Erabiltzaile Tresnak


morf:5:2:1:8

Aldaketak

Aukeratutako bertsioaren eta egungo bertsioaren arteko aldaketak aurkezten ditu.

Estekatu konparaketa bista honetara

Both sides previous revision Previous revision
morf:5:2:1:8 [2018/07/04 16:42]
Pello Salaburu [Ergatibitatearen izaera euskaraz]
morf:5:2:1:8 [2019/03/21 12:38] (egungoa)
Pello Salaburu [Ergatibitatearen izaera euskaraz]
Marra 45: Marra 45:
  
 ===== Ergatibitatearen izaera euskaraz ===== ===== Ergatibitatearen izaera euskaraz =====
 +==== Ergatibitatea eta aditz morfologia ====
 Orain arte adibide sinple batzuk eman ditugu euskal ergatibititatearen inguruan, eta oinarrizko azalpena: euskara ergatiboa dela esaten dugu, perpaus iragankorren objektuak eta perpaus iragangaitzen subjektuak bat egiten dutelako, aurreko adibideetan ikusten den gisan. Ergatibitate hori aditzaren morfologian ere ikus daiteke. Horretaz mintzo gara [[morf:​2:​1#​ergatibotasun morfologikoa|Euskararen ergatibotasun morfologikoaz]] izeneko atalean. Ikus ditzagun orain adibide hauek: Orain arte adibide sinple batzuk eman ditugu euskal ergatibititatearen inguruan, eta oinarrizko azalpena: euskara ergatiboa dela esaten dugu, perpaus iragankorren objektuak eta perpaus iragangaitzen subjektuak bat egiten dutelako, aurreko adibideetan ikusten den gisan. Ergatibitate hori aditzaren morfologian ere ikus daiteke. Horretaz mintzo gara [[morf:​2:​1#​ergatibotasun morfologikoa|Euskararen ergatibotasun morfologikoaz]] izeneko atalean. Ikus ditzagun orain adibide hauek:
   : Nik ikusi zaitu-T   : Nik ikusi zaitu-T
Marra 60: Marra 61:
 Iraganeko adizkietan, perpaus iragankorretako objektua hirugarren pertsona denean, ergatibitatea hautsi egiten da: adibide horietan ikusten denez, iragankorretako subjektuak eta iragangaitzetako subjektuak marka bera dute, bat datoz, orain arte ikusi ditugun gainerako adibideetan ez bezala. Beraz, kasu marketan ergatibitatea ikusten bada ere, morfologian ez da beti betetzen ergatibitatea,​ eta hautsia gelditzen da. Iraganeko adizkietan, perpaus iragankorretako objektua hirugarren pertsona denean, ergatibitatea hautsi egiten da: adibide horietan ikusten denez, iragankorretako subjektuak eta iragangaitzetako subjektuak marka bera dute, bat datoz, orain arte ikusi ditugun gainerako adibideetan ez bezala. Beraz, kasu marketan ergatibitatea ikusten bada ere, morfologian ez da beti betetzen ergatibitatea,​ eta hautsia gelditzen da.
  
 +==== Ergatibitatea eta kontrol egiturak ====
 Beste galdera bat egin diezaiokegu geure buruari, gai hau hemen luzatuko ez badugu ere (xehetasun gehiago nahi izanez gero, ikusi [[morf:​2:​1#​ergatibotasun morfologikoa|Kontrola]]),​ ea euskara sintaktikoki ergatiboa den edo ez. Euskara sintaxi aldetik ere ergatiboa dela esango genuke, baldin sintaxi egituretan ere iragankorren objektuak eta iragangaitzen subjektuak propietate berak izango balituzte. Hau azaltzea erraza ez bada ere, ikus dezagun kontrol egitura hau: Beste galdera bat egin diezaiokegu geure buruari, gai hau hemen luzatuko ez badugu ere (xehetasun gehiago nahi izanez gero, ikusi [[morf:​2:​1#​ergatibotasun morfologikoa|Kontrola]]),​ ea euskara sintaktikoki ergatiboa den edo ez. Euskara sintaxi aldetik ere ergatiboa dela esango genuke, baldin sintaxi egituretan ere iragankorren objektuak eta iragangaitzen subjektuak propietate berak izango balituzte. Hau azaltzea erraza ez bada ere, ikus dezagun kontrol egitura hau:
   : hasi da idazten   : hasi da idazten
Marra 71: Marra 73:
 Bi //norbait// horiek pertsona berari dagozkio. Bi //norbait// horiek pertsona berari dagozkio.
  
