National Geographic Esperientzia deritzen jardueretako batean, Espainia osoko harpidedunek aukera izan dute euskal kostaldean kokatutako itsas energia berriztagarriei buruzko bi proiektu ezagutzeko. Gonçalo Pereira Espainia eta Portugalgo National Geographic-eko zuzendariarekin hitz egin dugu, eta Jesús María Blanco Ilzarbe, Bilboko Ingeniaritza Eskolako (EHU) Ingeniaritza Energetikoko Saileko zuzendaria, anfitrioi aritu da. Biek erakutsi dute itsasoaren ingurune naturalarekiko duten pasioa eta itsas energia berriztagarrien arloan zabaltze- eta kontzientziazio-lana egiteko anbizioa. 

National Geographic Esperientziak izeneko jarduera honetarako aukeratutako azpiegiturak bi izan dira: Bilboko Ingeniaritza Eskolako olatu-tanga eta olatuetatik energia sortzen duen Mutrikuko olatu-planta. Zein izan da horiek aukeratzeko interes edo erakarpen nagusia?  

Gonçalo Pereira: Lehenik, Euskal kostaldea asko interesatzen zait, itsasoarekin duen lotura historikoagatik; hemen ez da inoiz ulertu itsasoa muga likido gisa, jendea itsasoa ustiatzera ohitu da. Azken 20 urteetan, euskal kostaldea aplikazio teknologikoetarako laborategi praktiko bihurtu da; naturala eta teknikoa aldi berean. Erabilera tradizionalak izan dituen kostalde hau poliki-poliki laborategi bihurtzeko ideia oso kontu interesgarria da. 

Bigarrenik, National Geographic Esperientziek aukera ematen dute komunitate zientifikoari ikusgarritasuna emateko. Zientzialari-belaunaldi berria beste dimentsio batean dago; Europa mailan pentsatzen du, dagoeneko Europako onenen mailan dago, eta ona da jendeak haien aurpegiak ezagutzea, haiekin ikastea. Esperientzia horrek ikusteko ez ezik in situ esperimentatzeko aukera ematen die bertaratuei. Esperientzia olatu-energiaren arloan aplikatu ahal izatea oso zirraragarria da.  

Azkenik, bada azken arrazoi pertsonalago bat: XXI. mendearen hasieran, olatuen energia ustiatzeko lehen instalazioa aurrera ateratzen saiatu ziren Azoreetan. Esperientziak huts egin zuen. Itsasoak suntsitu egin zuen instalazioa bi urteren buruan. Zientzia-kazetari gisa, eszeptizismo handia sortu zuen horrek nigan. Beti pentsatu izan dut, azken hamarkada honetara arte, olatuak ez direla benetan mix energetikoaren zati bat. Eta, egia esan, Mutrikuko eta Bilboko Ingeniaritza Eskolako proiektuek pertzepzio hori aldatzen lagundu didate. Azken 10 hilabeteetan, ikasi dugu herrialde honetako mix energetikoak ahalik eta dibertsifikatuena izan behar duela; eta, ekuazio horretan, olatuen energia ere kontuan hartu behar da.  

Mutrikuko instalazioa 2011n hasi zen lanean, eta energia-mota horrekin elektrizitatea ekoizten duen Europako lehen merkataritza-zentrala da. Azpiegitura horretarako eskala txikiko ikerketa Bilboko Ingeniaritza Eskolako olatu-tangan egiten da. Konta iezaguzu zer egiten den bi ekimenetan. 

Jesús María Blanco Ilzarbe: Duela 10-12 urte olatuen energia aztertzen hasi ginen Fluidoen Mekanikako Laborategian. Olatu-sorgailu bat fabrikatzea erabaki genuen sektoreko enpresekin lan egiteko. Enpresa horiek ikerketan erabiltzeko azpiegitura bat nahi zuten, irakaskuntzakoa izango ez zena. Gaur egun, prototipoekin lan egiten dugu eta hainbat alderdi kalkulatzen ditugu, hala nola itsas egitura flotatzaileen egonkortasuna (aerosorgailuak, itsasoko eguzki-azpiegitura fotovoltaikoak...), kateak, amarratzeak, loturak, itsas hondoarekin kontaktua duten eremuak...  

