Erabiltzaile Tresnak


morf:5:20:13:3:2

Aditz-izena oinarri dutenak

Ikusi dugunez, aditz-partizipioa oinarri duten moldeak dira nagusi moduzko perpausetan. Baina hala ere, badira oinarrian aditz-izena dutenak ere. Honela sailkatuko ditugu:

-tzeke/-tzaka/-tzeka

Partizipioan oinarritutako -tu gabe/ezta moldeen baliokidea da hau.

  • Tarta hau amaitzeke dago.
  • Mikelek hitzik esateke igaro du hitzaldi osoa.
  • Bi orduz geratzaka jardun ostean, leher eginda geratu ginen dantzariok.
  • Egunik galtzeka ahalik eta azkarren erreserbatu genuen Pariserako hegaldia.

Aditz-forma honek forma lexikalizatuak ere sortzen ditu zenbaitetan:

  • Bestiak bardin diriala, otsein edo serbitzari batek obligaziño laburraguak dituz ugazaba, edo etxeko andriak baño; ezkontzaka batek ezkondubak baño. (Confesio ona, Moguel, J. A.)

Adibide horretan “ezkontzaka” izena da, eta “ezkongabea” esan nahi du.

-tzeko moduan/eran/gisan/maneran

Moduan, eran, gisan eta maneran postposizioak aditz jokatuarekin (-en moduan/eran/gisan/maneran) eta aditz jokatugabearekin (-tzeko moduan/eran/gisan/maneran) joan daitezke. Berez perpaus osagarrietan sartu ditugu, baina nola? galderari erantzuten dioten neurrian, moduzkoak ere badira neurri batean.

  • Andereñoak haur guztiek entzuteko moduan hitz egin zuen eskolan: ozen eta garbi.
  • Ez nago zuri kontuak eskatzeko eran, nik neuk ere hainbat gauza egin dudalako gaizki.
  • Dendariak apain-apain jarri zuen erakusleihoa, bertatik igarotzen ziren guztiek salgaiak ikusteko gisan.
  • Bilera amaitu denez, ondorioak ateratzeko maneran gaude jada.
  • Alboko etxe baten, batabatek auxe esan eban berak entzuteko eran, besteren bategazko eztabaidan: - Karlistak lau katu baño eztozak! - Ba nigaz, bost - erantzun eban berak, eztabaidakoak entzun ezpaeutsien be-. (Firi-firi, Zamarripa, P.)
  • Jende guziek ikusteko gisan, urka-haga taulazko altxadura baten gainean zuten eraikitzen. (Ipuin eta ixtorio, Larzabal, P.)

-tzeko zorian

Mendeko aditzaren gertaera bukatzear dagoela adierazteko erabiltzen da molde hau, -tu hurran moldearen adiera bera du beraz. Patu txarra adierazten duten aditzekin erabiltzen da batez ere: hil, ito, hondatu, galdu, amildu, lehertu, erori, hondoratu…

Aditzoinean nahiz partizipioan oinarritutako moldea ere erabiltzen da, baina gutxiago:

  • Zoratu zorian, oihuka hasi da ama.
  • Eror zorian dago gure ermita txikia.
  • Gogoan daukat Tomax Aldaro, itaurreko zebillena, eror-zorian nola zetorren bein Astakor en barrena. ("Euskaldunak", "Orixe")

Esapide eginak ere sortzen dira zenbait aditzekin:

  • Txakurra hil zorian ikusi genuenean, barrua erabat aztoratu zitzaigun.
  • Aita hil zorian zegoen baina kasko gogor horrek Hong Kong-era joateko asmoa besterik ez zeukan gogoan! (Skyroom, Etxeberri, R.)

-tzearekin/-tzeagaz

-tzearekin moldeak denbora balioa du gehienetan, baina modu kutsua ere izan lezake. Mendebaldean -tzeagaz erabiltzen da:

  • Negar egitearekin ez duzu ezer konponduko.
  • Presaka ibiltzeagaz ez zara lehenago iritsiko.

Hala ere, modu balioa emateko ohikoagoa da -tu(a)z atzizkia erabiltzea:

  • Negar eginez, ez duzu ezer konponduko.
  • Presaka ibiliz, ez zara lehenago iritsiko.

-tzekotan

-tzekotan moldeak baldintza, denbora eta helburu adiera izan ditzake, besteak beste. Zenbaitetan baita modu kutsua ere:

  • Euria erruz hasi zuen, eta unez batez autoa bide bazterrean gelditzekotan egon nintzen.

lanaren aipamena nola egin...

Euskara Institutua, EHU, "Aditz-izena oinarri dutenak", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3