Erabiltzaile Tresnak


morf:5:3:2:0

Artikulua eta "artikulua" euskal gramatikagintzan

Kapitulu honetan “artikulu” terminoaren zenbait erabilera aurkeztuko ditugu, xvii-xix. mendeetako euskal gramatika-lan batzuetan agertzen diren bezala; halaber, erabilerok gramatika-lan bakoitzean proposatutako euskararen analisietan izan zituzten ondorioak. Hizkuntza terminologia zaharraren egokitzapenak planteatzen dituen eragozpenak aspaldidanik markatu dira hizkuntzalaritzaren historiografian (Koerner 1987, 1993; Hüllen 1990; Mugdan 1990). Beste alde batetik, oso ezagunak dira gure inguruko tradizioetan —Espainiakoan (Gómez Asencio 1981, 1985; Calero Vaquera 1986; Lliteras 1996; Martínez Alcalde 1998; Hernando 2003; Benítez 2005) eta Frantziakoan (Kukenheim 1932, Chevalier 1968, Joly 1980, Swiggers 1985, Lépinette 1997)— artikuluaren definizioak eta sailkapenak eragin dituzten arazoak, baita urrunagoetan (baina gaiari dagokionez, hertsiki lotutakoetan) ere: esaterako, Ingalaterran (Michael 1970, Joly 1987), Alemanian (Padley 1988), Holandan (Boone 1990) edo Eslovenian (Ahačič 2008).

Artikulua euskaran eta hizkuntza indoeuroparretan

Artikulua “tradiziozko” gramatikagintzan

Kapitulu honetan aztertuko ditudan euskalariak hobeki kokatzeko, Berpizkundean maiz artikulua genero eta kasu bereizketekin lotzen zuten teoriez jardun behar dugu aurrenik. Jakina denez, latinak —grekoak ez bezala— ez du artikulurik. Hala ere, latinaren gramatika didaktikoek hic / haec / hoc erakuslea erabili izan zuten deklinabide-paradigmetan hitzen generoaren berri emateko, lagungarri pedagogiko gisa (Padley 1988: passim).1 Ohitura hori zela-eta, artikulua (baita preposizioa ere) genero eta kasu bereizketekin lotu zen berehala. Horrelako zerbait agertzen zaigu jadanik Berpizkundeko lehen gramatiketan, Albertiren edo Nebrixarenean adibidez (Kukenheim 1932: 117); eta are genero eta kasu bereizketarik ez duten hizkuntzen gramatiketan ere, ingelesaren zenbait gramatikatan esaterako (Michael 1970: 350-352). Lotura horren iturri zuzena, agi denez, Scaliger da (Joly 1980: 17). Beronekin hasten da, beraz, artikuluaren definizio “klasikoa” dei genezakeena: generoa edota kasua bereizteko balio duen hitza. Nolanahi ere den, artikuluari buruzko ikuspegi hori, azken batean, Greziako tradizioraino gibeleratu dezakegu, K. a. iii. mendean Krisipo estoikoarekin abiatu bide baitzen (Michael 1970: 67).GRAMATIKAZ EZTABAIDATZEN

Askoz geroagokoa dugu artikulua determinatzailetzat hartzen duen analisia. Ikuspegi horren formulazio argi bat Port-Royaleko gramatikan agertu zen aurreneko aldiz (Joly 1980: 22-23, Prado 2001). Halaber, bertan aurki dezakegu lehenbizikoz artikulu mugatuaren eta mugagabearen arteko bereizketa garbia (Kukenheim 1932: 126). Euskaraz ez dago berez artikulu mugagaberik (edo ø da, nahiago bada); batzuetan, halere, bat zenbatzaileak haren funtzioa bete dezake. Dena den, aztertuko ditugun euskal autoreetarik batek ere ez du bat zenbatzailea artikulutzat hartzen; eta ez dute determinazioaz hitz egiten.2 Beraz, arazo hauek alde batera utziko ditugu. Artikuluaren sailkapenari dagokionez, tradiziozko3 gramatika zahar askotan artikulu kategoriaren barruan beste elementu batzuk ere sar zitezkeen, hala nola erakusleak, posesiboak, izenordainak, etab. (gazteleraren gramatiketarako, ik. Gómez Asencio 1981: 158-159; 1985: 36-43, 73-83; Calero Vaquera 1986: 81-83; Martínez Gavilán 2007). Kapitulu honetan aztertuko ditugun euskal gramatiketan ez da horrelakorik ere gertatzen.

Euskal artikulua. Ezaugarri tipologikoak

Gauza jakinak badira ere, euskal artikuluen zenbait ezaugarri tipologiko berrikusiko ditugu, euskal gramatikari zaharrek artikulua identifikatzean izan zitzaketen oztopoak argiago geratuko direlakoan.

Euskararen artikulutzat hartzen dira -a (singularra) eta -ak (plurala) atzizkiak. Mugatzaileok, kasu-markak legez, Izen Sintagmaren eskuinera agertzen dira beti, haren azken osagaiari atxikiak; aldiz, inguruko hizkuntza guztietan —errumanieran salbu, pixka bat urrunduz gero— artikulua ISren ezkerrean kokatzen da. Orobat, ez dago ISren buruaren eta gainerako osagaien arteko numero eta kasu komunztadurarik; grekozko edo latinezko kasu-sistemetan bada (numero, genero eta kasu komunztadura). Gogorarazi behar da, bestalde, hizkuntza erromantzeen artikuluekiko egokitasuna ez dela osoa, inondik ere: euskaraz artikuludun forma (singularra) izenak aipatzeko modu ohikoa da; gainera, hizkuntza erromantzeetan artikulua erabiltzen ez den testuinguru batzuetan erabili ahal da euskaraz, atributuetan esaterako. Azkenik, euskarazko ISetan ez dago genero bereizketarik.

Bereizgarri tipologiko hauek guztiek euskarazko artikuluak teoria klasikoan integratzeko eta are artikulutzat identifikatzeko oztopo suertatu ziren. Izan ere, teoria klasikoa grekozko eta erromantzezko artikuluen gainean eraiki zen (Padley 1988) eta euskararen aipatu ezaugarriek, ikusi denez, hizkuntza hauekiko egokitasuna aski iluntzen zuten.

Beste alde batetik, euskarak deklinabide-paradigma mugatua eta mugagabea bereizteak puzzlea osatzen du. Izan ere, lehenak artikuluak erabiltzen ditu eta bigarrenak, ez. Singularra eta plurala baizik bereizten ez zuten hizkuntzak eredu izaki, paradigma mugagabeak leku zaila zuen euskal gramatika tradizionaletan.

Artikulua eta “artikulua”. Bost adibide

Artikuluari buruzko ikuspegi desberdinak aurkezteko, xvii. mende erditik xix. mende erdia arte luzatzen diren bost euskalari hautatu ditut. Ikusiko denez, “artikulu” terminoak esanahi desberdinak hartu ditu autore hauen lanetan. Eta, era berean, euskal mugatzailea aztertzeko analisi diferenteak ere eskaintzen dituzte. Autore gehienek, dena den, ez dute artikulu kategoriaren definizio agerikorik ematen. Salbuespenak Lardizabal eta, noski, Astarloa dira; durangarra, dakigunez, ahalegindu baitzen bere lanetan ezer ere solte ez uzten.

Azkenik, alde batera utziko dut artikuluak adizki jokatugabeen ondoan duen erabilerez autoreok esaten dutena (erlatiboetan, kasu), Determinatzaile Sintagmaren barneko jokabidera mugatuz. Salbuespenak oraingoan Zabala eta orpoz orpo jarraitzen dion Lardizabal dira, ikusiko dugunez.

