean ardatz anitzeko juntadurak: ‘alabaren egonezin eta haserrea begi bistakoa zen’ diogunean, egoera bakar batez ari gaitezke, erreferente bakarraz; egonezin eta haserre izenen propietateek horretarako aukera ematen baitute. Aldiz, izenen propietateek bi erreferente desberdin izatea behartzen dutenean, askoz nekezago aurkituko ditugu horrelako egiturak (*ordenagailu eta autoa erosi ditut), determinatzailea singularrekoa baita. Baina, hasieran esan bezala, horrelako kasuetatik kanpo, singularrean aukera guztiz nagusia postposizio sintagmen juntadura da. Gramatiketan aipatu izan da, jokabide honen oinarrian determinatzaileen eta izenen izaera semantiko-gramatikala egon daitekeela. Artikuluak eta erakusleak erreferentzia zehatza ezartzeko gaitasuna izango lukete; izenei, ordea, propietate bat ezartzea legokieke. Horrela, katua esaten dugunean, bere interpretazioa,​ nolabait esateko, ‘katua izateko propietatea duen banakoa edo erreferentea’ izango genuke. Juntatzen diren izenen propietateek erreferente bakarra izendatzeko aukera ematen dutenean, errazago erabiliko ditugu singularrean ardatz anitzeko juntadurak: ‘alabaren egonezin eta haserrea begi bistakoa zen’ diogunean, egoera bakar batez ari gaitezke, erreferente bakarraz; egonezin eta haserre izenen propietateek horretarako aukera ematen baitute. Aldiz, izenen propietateek bi erreferente desberdin izatea behartzen dutenean, askoz nekezago aurkituko ditugu horrelako egiturak (*ordenagailu eta autoa erosi ditut), determinatzailea singularrekoa baita.