Erabiltzaile Tresnak


morf:5:20:7:3:8

Maiztasuna adierazteko bideak

Gertakari baten maiztasuna modu askotara ematen da aditzera euskaraz:

  • maiztasun zehatza (bost aldiz)
  • maiztasun zehaztugabea (anitz aldiz)
  • maiztasun iteratiboa (larunbatero)
  • maiztasun orokorra (normalean)

Maiztasun zehatza

Maiztasun zehatza adierazteko modurik arruntena zenbatzaile zehaztuak erabiltzea da:

  • Astean bitan edo hirutan etortzen da. (Maitea, Toni Morrison / Anton Garikano)Toni Morrison
  • Hamaika aldiz adituagatik, harentzat historiak ez zuen lilurarik galtzen eta egia ote zen galdetzen zuen. (Gure etxeko kontuak, Natalia Ginzburg / Fernando Rey)
  • Etsaiak hiru bider tentatu zuen. (Gogojardunak, Inazio Loiolakoa / Altuna, P.)
  • Arropa berria urtean behin estreinatzen zen garaian. (Kontu-jaten, Iturbe, A.)

Zenbatzailearen aurretik doan sintagmak (urtean, astean…) zedarritzen du gertakariaren epea.

Bi zenbatzailetik aurrera aldiz (alditan) edo bider erabiltzen da. Jakina, bakarrik ere ager daiteke, baina orduan inesiboan doa (bitan, hirutan). Bat-en kasuan behin erabiltzen da (*bat aldiz, *bat bider), eta behin horrek bakarrik ere har dezake segidan:

  • Ez zuen halako luxurik izan hemezortzi urtean, eta orduan ere behin bakarrik izan zen. (Maitea, Toni Morrison / Anton Garikano)
  • Eskuineko eskuko eraztun-hatza hautsi zuen Bolonian, eta zakur batek bi aldiz egin zion hozka. (Loroaren teorema, Denis Guedj / Jon Muñoz)
  • Bi bider errepikatu nizkion Julioren hitzak: “Gora Adela”. (Hauts bihurtu zineten, Igerabide, J. K.)
  • Gernua bai, halaxe egiten nuen, kamainatik jaitsi barik, kaiku taxuko ontzi batean, eta gero hura, egunean behin edo bitan, Maisuak husten zuen itsasora. (Sukar ustelaren urtea, Jimenez, E.)

Maiztasun zehaztugabea

Maiztasun zehaztugabea zenbatzaile zehaztugabeekin markatzen dugu: zenbaitetan, batzuetan, maiz (maizkara), gutxitan, askotan, anitzetan, frankotan, usu (Iparraldean), sarri (Hegoaldean) eta ardura (Iparraldean) dira gehien erabiltzen direnak:

  • Batzuetan gauza bat nahiago dugu, beste batzuetan bestea. (Sexua noiznahi, Elberdin, L.)
  • Zikina maiz ez da biltzen; kaleetan gelditzen da. (India harrigarria, Garate, G.)
  • Frankotan erran dizuet haren matelondo orizta ez zela parte onekoa. ([:egile:aingeru_epaltza:obra|Rock'n'roll]], Epaltza A.)
  • Gizartea identifikatu izan dugu normalean estatu baten azpian dagoen eremuarekin, nahiz gauzak ikusteko modu hori ere ez den maizkara batere argia. (XX. mendearen argi-itzalak, Salaburu, P.)
  • Elizak, etxeak arruntak bezain pollitak eta usu berrituak. (Santiago oinez, Aintziart, P.)
  • Halako batean, garai hartan ardura gertatzen zen eran, Poliziak Andde arrastatu zuen Iparretarrak mugimendu armadarekiko zeuzkan balizko harremanak susmatuz. (Zeruetako erresuma, Borda, I.)

Horietako batzuk (franko, anitz, asko, batzuk, gutxi…) aldiz-en mugatzaile gisa ere ageri dira, esanahi bera dutela: franko aldiz, anitz aldiz, aldi batzuez, eta abar.

  • Jenteari mintzo zaio franko aldiz Jinkoaren gatik. (Hugo eta Jinkoa, J.L.D, “Jainkoa, bizia, jendea”, Herria)
  • Erakutsi zun kuidado aundiyakin franko aldiz egiya ori. (Larrainzar, "franko aldiz", OEH)
  • Zarpil ta ezurrutsean ere nabari da franko aldiz. (Elorri, Gandiaga, B.)
  • Ez zirelarik bakantzak, anitz aldiz izan zaizkit adiskide on batzu, hala nola, aipatu ditudan Mixel Daguerre, Saint-Esteben Donibaneko bikaria edo Mattin Carrère Ziburukoa, bai eta igandetan maiz Roger Idiart, orduan irakasle zena eta bere erretor aprendizgoak Zokoan egin dituena. (Oroitzapenak, Larzabal, P.)
  • Aldi batzuez ere tiraiñ handi bat, mendia bezaiñ gora, gure gaiñetik iragaitera heldu zen eta tinki egoiten giñen, beldurrez kordoka muthiri hartan gal giñezan masta, gure azken peskiza. (Telemake, Duvoisin)