Bestalde, Mutrikuko zentraleko ganberak berriz diseinatzen ari gara. Teknologiak bilakaera handia izan du ordutik. Mutrikuko Olatu Plantak 16 turbina ditu martxan gaur egun, eta energia asko lortzen dute: urtean batezbesteko 300.000 kWh-ko ekoizpen egonkorra du; ez da gutxi, ereduzko 10 etxebizitzaren urteko kontsumoaren baliokidea baita. Industriarako laborategi bizitzat hartzen da. Mutrikuk aintzatespena du Europa mailan.  

«Trantsizio energetiko baterako bideak azaldu behar dira, apatia ezjakintasuna bezain txarra baita»

Gainera, prototipoekin lan egiten dugu ganberen barruko uraren dinamika hobetzeko eta energia-ekoizpena handitzeko. Eskalako entseguak egiten ditugu, munduko edozein olatu-motarekin erreproduzi daitezkeenak. Gure pala sortzailean hainbat olatu-parametro programatzen ditugu, eta sortzen dituzten ondorioak ikusteko aukera dugu. Ikerketa horietatik hainbat erakunderen patenteak sortu dira. 

Blanco Ilzarbek lan handia egiten du itsas natura babesten, Kantauri Itsasoari eskubideak aitortzeko ekimenaren ondorioz. Ekimen hori Nazio Batuen “Harmony with Nature” programari lotuta dago. Zer iritzi duzu proposamen horri buruz?  

Gonçalo Pereira: Ibai bati eskubide juridikoak aitortzeko ekimena, hura kontserbatzeko helburuz, National Geographic aldizkariaren azalean agertu zen 2021eko urtarrilean. Ekosistema bati baliabide-iturri izateko gaitasuna aitortzeaz gain sistema bizidun gisa hartzea kontzeptu estimulagarria da ikuspegi filosofikotik; izan ere, oso bidezkoa da ekosistema horrela ere ulertzea, ez bakarrik material-iturri gisa. Izan ere, hori baino gehiago da ikuspuntu etiko batetik, eta, gainera, etorkizuneko belaunaldientzako ekarpena ere bada.  

Horretaz gain, kontzeptu hori oso interesgarria da kontserbazioari buruzko eztabaida publikoa aldatzeko: ekosistemen gainkargako eremuetan, bereziki itsasokoetan, eztabaida publikoa gehiegizko ustiapenean zentratzen da; inoiz ez ekosistema hori zer izango den 50 urte barru. Ekosistema bati nortasun juridikoa aitortzeko ideia oso ondo egokitzen da National Geographicek kontserbazioaren diskurtsoan aplikatu nahi duenarekin. Ikusi dugu No-go areas ingelesezko esamoldean oinarritutako formula zaharkituak (non eremu horiek ez baitziren ukitzen eta jatorrizko egoeran edo antzekoan uzten baitziren) ez direla iristen kontzeptu gisa. Harago joan behar da. Kantauri itsasoa Iberiar penintsulan estatutu hori izango duen lehena izateak hunkitu egiten nau. 

Itsasoak edertasun estetikoko irudiak eskaintzen dizkigu eta, aldi berean, baliabide natural itzela da. Esan genezake Kantauri itsasoko olatuen potentziak erakargarritasun handia duela, bai argazkigintzaren ikuspegitik, bai energia berriztagarrien iturrien ikuspegitik? 

Gonçalo Pereira: Noski. Gustuko dut esperimentuen landa-proben laborategiaren ideia hori. Baina bada indar hutsezko edertasun hori baino lehenagoko dimentsio bat. Hemen behintzat, penintsularen iparraldeko kostaldean. Esango nuke, XX. mendearen zati handi batean, itsasoa ahaide pobrea izan dela naturaren kontserbazioari buruzko eztabaida handian. Lurreko eremu babestuei erreparatu izan diegu, baina itsasoarekin berandu ibili gara. Eta, aldi berean, balio naturalen narriadura handiagoa da itsasoan lehorrean baino. Beraz, paradoxa hau daukagu: Kantauri itsasoan ekosistema nahiko osasuntsua dugu oraindik, edertasun mendekaitzekoa, menderaezina, baina, aldi berean, esperimentu-eremu gisa erabil dezakegu alternatiba bideragarri berdeak eta ekologikoki defendagarriak bilatzen dituzten esperientzia jasangarrietarako. Kantauri itsasoa entsegu-eremu perfektua da niretzat.  

