Erabiltzaile Tresnak


morf:5:4:2:1

Galde-izenordainak

Izenordain zehaztugabeetan nor, zein eta zer dira ikusiko ditugun lehenengo izenordainak. Zenbat ere, izenordaina izan liteke batzuetan.

nor eta zer

nor izenordain galdetzaileak pertsonez galdetzeko baino ez du balio:

Toribio Etxebarriaren omenezko eskultura Eibarren

  • Nor iritsi da?
  • Mikel iritsi da.
  • Aita iritsi da.
  • Nork egin du oihu?
  • Mikelek egin du oihu.
  • Aitak egin du oihu.
  • Norekin joango zara zinemara?
  • Mikelekin joango naiz zinemara.
  • Aitarekin joango naiz zinemara.

Pertsona ez direnez galdetu nahi denean zer galdetzailea erabiltzen da:

  • Zer esan du Mikelek?
  • Aurki amaituko duela lana.
  • Zertaz aritu zarete hizketan?
  • Politikaz aritu ginen.

Zenbaitetan baina, nor-en ordez erabiltzen da zein:

  • Zein iritsi da?
  • Zeinek egin du oihu?
  • Zeinekin joango zara zinemara?

nor eta zer galdetzaileez gain, badira beste batzuk, baina ez dira izenordainak, determinatzaileak dira: zein, zenbat, zer… Izen sintagmaren buru den izena ezabatu delako bihurtzen dira horiek nolabait izenordain:

  • Zein aukeratu duzu, handia ala txikia?
  • Zenbati eman diezu esku-orria?

Horien oinarrian hauek daude:

  • Zein baloi aukeratu duzu, handia ala txikia?
  • Zenbat laguni eman diezu esku-orria?

Ohar zenbait galdetzaileen inguruan

Galde-izenordainak singularrez nahiz pluralez eman daitezke:

  • Zein da hori?
  • Zein dira horiek?
  • Zer da hori?
  • Zer dira horiek?

Bestalde, -tzuk atzizki multzokaria bat zenbatzaileari erantsita agertzen da gehienetan:

  • bat + -tzuk = batzuk

Hala ere, euskalki batzuetan singularrerako eta pluralerako, galde-izenordain ezberdinak erabiltzen dituzte: nor/nortzuk, zer/zertzuk, zein/zeintzuk, zerbait/zerbaitzuk eta zenbat/zenbatzuk:

  • Zertzuk esan zizkioten gizajoari!
  • Nortzuek egingo dute lan hori?
  • Nik ez dakit zertzuk esan nituan neure estutasunean. (Neure lau urteko ibillerak, "Kamiñazpi")
  • Errespetatu beharreko mugak zeintzuk eta zertzuk ziren? (Zortzi unibertso, zortzi idazle, Urkiza, A.)
  • Imajinatu, gau argi eta epela suertatuz gero zertzuk egin (Ostiralak, Arretxe, J.)

Batzuetan, hala ere, zein eta zer determinatzaileak ageri direnean, plurala markatzen duen -tzuk atzizkia ondoko izenak hartzen du:

Juan Kruz Igerabide Baina bereizketa hori egiten ez dutenentzat, zer, nor, zein… ez dira ez singular ez plural:

  • […] eta zeinek odolaren osagairik meheenarekin bat egiten duten. (Lur bat haratago, Irigoien, J. M.)
  • Tabernan oihuka esaten zuen bazekiela zeinek jo zuten. (Hauts bihurtu zineten, Igerabide, J. K.)
  • […] zeinek bere izena zuten: Hipokrates, Teodoro Zirenekoa […] (Loroaren teorema, Denis Guedj / Jon Muñoz)

Batzuetan, gutxi gorabeherakotasuna adierazteko, –tsu atzizkia eransten zaio galdetzaileari (adberbioetan zertsu da? eta, nontsu esaten den moduan):

Hala ere, hiztunak pluraltzat har ditzake izenordain hauek baina horrek komunztadura aldaketak eragiten ditu:

  • Zein erosi dituzu?
  • Zer koadro margotu dituzu?
  • Oraingoan zer argumentu erabiliko ote ditu aitak, kalesatik belaontzi batera bitarteko aldaketa zuritzeko? (Azkenaz beste, Lertxundi, A.)
  • Zer onura ditu? (Sexua noiznahi, Elberdin, L.)

Batzuetan plural marka sintagma osoak hartzen du:

  • Zer emaitzak eman ditu politika honek? (Euskararen etxea, Salaburu, P.)
  • Zer ixtorioak ez ditu asmatzen haur baten irudimenak gutiagorekin? (Oilandoiko ermita, Michel Oronoz)

Galdetzaile horiez gainera, badira beste batzuk ere baina horiek ez dira izenordainak, determinatzaileak dira: zein, zenbat, zer… Hala ere, horien izenordain tasuna “erakarria” da, izen sintagmaren buru den izena ezabatua delako. Hau da, lehenengo perpaus hauek bigarrengoen laburpena dira:

  • Zein erosiko duzu, handia ala txikia? ‹ Zein poltsa erosiko duzu, handia ala txikia?
  • Zenbatek egin dute galdeketa? ‹ Zenbat ikaslek egin dute galdeketa?

Galdetzaile pluralak

Nor, zer, zein galdetzaileak gehienetan ez dira ez singular ez plural, mugagabeak dira. Hala ere, Bizkaieraz, nor, zer, zein singularrerako erabiltzen dira eta nortzuk, zertzuk, zeintzuk pluralerako:

EGLU I-en jasotzen denez, -tzu atzizki kolektiboa batez ere bat zenbatzaileari erantsita erabiltzen da (batzu) baina euskalki batzuetan atzizki hori beste hainbat eremutara ere zabaldu da: nor/nortzu, zer/zertzu, zein/zeintzu, zerbait/zerbaitzu, zenbat/zenbatzu… molde bat singularrerako eta bestea pluralerako erabiltzen dira.

Hala ere, Euskaltzaindiak 11. arauan nor, zer eta zertzuk galdetzaile mugagabeak hobetsi du euskara baturako. Beraz, beheko hauetan bi adibideak zuzenak izan arren, lehen moldeak hobesten dira:

  • Zer esan zizkioten gaixoari!
  • Zertzuk esan zizkioten gizajoari!
  • Nori ekarri diezu kafea?
  • Nortzuei ekarri diezu kafea?

Bestalde, plural formak erabiliz gero, hauek dira forma hauen deklinabideko paradigmak:

  • nor: nortzuk, zeintzuk, zertzuk
  • nork: nortzuek, zeintzuek, zertzuek
  • nori: nortzuei, zeintzuei, zertzuei

Ildo horretan, *nortzuRi, *nortzuRentzat… ez dira zuzenak.

Komunztadura aldetik ere ondorioak dauzka plurala erabiltzeak:

  • zein aukeratu dituzu?
  • zer liburu irakurri dituzu?
  • zer liburutzu irakurri dituzu?
  • *zer liburuak irakurri dituzu?

Gutxi gorabeheratasuna adierazteko, -tsu eransten zaio batzuetan galdetzaileari:

Euskaltzaindiak honetaz

Gaian sakonduz

Ikus hemen galde-izenordainak singularrean eta pluralean erabiltzeari buruz EHUren EHULKU zerbitzuan jasotakoa.

lanaren aipamena nola egin...

Euskara Institutua, EHU, "Galde-izenordainak", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3