Batzuetan graduatzailea ere onartzen dute: maiz aski, oso gutxitan, usuegi

  • Ongi argitu zuelarik gero, arbola gainetik jautsi zen gure Ellande, eta maiz aski gibelerat behatzen zuela, haia haia urrundu zen. (Ixtorio-mixterio, Barbier)
  • Ene bethiko errana da, abeeak usuegi erabiltzen ditugula larrean. (Laborantzako liburua, Duvoisin)

Azkenik, badira zenbatzaile zehaztuak balio zehaztugabea dutenak ere: hamaika aldiz etorri da izan daiteke hamaika aldi zehaztuetan etorri dela edo askotan etorri dela. Hori gertatzen da bost eta milarekin ere. Testuinguruak argitzen du esanahia.

Maiztasun iteratiboa

Oroz, guztietan, orotan bezalako adberbioak erabiltzen dira maiztasun iteratiboa adierazteko:

  • Eta aldi oroz egiaztatzen zen gasnaren mirakulua[…](% 100 basque, Borda, I.)
  • Urte oroz Salomon erregeari hogeita bi mila inguru kilo urre etorri ohgi zitzaion. (Elizen arteko Biblia, Askoren artean)
  • Hilabete oroz berrehun euroko pentsione bat erdiesten zuen, aski baitzuen postara joatea diru horren haztatzeko. (Zeruetako erresuma, Borda, I.)
  • Arrats hartan, bada, arrats guztietan bezala, aurpegi ezagunak noiz azalduko zain geunden denak. (Fantasiazko ipuinak, Guy de Maupassant / Josu Zabaleta)
  • Beharrezkotasunaren eskema objektu bat denbora orotan izatea da. (Arrazoimen hutsaren kritika, Immanuel Kant / Ibon Uribarri)

Guy de Maupassant

Sail berekoak dira denbora izena + oro (-ero) adberbioaz osatuak:

  • Zaintzaileak orduero ematen zuen itzuli bat, eta ordu bietakoan harrapatu genuen. (Iruzurgilea, James Cain / Olarra, X.)
  • Uneoro beldur nintzen Lakatos topatzeko. (Hiltzaile baten aitormena, Joseph Roth / Matias Mugica)
  • Seguruenik ordu desberdinetan itzuliko zaretenez, arratsaldeko lauretatik aurrera ordu erdiero etorriko naiz aparkaleku honetara,[…] (Jeans-ak hozkailuan, Zubizarreta, P.)

Horrela egiten ditugu urtero, hilabetero, arratsaldero, gauero, goizero, asteartero, orduero, astero, eta abar. Ezin dute zanbatzailerik hartu aurretik. Hala ere, azken urte hauetan *lau orduero, *bost astero, *hiru hilabetero… bezalakoak hedatzen ari dira. Ez dute horiek tradiziorik euskaraz. Holakoetan lau ordutik behin bezalakoak erabili dira, edo, nahi bada, askoz ere sinpleago: lau ordutik (‘lau ordutik pasatzen da autobusa’)1:

Behin adberbioaz baliaturik ere egiten ditugu iterazio balioa duten esapideak:

  • Urtean behin doan egiten den kontzertua. (Piano gainean gosaltzen, Cano, H.)
  • Eta gero, astean behin, Herria, eta beste ainitzik ez. (Ez da musik, Oxandabaratz)
  • Ministro euskaldunak hilabetean behin batzartzen ziren Garrüzen. (Mailuaren odola, Epaltza A.)

Maiztasun orokorra

Balio aldetik zerbait orokorra adierazten dute gehienetan, jeneralean, arruntean, normalean, komunzki, maizenik, eta horien gisakoek:

  • Arruntean Azkaineko hil-herriak aski ongi atxikiak dire: belarra nihun ez da nausitu, gehiago jaberik ez duten hobi bakar batzuetan baizik. (Azkaine gure sorterria, Zerbitzari)
  • Arruntean ikusezina izaten nintzen horientzat guztientzat. (Rock'n'roll, Epaltza A.)
  • Jeneralean, egungo burhasoak dira agertzen beren haurren alderat sobera flako, eta erran daiteke direla haier buruz egiazko uliak edo oilo-bustiak. (Lehenagoko Eskualdunak zer ziren, Elizanburu, M.)
  • Horrek berak esaten digu, gehienetan ihauteriak otsailaren bigarren partean gertatzen direla. (Naturaren mintzoa, Zabala, P.)

lanaren aipamena nola egin...

Euskara Institutua, EHU, "Maiztasuna adierazteko bideak", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3