-Jakina, //idatzi// bezalako aditz batekin ez da aparteko arazorik sortzen, eta zail izango litzaiguke beste interpretazio batzuetan pentsatzea. Hala ere, beste aditz bat erabiliz gero, posible litzateke beste interpretazio batzuetan pentsatzea:+Jakina, //idatzi// bezalako aditz batekin ez da aparteko arazorik sortzen, eta zail izango litzaiguke beste interpretazio batzuetan pentsatzea. Hala ere, beste aditz bat erabiliz gero, posible litzateke beste interpretazio ​semantiko ​batzuetan pentsatzea:
   : //norbait// hasi da [//​norbaitek//​ //norbait// agurtzen   : //norbait// hasi da [//​norbaitek//​ //norbait// agurtzen
   : //norbait// hasi da [//​norbaitek//​ //norbait// operatzen   : //norbait// hasi da [//​norbaitek//​ //norbait// operatzen
Marra 97: Marra 99:
 Hirugarren adibidea ezinezkoa da euskaraz. Horrek erakusten du, goiko subjektuak beheko subjektuarekin egiten duela bat, izan mendeko perpausa iragankorra nahiz iragangaitza,​ baina ez duela bat egiten, ez duela kontrolatzen,​ mendeko perpausaren objektua. Beraz, sintaxi aldetik, morfologian eta kasuetan ez bezala, iragankorraren eta iragangaitzaren subjektuak geratzen dira "​lotuak",​ eta inoiz ere ez iragankorraren objektua eta iragangaitzaren subjektua. Hirugarren adibidea ezinezkoa da euskaraz. Horrek erakusten du, goiko subjektuak beheko subjektuarekin egiten duela bat, izan mendeko perpausa iragankorra nahiz iragangaitza,​ baina ez duela bat egiten, ez duela kontrolatzen,​ mendeko perpausaren objektua. Beraz, sintaxi aldetik, morfologian eta kasuetan ez bezala, iragankorraren eta iragangaitzaren subjektuak geratzen dira "​lotuak",​ eta inoiz ere ez iragankorraren objektua eta iragangaitzaren subjektua.
  
 +==== Ergatibitatea eta Objektu-subjektuaren genitibotzea ====
 Bada sintaxian beste argumentu bat ere baieztatzeko euskara ez dela ergatiboa sintaxiaren ikuspuntutik,​ batzuen ustez. Ikus dezagun zer gertatzen den "​objektuaren genitibotzea"​ deitzen dugun fenomenoarekin. Begira adibide hauek: Bada sintaxian beste argumentu bat ere baieztatzeko euskara ez dela ergatiboa sintaxiaren ikuspuntutik,​ batzuen ustez. Ikus dezagun zer gertatzen den "​objektuaren genitibotzea"​ deitzen dugun fenomenoarekin. Begira adibide hauek:
   : Liburuak erostera joan da   : Liburuak erostera joan da
Marra 113: Marra 116:
   : //Hamabi egun eta berrogeita hamar Jesusen etortzeak zituzkeen behar// (Hiribarren)   : //Hamabi egun eta berrogeita hamar Jesusen etortzeak zituzkeen behar// (Hiribarren)
   : //Baina zure etortzeak erremediatu zituen kalte haiek guziak// (Materre)   : //Baina zure etortzeak erremediatu zituen kalte haiek guziak// (Materre)
 +  : //Jauna, justo duzu / zure errege izatea, / Tebasen deseina da / bai eta borondatea//​(Edipa pastorala)
 +  : //Anitz duzu, sira, / zure hona jitea / eta Portugalerik hona / bidean ekartzea// (Padilla 2013)
  
 Eta gaurko testuetan ere ez dira arrotzak egitura hauek: Eta gaurko testuetan ere ez dira arrotzak egitura hauek:
Marra 121: Marra 126:
  
 Beraz, batzuen ustez iragankorretako objektua eta iragangaitzeko subjektua elkarrekin ez badoaz ere, badirudi testuek kontrakoa erakusten dutela. ​ Beraz, batzuen ustez iragankorretako objektua eta iragangaitzeko subjektua elkarrekin ez badoaz ere, badirudi testuek kontrakoa erakusten dutela. ​
 +
 +Datu horiek azaltzea ez da batere kontu erraza. Batzuen ustez genitibo horiek ez dute ezer ere ezkutatzen. genitibo hutsak dira, izenaren ezkerraldean ageri direnak, eta ez subjektu genitibizatuak. Jakina, objektu zuzenarekin gertatzen ez den bezala, subjektua hasieran doa arruntean, eta zail da hor besterik gabe berezko genitiboaren (//Jonen etxea//) eta subjektu genitibatua (//Jonen etortzea//) bereiztea. Azkeneko horretan beti esan daiteke izen hutsak (//​etortze//​) hartzen duen genitiboa dela. Baina gauzak nahasiago geratzen dira beste bi esaldi hauekin:
 +  : Jakesen berriz etortzeak ditu denak nahasi (JB Dirassar)
 +  : Kukuen kantatzean, euri eta eguzki (erranahirua)
 +
 +Lehenbizikoan badugu adberbio bat genitiboaren eta aditzaren artean. Eta bestean ergatibo bat estaltzen du genitiboak. ​
 +
 +Demagun, hala ere, genitibo arruntak direla, perpausaren ezker-ezkerrean emanak. Gerta liteke. Baina orduan kontrol egitura bat -edo holako zerbait- dagoela hor esan beharko dugu ezinbestean,​ bai //etorri// eta bai //kantatu// aditzek beren subjektuak behar baitituzte:
 +  : [Jakes [berriz etorri]]
 +  : [kukuak [kantatu]]
 + 
 +
 +Eta hortik, bi bide ditugu, genitibotze arrunta edo, hori onartu nahi ez bada, kontrol egitura:
 +  : [Jakesen berriz etor]tzea
 +  : [kukuen kanta]tzea
 +  : Jakesen [PRO berriz etor]tzea]
 +  : Kukuen [PRO kanta]tzea]
 +
 +Ez da, zernahi gisaz, beste genitiboa arruntak (//Alaiaren etxea//) bezalakoa, eta bestelako azalpenak behar ditugu egitura horiek zuzen ulertzeko.
 +
 +==== Ergatibitatea eta juntadura ====
  
 Beste egitura hauetan ere ez doaz batera iragankorretako objektua eta iragangaitzeko subjektua: Beste egitura hauetan ere ez doaz batera iragankorretako objektua eta iragangaitzeko subjektua: