Erabiltzaile Tresnak


morf:5:7:10:2

Marka Morfologikoak

Euskaraz oso ohikoa da izenondoei marka morfologikoak gehitzea haiek mailakatzeko. Hauek aztertuko ditugu atal honetan:

  • -sko/-xko
  • -ska/-xka
  • -xe
  • -tzar
  • -txo / -to
  • -ats, -ail, -tsu

Guztietan hauek dira erabilienak: –sko/-xko eta –ska/-xka:

  • berdaska, gaztesko, harrosko, ilunska, gorriska, zozoska…

Orotariko Euskal Hiztegia Koldo Mitxelenak hasi eta Ibon Sarasolak amaitu zuen

Euskaltzaindiak ez du arau zehatzik eman aldaera horien inguruan baina Hiztegi Batuan eta Orotariko Euskal Hiztegian -xko/-xka moldearen aldeko hautua egin da:

Adierari dagokionez, zer alde dago forma baten eta bestearen artean?

  • makila guztien artean luze bat hartuko dut
  • makila guztien artean luzexka bat hartuko dut
  • horia baino nahiago dut soineko zuria
  • horia baino nahiago dut soineko zurixka

-xka/-xko atzizkiak txikigarriak dira berez, eta nolabait, izenondoaren berezko adiera leundu egiten dute, aurretik nahiko gehituko balitzaie bezala: nahiko luzea, nahiko zuria / zurikara…

Soberatasuna edo gehiegikeria adierazteko ere erabiltzen da:

Hiztegi Batuak hauxe dakar gaztexko sarreran: gaztexko izond. 'aukeran gazteegia'

–xe atzizkia ere gehitzen zaie izenlagunei mailakatzeko (aditzei ere bai, adizlagunak sortzeko: egintxe, lotsatuxe, zabalduxe, akituxe… -xe atzizkia gehituta ia egina, pixka bat lotsatua, pixka bat zabaldua, ia akitua esan nahi dute horiek:

Adibide horretan, handiegi eta txikiegi esan nahi dute izenondoek. -xeago, -xeegi… Konparatzaileekin adibide asko daude:

  • handixeago (pixka bat handiago), handixeegi…
  • Ni aundixeagoa izan banintzan, etzidaten egin didaten aña parre egingo. (Nere berriketa eta aitortza, Albeniz. L)

-tzar atzizkia handigarria da, izenondoaren esanahia handitzen du, gehitu, areagotu. Bizkaia aldean asko erabiltzen da. Gehienetan izenekin (harritzar, atetzar…) ageri bada ere, Azkuek zioenez, zenbaitetan izenondoei ere lot dakieke: handitzar. Gaurko idazleen artean ere ageri da molde hau:

  • Liburuto andi tzar bategaz eskuetan, zeinetan darakusdazan banaan banaan, eta bakotxa berez ene bizi guztiko gaistakeriak. (Escu-liburua, Añibarro)
  • Begiratu beste hura, buru handitzar hura, begiak itxita tente lo egingo lukeen buru erraldoia dirudiena. (Lagun izoztua, Sarrionandia, J.)

-txo eta -to atzizkiak txikigarriak dira. Izenekin (neskato, haurtxo, liburutxo) bezala erabiltzen dira beste kategoria batzuekin (ondotxo, gehitxo, ezertxo, polito), eta izenondoekin ere bai:

  • Erri txikitxo batian egin zuan beiñ gelditza. (Asis-co loria, Beovide)
  • ! - Aitona! - Bai, jarri det, eta luzetxo daukat. (Garoa, Aguirre, D.)
  • Au ondo ezagutzeko, kontu egizu, Errege gai, edo Prinzipe gazte santu, jakinsu, prestu, eder, ta munduko aberatsena, zure auzoko donzella pobretxo batez pagatzen dala, ta ez bestegatik, ezpada zeren etorki, edo kasta garbiko, odol onekoa dan, eta ezkontzaz bere Esposa, edo Emaztetzat artzen duela. (Aita S. Ignacioren egercicioac, Cardaberaz)

Bizkaierari buruzko atari honetan agertzen den gisan, -to atzizkia asko erabiltzen da euskalki horretan.

  • Adibide horretan ikusten denez, bi atzizki, -to eta -tzar metatu dira, izenondoaren adiera, kasu honetan lapur handitzeko.

Bestalde, -r, -l, -n kontsonanteez amaitzen diren izenondoetan, -to atzizkia -do bihurtzen da:

  • Halaxe ohartu nintzen kutxaren barruan bazela ildo antzeko bat, zurezko pieza bi elkarri josten zaizkionean geratzen dena bezalakoa, eta bazela orratz mehe eta luzetxo bat, bera eta zuraren artean atzazal bat baino beste ezer lodiagori sartzerik utziko ez ziokeena. (Sukar ustelaren urtea, Edorta Jimenez)
  • Eta berak Ixuela artzaiaren txakur txiki gorritxo bati buruzko bertso gogoangarrien gainean egindako ipuina idatzi eta bidali dit. (Konpainia noblean, Anjel Lertxundi)

Beste atzizki batzuk (-ats, -ail, -tsu) koloreekin erabiltzen dira batez ere: berdats, gorrats, berdail, gorrail, gorritsu… Sail honetakoak dira luzetsu, zoriontsu, distiratsu, irribartsu, arriskutsu…

Hiru atzizki horietatik –tsu bakarrik da emankorra, besteekin oso adibide gutxi daude. Bestalde, eta EGLU-I liburukian aipatzen den -antz1 atzizkiarekin oso lekukotasun gutxi daude:

1 EGLU-I, 180. orrialdean

lanaren aipamena nola egin...

Euskara Institutua, EHU, "Marka Morfologikoak", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg
ISBN: 978-84-693-9891-3