Oihenart (1638/1656)

OIHENARTEN LIBURUAArnaud Oihenarten (1592-1667) Notitia utriusque Vasconiae, tum Ibericae tum Aquitanicae historiazko liburuan aurkitzen ditugu zuberotarraren gramatika ideiak, eta haien barruan artikuluari buruzkoak. Behin baino gehiagotan nabarmendu dira Oihenarten “modernotasuna” eta haren proposamenen egokitasuna, Zaldibia, Garibai edo Poza bezalako aurreko autoreen eta Etxabe garaikidearen gehiegikeria apologetikoetatik aski urrun zegoelarik (cf. Tovar 1980, Etxebarria 1988, Zubiaur 1990, Echenique 1993, Madariaga 2008). Ildo honetatik, Oihenartek euskal gramatikari eskaini zizkion lerroak intuizio harrigarriez eta analisi zorrotzez beterik daude.4 Halakoxea dugu euskal mugatzaileen azterketa. Kapitulu honetan aztertuko ditugun autoreen artean Oihenart aurrenekoa bada ere, guztietarik analisi modernoena ematen du. Izan ere, Oihenarten ustez -a eta -ak artikuluak dira.

Oihenartek I. liburuko XI-XIV. kapituluak eskaini zizkion euskarari. Lehenengoaren izenburua honako hau da: “De lingua Vasconum & an verum sit illius nomina in a singulari numero, plurali verò in ac desinere” (Oihenart 1656: 35). Oihenarten garaian iritzirik hedatuena zen -a eta -ak euskal hitzen (edo izenen) bukaerak zirelakoa. Hainbat autorek artikulua eta hitz amaiera nahastera eragin zuten arrazoien artean honako hauek aipa ditzakegu: (a) lehenago esan bezala, euskaraz forma mugatu singularra izenak aipatzeko modua da —gogoan izan bedi horrelaxe agertzen direla euskal hiztegi gehienetan xix. mendearen erdia arte (cf. Urgell 2002: 74)—, eta (b) euskaran mugatzaileak postposizioak dira, artikuluen identifikaziorako eredutzat erabil zitezkeen grekoan eta hizkuntza indoeuroparretan ez bezala. Beraz, hainbat egilek pentsatu zuten —formulazio desberdinen bitartez— euskal izenak -a-z amaitzen zirela singularrean eta -ak-ez pluralean (Oyharçabal 1993: 267-270). Ondokoak ziren: Marineo Siculo (1530), Merula (1605), Garibai (1571), Zaldibia (1945 [1575 b.l.]), Etxabe (1607), Mikoleta (1653), Pouvreau (1660), Urte (1712), Etxeberri Sarakoa (1712) eta Harriet (1741).5 Bistan da, batzuk Oihenarten aurrekoak dira, baina beste batzuk ondorengoak. Izan ere, Oihenarten proposamenak ez zuen bat ere arrakastarik izan eta, horrela, atzizkiok artikulutzat hartzeko ikuspegia Larramendiren lanaren ondoren baino ez zen zabaldu betiko.

Gauzak horrela, Oihenartek bere aurrekoen iritzi okerra ezeztatzeko beharra sumatu zuen. Hortaz, argi eta garbi adierazten du atzizki horiek beste hizkuntza batzuetako artikuluen pareko direla:

  • …litera enim a in singulari numero & syllaba ac in plurali, nominibus Vasconicis addita, in fine, articuli vicem fungitur, ita vt, Vasconica vocabula hac ratione per a aut ac finire, perinde sit ac si quis dictiones Graecas ab , τὸ auspicari velit (Oihenart 1656: 36)

Beste alde batetik, XIV. kapituluak6 honako izenburua du: “Singularia qaedam linguae Vascae, déque vocabulorum Vascorum declinandi & coniugandi ratione” (1656: 57). Bertan Oihenartek bi deklinabide mota bereizten ditu, berak articulata (‘artikuluduna’) eta inarticulata (‘artikulugabea’) deitzen dituenak; lehena, bestalde, singularra edo plurala izan daiteke.7 Hartara, deklinabide-paradigma mugagabeaz ohartu zen lehen euskalaria dugu. Ondorengo autoreek, Larramendik (1729) esaterako, Oihenarten sailkapena baztertu zuten, latin ereduari jarraituz, eta ez dugu mugagabea berriz aurkituko Astarloaren eta Humboldten lanak agertu arte (xix. mende hasieran, beraz) eta, geroago, bere kabuz antza, Darrigolekin (Gómez 1996: 613-614; Gómez 2003).

Azkenik, Oyharçabalek (1993: 271-272) nabarmendu duen bezala, Oihenarten analisiak, nahiz eta euskararen numero-bereizketaren ikuspegi egokia eskaini zigun, zailtasun batekin topo egiten du, euskararen eta latinaren arteko alde tipologikoak sorrarazia. Lehenago gogorarazi dudanez, euskaraz bai determinatzaileak bai kasu-markak IS osoari eransten zaizkio, ez osagai bakoitzari. Hala ere, arazo honetan latin ereduak itsutu bide zuen Oihenart eta, ildo horretatik, proposatu zuen euskarazko IS konplexuetan osagaien arteko komunztadura-erlazioak badaudela. Horretarako deklinabide “artikulugabeaz” —hau da, mugagabeaz— baliatu zen. Alta bada, Oihenartek ISen bukaeran ez dauden osagaiak kasu nominatiboan deklinatuta daudela uste du, baina beti ere nominatibo artikulugabean (ez du auzi honen barruan gainerako kasuei buruz hitz egiten). Analisi honi esker, ISko osagaien artean komunztadura gertatzen dela proposa dezake, artikulugabea singularrarekin zein pluralarekin komunzta daitekeelarik. Honelaxe laburtzen du Oyharçabalek Oihenarten ikuspuntua (1993: 272):

Larramendi (1729)

 LARRAMENDIEzaguna denez, Manuel Larramendiren (1691-1766) gramatikak latin ereduaren eta Berpizkundeko gramatikagintzaren eragin argia du (Gómez 1991, 2008a). Tradizio klasiko horren barruan, Larramendiren ustez artikulua da ISn kasu-marka eta numero-bereizketa jasotzen dituen osagai bakarra.8 Larramendik, ordea, bi diferentzia nabarmentzen ditu euskararen eta eredu bezala erabiltzen dituen hizkuntzen artean; alegia, (1) euskarazko artikuluak izenen atzean kokatzen direla, eta (2) artikuluan bakarrik islatzen dela numero-bereizketa:

  • …mas en la variedad, y diferencia de los casos no se atiende à los nombres, sino à los articulos, como en Romance, Francés, y otras Lenguas. Ay dos diferencias. La 1. que los articulos en essas Lenguas son prepositivos, ò antepuestos al nombre; pero en el Bascuenze son pospuestos, ò subjuntivos. La 2. que en las demás Lenguas el numero singular, y plural se distinguen, no solo en los articulos diferentes, sino tambien en que añaden al plural una ò dos letras mas, v.g. hombre hombres, oracion oraciones; pero el Bascuenze tiene al nombre invariable, y solo el articulo haze la diferencia del singular, y plural, v.g. guizon-á guizón-ac. (Larramendi 1729: 1-2)

Paralelotasunekin jarraituz, Larramendik ohartarazten du artikuluak, solte agertzen direnean, hirugarren pertsonako izenordainak direla:

  • Finalmente se ha de advertir, que este articulo comun del nombre es por si solo pronombre de la tercera persona, especialmente en singular, y corresponde propriamente al articulo Griego ho, he, to. (Larramendi 1729: 7)9

Larramendik aukeratutako analisiak izenki guztietan artikulua identifikatzera behartzen du. Era berean, berriz ere ereduei jarraituz, bi numero baino ez du bereizten euskaraz: singularra eta plurala; ez da, beraz, paradigma mugagabeaz ohartzen, Oihenart ez bezala. Hau dela-eta, arazo batekin topo egiten du berehala: izen berezien eta pertsonen deklinabidea nola azaldu.10 Larramendik arazo bakoitzerako irtenbide desberdina proposatzen du. Izen bereziei dagokienez, guztietan artikulua bilatzen saiatzen da, eta inplizituki numero singularra ezartzen die. Emakume-izenetan nahiko erraz proposa dezake amaierako -a-n (erromantzezko femeninoaren markan) euskal artikulua dagoela barneraturik (“embebido”). Izen berezi maskulinoak azaltzea, ordea, askoz zailago gertatzen zaio, azkenean ad hoc egindako azterketa bat eman behar duelarik:

  • Los proprios de hombres son en dos maneras, unos, que en Romance se acaban en vocal, Pedro, Pablo, Antonio, y otros en consonante, Juan, Martin, Felix. La declinacion de los primeros es deste modo; para los verbos neutros no añade nada el nominativo, sino que la o final sirve de articulo, como en los apelativos el á, v.g. Pedro dátor, Pablo dírudi: para los activos se añade por articulo una c, como Pedroc dio, Pabloc il nau. En los demas casos sirve el articulo comun, perdiendo solamente la a inicial, v.g. Pédroren, Pédrori, Pédrorentzat, &c. y el acento se conserva en el nombre, sin passar al articulo. La declinacion de los segundos es como se sigue. Para los verbos neutros el consonante ultimo sirve de articulo, sin añadir nada, Martin gaisto-á da, Juan il omèn da: pero siguiendose verbo activo, añade el nominativo por articulo el ec, Martínec iltzen nau, Juánec ecarrí dit. Los demás casos toman el articulo comun dimidiado, omitiendo la inicial ar en los casos, que la tienen, y en los que solo tienen la a, omitiendola, v.g. Martínen, Martínena, Martíni, Martínentzat, &c. y el acento tampoco passa à los articulos. Lo que hemos dicho de los nombres proprios, se entiende de todos los apellidos, sean Bascongados, ò no lo sean (Larramendi 1729: 18-19)

Bigarren arazoari dagokionez, Larramendik adierazten du izenordain pertsonalek ez dutela artikulurik onartzen eta izenordainak berak ez direla berez artikuluak (“no son articulos propriamente”); aitzitik, izenaren artikuluak “imitatzen” dituzte (Larramendi 1729: 30). Ikus daitekeenez, bi arazoetan Larramendiren analisiak nahiko bortxatua dirudi. Arrazoiak dira, batetik, artikuluaren ikuspegi klasikoa (artikulua da kasua jasotzen duena) eta, bestetik, euskal deklinabidearen beraren ezaugarriak.

Guztiarekin ere, eredu klasikoak, zeharka bada ere, zenbait analisi zuzen egiteko aukera eskaintzen dio Larramendiri. Horrelaxe gertatzen da IS konplexuen deklinabideari gagozkiola (Oyharçabal 1993: 272). Larramendiren iritziz, kasu-marka artikuluak jasotzen duenez, ez du inolako arazorik ISko osagaien artean dagoen ustezko komunztadurarik eza esplikatzeko, Oihenartek izan zuen zailtasun nagusia saihestuz:

  • Los nombres apelativos, y lo mismo se dice de los proprios, se suelen tambien declinar acompañados, y se rigen por los mismos articulos del nombre, que quedan explicados; pero demanera que aunque se multipliquen los adjetivos, no por esso se multiplican los articulos, sino que uno basta para el regimen de todos, y esse siempre pospuesto al ultimo, v.g. guizón edér, galant-á. Demanera, que como en Romance un mismo articulo rige muchos nombres, la agua clara, limpia, delgada, sin repetirse el articulo la agua, la clara, la limpia, assi tambien sucede en el Bascuenze. (Larramendi 1729: 15)

Amaitu aurretik, ohartarazi behar dut Larramendik “artikulu” terminoa bi adierarekin erabiltzen duela: batetik, mugatzaile hutsaz (-a, -ak) ari delarik; bestetik, mugatzaile + kasu-marka multzoaz ari delarik (“hondarkia” dei genezakeenaz).11 Beraz, alde batetik, Larramendik esaten du artikulua deklinatzen dela; baina, bestetik, deklinatutako forma bakoitzari ere “artikulu” deitzen dio. Adibidez, Larramendik genitiboaren “artikuluei” buruz idazten duenean, honako hau dio, nahasketaren erakusgarri: “el segundo es articulo compuesto aréna del articulo proprio del genitivo arén, y del primero del nominativo á, como lo es en Romance el articulo de el, de la” (Larramendi 1729: 5).

Astarloa (1883 [1805])

ASTARLOAAstarloaren lan nagusia Discursos filosóficos da eta, beraz, lan horretan oinarrituko gara artikuluari buruzko Astarloaren ikuspegia azaltzeko (durangarraren hizkuntza ideia orokorrez, ik. Gómez 1999, 2004, 2007). Astarloak “artikulu” terminoa kasu-markei deitzeko erabiltzen du; zehazkiago, bere teoriaren arabera lehen mailako erlazioak aditzera ematen dituzten markei deitzeko:

  • Por artículos entendemos aquellas vocecitas que aplicadas á los nombres, epitetos y pronombres nos dan á entender en el uso de las lenguas el diferente estado ó las diferentes relaciones primarias que tienen sus signados con la accion ó con otro signado que se comunica en nuestros conceptos. (Astarloa 1883: 325)

Lehen mailako erlazioak honakoak dira: “egilea” (artikulua -k delarik), “pazientea” (), “hartzailea” (-i) eta “jabea” (-en).12 Astarloak badaki, jakin, aurreko gramatika-tradizioan “artikulu” terminoaren erabilera desberdinak daudela eta, horregatik, bere erabilera justifikatzeko beharra sumatzen du:

  • Es verdad que hoy los gramáticos de las lenguas europeas, entienden por artículo aquellas palabritas por medio de las cuales distinguen estos idiomas el nombre apelativo del que no lo es, como el, la, lo, en el castellano: le la en el francés, the en el inglés, a en el bascuence, etc., pero esta opinion á más de ser moderna y de orígen conocido, no ha producido otros efectos en la literatura que la confusion y el decoro. (Astarloa 1883: 331)

Halaber, Hervásek emandako datu linguistikoez baliaturik, artikuluak genero-markak direlako ikuspegia arbuiatzen du. Haren ordez, “artikulu” deitu ohi diren formen funtzioa “caracterizar los nombres apelativos” (1883: 332) dela proposatzen du. Eta horrela, Astarloak “artikulu” deitzen dituenak (gure kasu-markak) izen arruntetan, berezietan, adjektiboetan (“epítetos”) eta izenordainetan agertzen dira.

