Erabiltzaile Tresnak


morf:5:6:2:1

Izen bakunak, eratorriak eta elkartuak

Izen bat bere osagaien arabera ere azter daiteke, formaren aldetik, alegia: Behi-esnea eta esne-behia ez dira gauza bera

  • zapata → izen soila edo bakuna
  • zapata-denda → izen elkartua
  • zapatagintza → izen eratorria

Hiru izen dauzkagu hor, formaz ezberdinak: izen soil edo bakuna da lehenbizikoa (zapata), elkartua bigarrena (zapata + denda) eta eratorria hirugarrena (zapata + gintza).

  • zapata ⇒ soila edo bakuna dela diogu, ezin delako izen horren azpian semantika aldetik esanahia izan dezakeen zati txikiagorik egin. Erro hutsez osatutako forma da.
  • zapata-denda ⇒ izen elkartuetan, bi izen bereizten ditugu, biak beregainak: zapata eta denda bereiz erabil ditzakegu, zein bere adierarekin; eta horrez gain, elkarturik zapata-denda hitza osatzen dute, beste adiera bat, hirugarrena, daukana. Bi erroz edo gehiagoz osatutako formak dira elkartuak. Molde horretakoak dira hauek ere: auto-saltzaile, hegazkin-gidari, behi-esne, fabrika-langile, etxe-tresna, kolko-bertso, herri-eskola…
  • zapatagintza ⇒ eratorrietan ere bi zati ditugu, beregaina bat eta ez beregaina bestea: izena alde batetik (zapata) eta beste atal bat (gintza, kasu honetan), bereiz erabili ezin dena, autonomiarik ez duena. Erro batez eta morfema eratorle batez osatutako formak dira. Beti beste izen batekin erabiliko dugu, edo aditz batekin: lapurketa, azterketari, ikusmen, erosketa, erabilpen… esaterako.

Hona hemen zenbait adibide:

Izen soila Izen elkartua Izen eratorria
mendi mendi-bide mendizale
esku eskubaloi eskukada
elur elur-zulo, elur-jausi elurtegi
ur ur-tanta urtegi
pago pago-zelai pagadi
liburu eskuliburu liburugintza

Ikus hemen morfologiako hitzaren gramatika atala.

Euskaltzaindiak honetaz

Hitz-elkarketaren inguruan hainbat lan eta ikerketa egin ditu Euskaltzaindiak. Ikus hemen

Ikus hemen Euskaltzaindiak hitz-elkartuen osaeraz eta idazkeraz emandako araua.

Bukaeran -dun, -gin/-gile, -zain/-zale, -bide, -aldi, -ola, -tegi… duten eraikuntzak hitz elkartuak dira, ala eratorriak Ikus hemen

lanaren aipamena nola egin...

Euskara Institutua, EHU, "Izen bakunak, eratorriak eta elkartuak", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3