Munduko hizkuntzetan, lehen mailako erlazioak edo “deklinabidearen” edo “artikuluen” bitartez adieraziko lirateke eta bigarren mailako erlazioak, aldiz, preposizioen edo postposizioen bitartez, hizkuntzaren arabera (1883: 326-328). Beste alde batetik, “deklinabidearen” eta “artikulubidearen” arteko diferentzia honako hau da: lehenbizikoa ez da perfektua, amaiera batzuek beren jatorrizko forma desitxuratu dutelako eta erredundanteak direlako; hortaz, deklinabidearen antolaketa nahasia da, lehen mailako erlazioen berri emateko desegokia oso. Jakina, Astarloak lehen hizkuntzak “artikuluak”, eta ez “deklinabidea”, izan zituela sinesten du (1883: 329-334). Honelaxe laburtzen du bere proposamena:

  • De todo lo dicho en este capítulo se deduce lo primero que el idioma de los primeros hombres no hizo uso de la declinacion para caracterizar los estados ó relaciones primarias de los entes ó cualidades, sino de ciertas particulitas sueltas aplicables en sus casos. Se colije en segundo lugar, que estas palabritas no deben llamarse preposiciones ó posposiciones, sino artículos, para que haya la debida claridad en las gramáticas de los idiomas. Se colije en tercer lugar que estos artículos son cuatro, es á saber:
Artículos… Paciente.
Agente.
Recipiente.
Posesor.
  • (Astarloa 1883: 342)

Era berean, Astarloa nahita urruntzen da Larramendiren analisitik, honek sartzen baitzituen “artikuluen” artean bai mugatzailea eta baita kasu-marka ere, ikusi berri dugunez:

  • …es necesario tener presente que este idioma [bascongado — R.G.] distingue los nombres apelativos de los propios numerales y partitivos en que los primeros llevan por característica la letra a. […] De aquí es la equivocacion del P. Larramendi en haber presentado como artículos bascongados las palabras a, ac, aren, ari. (Astarloa 1883: 675)

Esan behar da Astarloaren analisi morfologikoa Larramendirena baino askoz zoliagoa dela. Hala, Astarloa euskararen flexio-morfologia xeheki aztertzen duen lehen euskalaria dugu; eta nahiko egoki identifikatzen ditu euskal morfemak, bai izen morfologiakoak, bai aditz morfologiakoak ere (ik. Gómez 2002). Ikus dezagun mugatzaileari buruzko adibide bat:

  • En guizon-a-r-i hallamos tres letras unidas á la voz guizon. Conocemos que la a es nota de apelativo: que la última i es característica de recipiente; y no teniendo ministerio alguno la r en la propiedad de la voz, venimos en conocimiento de que sus funciones son correspondientes á la eufonía. (Astarloa 1883: 676)

Mugatzailearen (berak “característica de apelativo” deitzen duenaren) eta kasu-marken (hots, Astarloaren “artikuluen”) artean egiten duen bereizketa posible da, Astarloak, Oihenartek bezala, bi paradigma bereizten dituelako: mugatua eta mugagabea (izen “partitiboena”, Astarloarentzat). Izan ere, Astarloak beste “artikulu” batzuk ere bereizten ditu, “mugagabe” deitzen dituenak; Astarloaren iritziz, izen “partitiboekin” erabiltzen dira artikulu mugagabeok:

  • A más de estos artículos que son definidos, tiene el bascuence otros que podemos llamar indefinidos, y usa de ellos cuando los nombres apelativos pasan á ser partitivos, esto es, á significar una parte ó porcion de individuos contenidos en la especie representada por la voz apelativa, como cuando decimos ciertos hombres: varios soldados: ningun literato, etc. (Astarloa 1883: 677)

Pasarte honetatik idoki dezakegu deklinabide mugatu eta mugagabearen arteko bereizketa zuzenagoa dela Oihenarten kasuan Astarloaren kasuan baino. Oihenartek irizpidetzat mugatzailea agertzea edo ez agertzea hartzen duelarik, Astarloak “artikulu mugagabe” direlakoak izen arrunten zenbait erabileratarako baino ez ditu onartzen. Ondorioz, izen berezien eta zenbakien flexioa paradigma mugatuan kokatzen bide du; egia esan, beste gai gehienak ez bezala, Astarloak ez du “artikulu” mugagabeen gaia xehekiegi aztertzen eta ezin da erraz jakin zein zen duragarraren ikuspegia (ohar bedi, esaterako, euskarari buruz ari bada ere, adibideak gaztelaniaz ematen dituela).

Zabala (1848)

El verbo regular bascongado del dialecto vizcaínoJuan Mateo Zabala frantziskotarra (1777-1840) euskara ikasten aritu zen, hizkuntza erabiltzeko erraztasuna ez galtzearren. Zabalaren iturri nagusiak Larramendiren eta Astarloaren lanak dira (ik. Gómez 2008b). Nolanahi ere den, Astarloari dagokionez, Zabala atxikiago agertzen zaio hizkuntzaren erabilerari, durangar maisua baino (Zabala 1848: ii).

“Artikulu” terminoari dagokionez, Zabalaren jarrera oso harrigarria gerta daiteke; termino horretaz baliatzen baita adizki jokatuak izendatzeko, berehala ikusiko denez. Adibidez, aditzean hiru boz bereizten ditu (“aktiboa”, “pasiboa” eta “mistoa”), sailkapen oso tradizionala, bestalde. Eta Zabalak, boz bakoitza nola eratzen den azaltzen duelarik, “partizipio” mota batez eta “artikulu” mota batez osatzen dela dio:

  • 7. El verbo regular vascongado tiene las tres voces, formadas diferentemente. Para la formación de la voz activa tiene artículos activos, cuales son dau, dozu, dot, evan, cenduan, etc.: y estos con los correspondientes participios sirven solo para los verbos activos. […]
  • 8. Tiene tambien artículos mistos ó neutros, para formar con ellos, y con los convenientes participios, la voz de este nombre, que sirva de conjugacion para los verbos mistos, y asi mismo para los activos, cuando no se quiere dar á entender el agente. Estos son da, naz, nintzan, zaite, doa etc. […]
  • 9. Mas no tiene artículos que determinadamente sean pasivos, sino que se vale para la voz de esta denominacion de los activos y mistos […]; y todo el artificio consiste en servirse de los participios convenientes á esta voz. (Zabala 1848: 2)

Gogoan izan bedi doa, adizki trinkoa ez ezik, antzina laguntzailea ere bazela, ‘ohitura’ esanahia-edo zuelarik.13 Eta hauxe da, hain zuzen ere, Zabalak goiko pasarte honetan jasotzen duen erabilera. Izan ere, Zabalak (1848: 22-23), Astarloari jarraituz, yoan eta eroan laguntzaileak hartzen ditu “ohiera” aditz-moduaren (“modo consuetudinario”) ezaugarri bezala.

Zabalak ez du, bestalde, “artikuluaren” definiziorik ematen; beraz, terminoaren erabilera zehazteko, haren lanean agertzen diren adibideez baliatu beharko dugu ezinbestean. Lehentxeago aipatutakoek aditzera ematen dute, itxuraz, Zabalak laguntzaileei soilik deitzen diela “artikulu”. Hau da, “partizipio” (alegia, adizki jokatugabe) bati lotuz gero adizki jokatu perifrastiko, analitiko edo “elkartu” bat eratzen duten adizki jokatu ez-askeak. Zentzu honetan, irudi luke adizki trinkoak Zabalaren “artikuluetatik” at geratuko liratekeela. Hala ere, Zabalak “artikulu” terminoa nola ulertzen duen argiago ikusiko da beste adibide bat aintzat hartzen badugu, subjuntibo, ahalera eta aginterazko adizkiak azaltzen dituen hurrengo pasarte hau, hain zuzen:

  • Conjugaciones compuestas son las que se forman de participios y artículos auxiliares. Nuestra conjugacion regular está comunmente reputada por compuesta en su totalidad: pero me parece que debe rebajarse mucho de esta idea. A la verdad, si yo no me engaño, todos los tensos que se forman con artículos de eguin y ekin que son los de imperativo, subjuntivo y potencial, son simples: y su participio de pretérito, que constantemente llevan, sea cual fuere el tiempo á que pertenecen, no es constituyente, sino un verdadero verbo determinado, regido de dichos artículos, ó hablando en mas esactitud, de dichos verbos. Y por lo mismo sus conjugaciones cuando mas podrán llamarse compuestas, en cuanto llevan participio y artículos. (Zabala 1848: 10-11)

Hortaz, Zabalak proposatzen du subjuntibo, ahalera eta agintera gainerako moduak ez bezala eratzen direla. Gainerakoak “partizipio” batez eta laguntzaile batez (“articulos auxiliares”) eratzen dira. Subjuntibo, ahalera eta aginteraz den bezainbatean, ordea, benetako aditz batek (eguin edo ekin aditzak) gobernatzen du “iraganaldiko partizipioa”. Beraz, Zabalaren ustez, modu hauen eraketa ez litzateke sartuko joko erregularrean, joko perifrastikoan alegia; gaur egungo analisietan *edin eta egin laguntzaileen adizkiak direnak, Zabalaren azterketan eguin eta ekin aditzen forma bakunak (hots, trinkoak) dira. Ene ustez, Zabalaren bereizketaren arrazoia honako hau da: hiru modu hauetan adizki jokatugabea (Zabalak “participio de pretérito” izendatzen duena) aldaezina da, nahiz eta denbora orainaldia, iraganaldia edo geroaldia (egungo alegiazkoa) izan. Aldiz, gainerako moduetan adizki jokatugabeek (“partizipioek”) beren forma aldatzen dute denboraren arabera.

Zabalak erabiltzen duen “artikulu” adigaia are gehiago zehazteko, beste adibide pare bat ekarri behar dut. Batetik, liburuko pasarte batean, Zabalak “artículos de los verbos egon y egoki” (1848: 64) aipatzen ditu. Eta argigarriagoa datekeena, beste pasarte batean honako hau dio:

  • Pongo por ejemplo el verbo yaquin. Su participio mutilado es aki […] al que transforma en enki, cuando le hacen servir para la formacion de artículos imperfectos (Zabala 1848: 60)

Hemen argi eta garbi geratzen da Zabala adizki trinkoei buruz ari dela, ez laguntzaileei buruz. Beraz, uste dut horixe dela Zabalaren “artikulua” ulertzeko bide zuzena: adizki pertsonalak, jokatuak, bai laguntzaileak eta baita trinkoak ere. Eta azken hauek Zabalaren liburuan oso maiz agertzen ez badira, arrazoia da liburuaren helburu nagusia euskal aditzaren joko perifrastikoa azaltzea dela (Zabalak joko “erregularra” deitzen diona, Larramendirekin hasten den tradizio bati jarraituz; ik. Gómez 1989: 361 eta Gómez & Sáinz 1995: 237-238).

Erabilera honen jatorriaz gutxi dakigu. Euskalaritzaren historian ez dago iturri zuzenik eta, nik dakidala, ezta Europako gramatikagintzan ere. Beharbada, gauzak sinpleagoak dira eta, besterik gabe, Zabalak egiten duena “artikulu” hitzaren esanahi etimologikoa erabiltzea baino ez da, hots, “hitz txikia”.

Euskal aditzari buruzko lan bat denez gero, Zabalak aukera gutxi ditu ISko mugatzaileez aritzeko. Hau dela-eta, ez dago erabat garbi zein den haren analisia, ezta zein terminologia ezagutzen duen euskarazko mugatzailea izendatzeko. Hala eta guztiz ere, han edo hemen, ohar solteren batean —ez oso argi baina— irakurtzen dugunak eraman gintzake -a eta -ac amaierak ere artikulutzat hartzen dituela pentsatzera. Ikus bedi, adibide gisa, hurrengo pasarte hau, non boz pasiboaren eraketa azaltzen jarraitzen duen:

  • …y en que el [participio — R.G.] de pretérito, que siempre le [= boz pasiboari — R.G.] acompaña, vaya caracterizado ó articulado con a final, si el paciente es de singular, y con ac, si es de plural, ó segun frase de otras gramáticas, en concertar dicho participio con el paciente. (Zabala 1848: 2)

Lardizabal (1856)

Francisco Ignacio Lardizabal (1806-1855) apaiz gipuzkoarrak euskal gramatika bat idatzi zuen, Gipuzkoako Diputazioaren mandatuz egina eta Lardizabal hil eta handik gutxira argitaratuko zena.14 Larramendiren eta Zabalaren eragin zuzena jaso baitzuen, Lardizabalek “artikulu” terminoa bi iturri horietan agertzen diren esanahiekin erabiltzen du, noiz bata noiz bestea:15 espero denez, Larramendiren erabilera batez ere deklinabidearen azalpen laburrean aurkituko dugu; Zabalaren erabilera, aldiz, aditz-jokoari eskainitako kapituluetan.

Gramática vascongadaLardizabal artikuluaren definizio sintaktiko eta funtzional batekin hasten da (cf. Gómez Asencio 1985: 156-157). Bertan Larramendik sumatu zituen ezaugarriak errepikatzen ditu:

  • El artículo es una parte de la oracion, que se junta al nombre, ó á otra parte, que hace veces de nombre. El Vascuence usa de unos mismos artículos para el nombre masculino, y para el femenino. Son pospuestos al nombre, el cual queda invariable, así en singular, como en plural, haciendo el artículo la diferencia de uno y otro número; v. g. guizon-a, singular, y guizon-ac plural. (Lardizabal 1856: 2)

Era berean, ondoren ematen dituen artikuluaren eta izenordainen deklinabide-paradigmak, baita oharrak ere, Larramendiren gramatikatik kopiatzen ditu, batzuetan ia hitzez hitz.

Haatik, lehenago adierazi dudanez, aditzaren azterketara igarotzen delarik, Lardizabalen iturri nagusia Zabala da (hari ere inolako lotsarik gabe kopiatzen dio). Une honetara iritsita, “artikulu” terminoak ‘adizki jokatu’ esangura hartzen du. Lardizabalek bere maisu Zabalak baino askoz sarriago baliatzen du “artikulu” terminoa adizki trinkoei buruz ari delarik, eta Larramendik zein Zabalak bezala “irregularrak” izendatzen ditu. Ikus bedi adibide bat hurrengo pasarte honetan:

  • 5. Todos los irregulares admiten oraciones de al poder, añadiendo la partícula que á todos los artículos de indicativo: v. g. nator vengo, y nator-que puedo venir. (Lardizabal 1856: 42-43)

Nahasketa bere goien gradura heltzen da Lardizabalen gramatikaren hirugarren atalean, prosodiari eskainitakoan hain zuzen ere. Bertan berriz ere Larramendi da iturria, baina oraingoan Lardizabalek “artikulu” terminoaren bi adierak konbinatzen ditu, orrialde batetik bestera nahasian agertzen direlarik: esate baterako, “Acentuacion del articulo y nombre” (1856: 83), “Acentuacion de los articulos regulares del verbo” (1856: 84), “Acentuacion de los articulos del verbo irregular” (1856: 85).

Ondorioak

Euskal gramatikagintzan mugatzailearen identifikazioa prozesu luzea gertatu zen, behin edo behin atzeraka ere egin zuena. Zenbait arrazoik lagundu zuten nahasmenak luzaro iraun zezan, hala nola euskal mugatzailea atzizkia izatea, genero-komunztadurarik ez erakustea eta, neurri txikiagoan apika, haren erabileran inguruko hizkuntzen testuinguru guztiekin bat ez etortzea. Halaber, euskal gramatika zaharretan latin eredua —Mendebaldeko gramatikagintzan ohikoa zena— eta, hurbil egonik, eredu erromantzea baliatzeak mugatzailearen identifikazioa oztopatu zuen, laburbildu berri ditudan diferentzia tipologikoak direla kausa.

Oihenarten aurreneko urrats argiek ez zuten hurrengo lanetan inolako oihartzunik izan. xix. mende hasiera arte itxaron behar da euskal numeroaren bereizketa onargarri bat —alegia, paradigma mugagabea aintzat hartzen duen bereizketa bat— berriz aurkitzeko, bai eta -a eta -ak bukaerak beste hizkuntza batzuen artikuluekin garbi identifikatzeko ere: Astarloaz ari naiz, jakina, nahiz eta egile honek ez zuen orduko terminologia ohikoa erabili eta, horrela, aipaturiko bukaerak “características de nombre apelativo” izendatzen ditu, “artikulu” terminoa kasu-markei deitzeko baliatzen duelarik. Bien bitartean, Larramendiren analisiak, tradizio klasikoaren zordun baita, artikulua kasu eta numero bereizketekin lotzen du; ez, ordea, genero bereizketarekin, euskaran ez izaki. Orobat, ez du gardentasun terminologiko handirik eskaintzen; izan ere, “artikulu” terminoaren barnean bai mugatzaile hutsa, bai kasu-marka, baita biak batera (hondarkia) ere biltzen ditu. Gai honi dagokionez, beste hainbati bezala, Larramendiren eragina xix. mende bukaera arte hedatuko da, batik bat euskara irakasteko gramatiketan; Lardizabalen lana dugu honelako adibiderik nabarmenena. Azkenik, Zabalaren liburuan kausitzen den “artikulu” terminoaren erabilera bakana ulertzeko ez dut litekeen iturririk ezagutzen eta, beraz, oraingoz ezin dut behar bezala azaldu.

— Egilea: Ricardo Gómez

— Urtea: 2011

Erreferentziak

  • Ahačič, Kozma. (2008). “The Treatment of 'Nomen' in the First Slovenian Grammar (Bohoric 1584)”. Historiographia Linguistica 35:3, 275-304.
  • Aldai, Gontzal. (1999). “Notas sobre la última edición de los Refranes y Sentencias de 1596”. FLV 82, 383-392.
  • Astarloa, Pablo Pedro. (1883) [1805]. Discursos Filosóficos sobre la lengua primitiva ó Gramática y análisis razonada de la euskara ó bascuence. Bilbo: P. Velasco. Berrargit. faksim. Bilbo: Amigos del Libro Vasco, 1988.
  • Benítez Burraco, Raquel. (2005). “Historia de la gramática del español: a propósito de los fenómenos de contracción”. Revista de filología de la Universidad de La Laguna 23, 9-24.
  • Boone, Annie, (1990). “Le traitement de l'article dans les grammaires françaises à l'usage des néerlandophones en Belgique (du xviie au xixe siècle)”, in Niederehe & Koerner (arg.) 1990, 381-396.
  • Calero Vaquera, Mª Luisa, (1986). Historia de la gramática española (1847-1920). De A. Bello a R. Lenz. Madril: Gredos.
  • Chevalier, Jean-Claude. (1968). Histoire de la Syntaxe. Naissance de la notion de complément dans la grammaire française (1530-1750). Genève: Droz.
  • Echenique, Mª Teresa, (1993). “En torno a Baltasar de Echave y su Discurso de la antigüedad cántabra vascongada (México, 1607). ¿Una cuestión de política lingüística?”, in Actas del I Congreso Anglo-Hispano. Huelva, 45-65. Berrargit. in Mª T. Echenique, 1997. Estudios lingüísticos vasco-románicos. Madril: Istmo, 119-127.
  • Escavy Zamora, Ricardo, (1987). “Aspectos de la aportación hispánica a la teoría general del pronombre”. Historiographia Linguistica 14:3.243-264.
  • Etxebarria, Maitena, (1988). “Ideas lingüísticas en la obra de Baltasar de Echave”, in R. Pérez (arg.), Estudios de Lengua y Literatura. Bilbo: Deustuko Unibetsitatea, 67-79.
  • Gómez, Ricardo, (1989). “Bonaparte printzearen inguruko hizkuntz eztabaidak”. ASJU 23:2, 355-392. Berrargit. in Gómez & Lakarra (arg.) 1992, 429-466.
  • ——- (1991). “Larramendiren gramatika eta gramatikagintzaren historia”. ASJU 25:3, 783-796. Berrargit. in Lakarra (arg.) 1992, 193-205 eta Gómez & Lakarra (arg.) 1992, 261-274.
  • ——- (1996). “La aportación de W. von Humboldt a la gramática vasca”. RIEV 41:2, 607-622.
  • ——- (1999). “El verbo en movimiento: una teoría sobre el verbo vasco de comienzos del xix”, in M. Fernández Rodríguez, F. García Gondar & N. Vázquez Veiga (arg.), Actas del I Congreso Internacional de la Sociedad Española de Historiografía Lingüística. Madril: Arco/Libros, 347-360.
  • ——- (2001). “Artículo y «artículo» en la tradición gramatical vasca”, in M. Maquieira, M. D. Martínez Gavilán & M. Villayandre Llamazares (arg.), Actas del II Congreso Internacional de la Sociedad Española de Historiografía Lingüística. León, 2-5 de marzo de 1999. Madril: Arco/Libros, 465-478.
  • ——- (2002). “Astarloaren ekarpena euskal gramatikaren ikerketetan”. Euskera 47:2, 857-867.
  • ——- (2003). “Darrigolen gramatikaz”, ASJU 37:1, 139-156.
  • ——- (2004). “Astarloaren Discursos filosóficos: iturriak eta axiomak”. Lapurdum 9, 117-133.
  • ——- (2007). xix. mendeko euskal gramatikagintzari buruzko ikerketak, (Doktorego Tesiak Saila). Bilbo: UPV/EHU.
  • ——- (2008a). “Euskal gramatikagintza zaharraren historia laburra: xvii-xviii. mendeak”, in X. Artiagoitia & J. A. Lakarra (arg.), Gramatika Jaietan. Patxi Goenagaren omenez, (ASJUren gehigarriak, 51). Bilbo: UPV/EHU & Gipuzkoako Foru Aldundia, 329-349.
  • ——- (2008b). “Las ideas lingüísticas de Juan Mateo Zabala: El verbo regular vascongado del dialecto vizcaino (1848)”. Oihenart 23, 165-183.
  • Gómez, Ricardo & Joseba A. Lakarra (arg.). (1992). Euskalaritzaren historiaz, I: xvi-xix. mendeak, (ASJUren gehigarriak, 25). Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia & UPV/EHU.
  • Gómez, Ricardo & Koldo Sáinz. (1995). “On the Origin of the Finite Forms of the Basque Verb”, in J. I. Hualde, J. A. Lakarra & R. L. Trask (arg.) Towards a History of the Basque Language. Amsterdam & Philadelphia: J. Benjamins, 235-274.
  • Gómez Asencio, José Jesús. (1981). Grámatica y categorías verbales en la tradición española (1771-1847). Salamanca: Univ. de Salamanca.
  • ——- (1985). Subclases de palabras en la tradición española (1771-1847). Salamanca: Univ. de Salamanca.
  • Hernando García-Cervigón, Alberto. (2003). “El problema del artículo en la tradición gramatical”. Res Diachronicae 2, 173-182.
  • Hüllen, Werner. (1990). “Bacon on Language - We on Language”, in W. Hüllen (arg.), Understanding the Historiography of Linguis¬tics. Problems and Projects (Simposium at Essen, 23-25 November 1989). Münster: Nodus, 87-98.
  • Humboldt, Wilhelm von. (1817). Berichtigungen und Zusätze zum ersten Abschnitte des zweiten Bandes des Mithridates über die Cantabrische oder Baskische Sprache. Berlin: Vossische Buchhandlung. Justo Garateren gazt. itz. 1933-34. “Correcciones y adiciones a la 1a Sección del segundo volumen de la obra intitulada el Mithridates sobre la Lengua Cantábrica ó Vasca por Guillermo de Humboldt en Berlín año de 1817, en la Librería de Voss”. RIEV 24, 460-487; 25, 87-126.
  • Joly, André. (1980). “Le problème de l'article et sa solution dans les grammaires de l'époque classique”. Langue française 48, 16-27.
  • ——- (1987). “The Study of the Article in England from Wallis to Horne Tooke, 1653-1798”, in H. Aarsleff, L. G. Kelly & H.-J. Niederehe (arg.), Papers in the History of Linguistics. Amsterdam & Philadelphia: J. Benjamins, 283-29.
  • Koerner, E. F. Konrad. (1987). “Das Problem der Metasprache in der Sprachwissenschaftsgeschichtsschreibung”, in P. Schmitter (arg.), Beiträge zur Historiographie der Linguistik. Tübingen: G. Narr, 63-80. Berrargit. in E. F. K. Koerner, 1989. Practicing Linguistic Historiography. Selected Essays. Amsterdam & Philadelphia: J. Benjamins, 13-30.
  • ——- (1993). “‘Metalanguage’ in Linguistic Historiography”. Studies in Language 17:1, 111-134. Berrargit. in E. F. K. Koerner, 1996. Professing Linguistic Historiography. Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins, 27-46.
  • Kukenheim, Louis. (1932). Contributions à l'histoire de la grammaire italienne, espagnole et française à l'époque de la Renaissance. Amsterdam: N. V. Noord-Hollandsche. Berrargit. Utrecht: H&S Publishers, 1974.
  • Lakarra, Joseba A. (arg.). (1992). Manuel de Larramendi. Hirugarren mendeurrena (1690-1990). Andoain: Andoaingo Udala, Euskaltzaindia, Gipuzkoako Foru Aldundia & Eusko Jaurlaritzako Kultura Saila.
  • Lardizabal, Francisco Ignacio. (1856). Gramática Vascongada. Donostia: I. R. Baroja. Berrargit. faksim. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia, 2006.
  • Larramendi, Manuel. (1729). El impossible vencido. Arte de la lengua bascongada. Salamanca: A. J. Villagorde. Berrargit. faksim. Donostia: Hordago, 1979.
  • Lépinette, Brigitte. (1997). “L’article dans les grammaires françaises éditées en Espagne (1565-1799)”. Cuadernos de Filologia Francesa (La filología francesa: Nuevos y viejos enfoques) 9, 107-135.
  • Lindström, Therese. (2000). The History of the ‘Article’: A Study of a Part of Speech from Its First Appearance in Ancient Greek Philosophy to Its Use in Traditional English Grammar. Uppsala: University of Uppsala, D Dissertation.
  • Lliteras, Margarita. (1996). “La recepción del enciclopedismo en la Gramática de V. Salvá. El tratamiento del artículo”, in R. Lorenzo (arg.), Actas do XIX Congreso Internacional de Lingüística e Filoloxía románicas. Universidade de Santiago de Compostela, 1989. A Coruña, VIII, 169-184.
  • ——- (1998). “Sobre la llamada 'gramática tradicional' de la lengua española”, in C. Hernández Alonso (arg.), Homenaje al profesor Emilio Alarcos García en el centenario de su nacimiento, 1895-1995. Valladolid: Junta de Castilla y León & Universidad de Valladolid, 357-366.
  • Madariaga Orbea, Juan. (2008). Apologistas y detractores de la lengua vasca. Donostia: FEDHAV.
  • Martínez Alcalde, Mª José. (1998). “Gramáticas españolas preacadémicas del xviii: sobre el llamado artículo indefinido”, in C. Hernández Alonso (arg.), Homenaje al profesor Emilio Alarcos García en el centenario de su nacimiento, 1895-1995. Valladolid: Junta de Castilla y León & Universidad de Valladolid, 387-409.
  • Martínez Gavilán, Mª Dolores. (2007). “La relación entre el artículo y el pronombre en la teoría gramatical española del siglo xvii”, in P. Cano López (arg.), Actas del VI Congreso de Lingüística General, Santiago de Compostela, 3-7 de mayo de 2004. Madril: Arco/Libros, 3, 2933-2946.
  • Michael, Ian. 1970. English Grammatical Categories and the Tradition to 1800. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Mugdan, Joachim. (1990). “On the History of Linguistic Terminology”, in Niederehe & Koerner (arg.), 1990, 49-61.
  • Mujika, Jose Antonio. (2006). “Lardizabalen gramatika. Larramendirenaren bertsio 'didaktikoa'”, in F. I. Lardizabal, Gramática vascongada, 283-301. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia.
  • Niederehe, Hans-Josef & Konrad Koerner (arg.). (1990). History and Historiography of Linguistics. Papers from the Fourth International Conference on the History of the Language Sciences (ICHoLS IV). Trier, 24-28 August 1987. Amsterdam & Philadelphia: J. Benjamins.
  • Oihenart, Arnauld. (1638/1656). Notitia utriusque Vasconiae tum Ibericae tum Aquitanicae. Paris: S. Cramoisy. Bigarren argit. emendatua, 1656. Beronen gazt. itz., J. Gorosterratzuren arg., RIEV 17 (1926); 18 (1927); 19 (1928). Berrargit. faksim. Gorosterratzuren itzulpenarekin eta Ricardo Ciérvideren sarrerarekin, Gasteiz: Eusko Legebiltzarra, 1992.
  • Oyharçabal, Beñat. (1989). “Les travaux de grammaire basque avant Larramendi (1729)”. ASJU 23:1, 59-73. Berrargit. in Gómez & Lakarra (arg.) 1992, 91-105.
  • ——- (1993). “Les premières analyses des particularités morphosyntaxiques du basque au 17ème siècle”. ASJU 27:1, 265-284.
  • ——- (1994). “Oihenart, euskal gramatikarien aitzindaria”, in Oihenarten Laugarren Mendeurrena (Iker, 8). Bilbo: Euskaltzaindia, 27-47.
  • ——- (2006). “Lardizabalen gramatikaren iturri, ezaugarri eta helburuak”. Euskera 51:1, 105-118.
  • Padley, G. Arthur. (1988). Grammatical Theory in Western Europe 1500-1700: Trends in Vernacular Grammar II. Cambridge: Cambridge Univ. Press.
  • Prado Ibán, Mª Elena, (2001). “Origen y desarrollo de los conceptos determinación y determinantes”, in M. Maquieira, M. D. Martínez Gavilán & M. Villayandre Llamazares (arg.), Actas del II Congreso Internacional de la Sociedad Española de Historiografía Lingüística. León, 2-5 de marzo de 1999. Madril: Arco/Libros, 783-792.
  • Sarmiento, Ramón. (1996). “Tres modelos de gramática tradicional en España”, in K. Dutz & H.-J. Niederehe (arg.), Theorie und Rekonstruction. Münster: Nodus, 25-53.
  • Swiggers, Pierre. (1985). “L'article en français: histoire d'un problème grammatical”. Revue de linguistique romane 49, 379-409.
  • Tovar, Antonio. (1980). Mitología e ideología sobre la lengua vasca. Madril: Alianza Editorial. Berrargit. Donostia: Basandere, s.a. [2008].
  • Urgell, Blanca. (1995). “Atari gisa”, in B. Urgell (arg.), Francisco Ignacio Lardizabal. Testamentu Zarreko Kondaira, 2 lib. Donostia: Euskal Editoreen Elkartea, I, i-lxxxi.
  • ——- (2002). Euskal Lexikografia. Vitoria-Gasteiz: UPV/EHU. Irakaskuntza proiektu argitaragabea.
  • Zabala, Juan Mateo. (1848). El verbo regular vascongado del dialecto vizcaino. Donostia: I. R. Baroja.
  • Zalbide, Mikel. (2006). “Lardizabalen gramatika, bere gizarte-giroan”. Euskera 51:1, 71-103.
  • Zubiaur, José Ramón. (1990). Las ideas lingüísticas vascas en el s. xvi (Zaldibia, Garibay, Poza). Donostia: Deustuko Unibertsitatea & EUTG.
1 Bidenabar esanda, Notitiaren lehen argitalpenean euskal artikulua latinez itzultzeko, Oihenart hic / haec / hoc erakusleaz baliatu zen: “guiçon-a on, id est, hic homo bonus, emaste-a on, haec mulier bona, abre-a on, hoc brutum bonum, arri-a on, hoc saxum bonum […] guiçona etorri da, hic homo venit, l’homme est venu Gallicè: el hombre à venido Hispanicè: In plurali verò guicon-ac [sic] etorri dira, hi homines venerunt, les hommes sont venus, los ombres an venido” (1638: 57). Bigarren argitalpenean erakusle guztiok desagertzen dira.
2 Oso zeharka ez bada; cf. Larramendiren ondoko pasarte hau: “Siguiendo la comun opinion de los Gramaticos darémos á esta Syntaxis del Bascuenze sus ocho partes de la oracion, nombre, pronombre, verbo, participio, posposicion, adverbio, interjecion, y conjucion. El articulo, como determinacion que es del nombre, y pronombre, quiero se entienda ser parte dellos” (1729: 258-259). Alabaina Larramendik ez du beste inon ideia hau garatzen.
3 “Tradiziozko” deituraren arazo eta mugei buruz, ik. Sarmiento (1996) eta Lliteras (1998), besteak beste.
4 Analision aurkezpen baterako, ik. Oyharçabal (1989, 1993, 1994) lanak, hurrengo lerroetan erruz baliatuko ditugunak.
5 Iritzi hau Diderot eta d’Alemberten Entziklopediara ere iritsi zen, itzulpenak gorabehera; halaxe dio “Langue des Cantabres” artikuluak: “La plus grande partie de ses noms finit en a au singulier, & en ac au pluriel: tels sont cerva & cervac, les cieux; lurra & lurrac, la terre; eguzquia, le soleil; izarquia, la lune; izarra, une étoile; odeya, un nuage; sua, le feu; ibaya, une riviere; urea, un village; echea, une maison; ocea, un lit; oguia, du pain; ordava, du vin, &c.” (1751-1772: IX, 268).
6 Bitarteko XII. eta XIII. kapituluek Antzinaroko Iberiar Penintsulan hizkuntza bat ala batzuk izan ziren eztabaidaz dihardute. Hizkuntza bakarraren aldeko gehienen aburuz, euskara izan zen antzina Iberiar Penintsula osoan hedatu zen hizkuntza. Hizkuntz aniztasuna, besteak beste, Ambrosio Moralesek defendatu zuen (eztabaidaren xehetasunez, ik. Tovar 1980). Auzi honetan Oihenartek jarrera zuhurrago bat hartzen du. Iturri klasikoak aztertu ondoren, honako ondorio honetara iritsi zen: “Itaque, vt paucis meam sententiam aperiam, hanc vniuersis illis montanis populis, qui Septentrionale latus Hispaniae incolebant, communem fuisse existimo, Vasconibus scilicet, Vardulis, Autrigonibus, Caristis, Asturibus, Cantabris, Gallęcis ac Lusitanis, cum enim hos omnes populos iisdem vixisse moribus eamdémque vitae rationem coluisse constet ex Strabone: linguâ quoque concordes extitisse aequum est credere” (Oihenart 1656: 44).
7 Cf. “Declinandorum nominum ratio duplex est, alia sine articulo, alia cum articulo: Vocemus hanc articulatam, alteram verò inarticulatam. Inarticulata vnico vtitur numero, qui promiscuè seu adiectiuo seu verbo, singulari vel plurali annectitur; Exemplum: guiçon hura etorri da, homo ille venit, guiçon haec etorri dira, homines illi venerunt: Articulata verò duplici gaudet numero, singulari & plurali, Exemplum: guiçona etorri da, homo venit, l’homme est venu Gallicè: el hombre à venido Hispanicè: In plurali verò guiçon-ac etorri dira, homines venerunt, les hommes sont venus, los ombres an venido” (Oihenart 1656: 57). Pasarte honen iruzkinerako, ik. Oyharçabal (1993: 271-272).
8 Ekar litezkeen antzeko hainbat adibideren artean, latina ikasteko ingelesezko gramatika bat aipatuko dut, John Entick-ek 1728an argitaratutako Speculum Latinum izenekoa; Larramendiren garaikidea izan zen, beraz. Entick-ek honelaxe dio: “declining a Noun by Case [is] repeating the Noun with its Article, and with the several Changes of the Article” (Entick 1728; apud Michael 1970: 351).
9 Izan ere, euskal artikulua, grekoarena eta hizkuntza erromantzeena bezala besteak beste, erakusletik dator. Gogoan izan, orobat, euskaraz ez dagoela berez hirugarren pertsonako izenordainik eta, hortaz, hirugarren graduko erakusleak bete ohi duela haren funtzioa, mendebaldeko hizkeretan batez ere forma indartuak (ber-a).
10 Oso antzeko arazoa agertu zitzaien Europako gramatikari batzuei. Autore batzuek zenbait preposizio (a, de, para, etab.) artikulutzat hartzen zituzten, “kasu-markatzaileak” zirelakoan (ik., esate baterako, Padley 1988: 424). Euren arazoa hauxe zen: kasu-markatzaile bakarrak artikuluak baziren, nola azaldu, adibidez, gaztelerazko me, te, se, le, la, lo… izenordainak?
11 Azken batean, dena den, bereizketa hori egitea alferrikakoa da; izan ere, mugatzaile “hutsa” omen denak beti ere kasu absolutiboaren marka jasotzen bide baitu.
12 Humboldtek ere horrelako sailkapen bat proposatu zuen (Humboldt 1817 [1933-34: 95-96]): batetik, kasuak izango genituzke —lehen mailako erlazioak adierazten dituztenak— eta, bestetik, preposizioak edo postposizioak —bigarren mailako erlazioak adierazteko—. Gainera, Humboldten ustez, kasuak egotea eta kasuen kopurua hizkuntzaren ezaugarri unibertsalak lirateke (Humboldt 1817 [1933-34: 95-96]); ik., orobat, Gómez (1996: 614).
13 Aldaik (1999: 386) adizki hauek aspektu generikoa edo gnomikoa ere adieraz zezaketela iradoki du.
14 Lardizabalen gramatikaren testuinguruaz, ik. Zalbide (2006); gramatikaren helburuaz, edukiaz eta iturriez, ik. Mujika (2006) eta Oyharçabal (2006). Halaber, Urgellek (1995: xiv-xix) oso berri interesgarriak bildu ditu gramatikaren argitarapen-prozesuaz, iturriez eta ondorengo eraginaz.
15 Beronen antzeko zehazgabetasun terminologikoa, mutatis mutandis, Espainiako tradizioan, Villalónen gramatikan (1558) aurkitzen dugu. Autore honek “por lo menos utiliza ‘artículos’ con doble valor, como sinónimo de ‘partículas’ indeclinables, opuestos a ‘nombres’, ‘verbo’ y ‘pronombre’, y como equivalente de ‘vocablo’ o ‘diçion’ (palabra), aplicable a las distintas formas del pronombre” (Escavy Zamora 1987: 250-251).

lanaren aipamena nola egin...

Ricardo Gómez, "Artikulua eta "artikulua" euskal gramatikagintzan", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3