Aintzat hartuta bizi dugun gerra globala eta egungo energia-krisiarekin duen lotura zuzena, zer ekarpen egin dezake berrikuntza teknologikoak eta jakintza zientifikoak energia berriztagarrien esfera estrategiko horretan? 

Jesús María Blanco Ilzarbe: Potentzial ikaragarria dugu. Itsasoak gure planetaren zati handi bat hartzen du. Itsas energia ondo aprobetxatzen badakigu, geoestrategikoki ezegonkorrak diren sistemekiko mendekotasuna murriztu ahal izango dugu. Energia-hornidura estrategikoki aurreikusi ezin diren egoeren mende uzteko erabakia ez da ona, ziurgabetasunera eramaten gaituelako; bitartean, itsaso bat dugu ondoan, energia horren zati bat ateratzeko eta mendekotasuna murrizteko aukera ematen diguna. Europa iparraldean itsasoko energia berriztagarriak oso garatuta daude. Izan ere, ikusten dute itsasoaren ahalmen horrek beste herrialde batzuekiko mendekotasuna murrizten diela. Kantauri itsasoan, oso egoera ona dugu. Aprobetxatu egin behar dugu. Hari buruz ikasi behar dugu, ulertu egin behar dugu, zer eskain diezagukeen ikusi. Eta gero eta hobeto ulertzen dugu teknologiari eta ikerketari esker. 

Hainbat liburu idatzi ditut kazetaritzaren historiari buruz eta arrisku teknologiko eta klimatiko berrien berri emateko moduari buruz. Mundu mailan ezaguna den komunikabide bateko zuzendari eta kazetari zaren aldetik, trantsizio energetikoa eta gizarte jasangarriagoa lortzen laguntzeko erantzukizuna sentitzen duzu?  

Gonçalo Pereira: Izugarri handia. Nazioarteko komunikabideek huts egin dute energiei buruzko eztabaida handian. Huts egin dute elkarrizketa global horri beti praktikan jarri ditugun objektibotasun-printzipioak aplikatu dizkiotelako. 90eko hamarkadaren amaiera arte gai horri buruzko eztabaida batek (bereziki AEBn) berekin zekarren beti energia berriztagarrien arloko aditu bat eta erregai fosilei buruzko beste bat bilatzea, oreka-puntua erdian balego bezala. Baina logika ez da hori. Informazio asko dago eskuragarri erakusten duena sistema klimatikoan desoreka dagoela, baliabide fosilak mugatuak direla eta soluzio berriztagarriak bilatu beharko direla. Konponbidea berriztagarrietan egongo da; beraz, nazioarteko edozein hedabidetarako elkarrizketa beste modu batera planteatu behar da. Eztabaida ezin da orekatu fosilen eta berriztagarrien artean. Ikusi beharko da zer soluzio berriztagarri diren egokiak herrialde bakoitzerako. 

«Nazioarteko komunikabideek huts egin dute energiei buruzko eztabaida handian»

Erdialdeko Europan erregai fosilekiko mendekotasun handia dugu, eta hori aldatu egin behar da. Ahalik eta aukera dibertsifikatuenak ezarri behar dira. Gai honekin batera beti sortzen da nuklearren eztabaida. Aldizkariak eta gizarteak ez dute nuklearrei buruzko iritzi formalik. Galdetzen badidazu, nire iritzia emango dizut: salbuespenak salbuespen, Frantzia kasu, ez dut arrazoirik ikusten Iberiar penintsulan berriz ere nuklearra berriro aplikatzeko. Ez dut ikusten. Eta inbertsioaren eta ezagutza metatuaren unean gaude akademian. Erraz irits daiteke berriztagarriek mix energetikoaren % 60 sortzera. Eta oraindik areagotu daiteke. Ez dut uste nuklearra inposatu behar denik.  

Kazetari gisa, gaizki egin dugun beste gauza bat azpimarratu nahi nuke: duela 10 urte idazten ziren artikulu gehienak salatzeko artikuluak ziren, sistemaren desoreka, petrolioa eta gasa faltako zela eta abarri buruzkoak. Baina elkarrizketa-mota horren beste zatia irtenbideak aurkeztea da. Eta hemen sartzen dira unibertsitatea eta ezagutza akademikoa. Konponbiderik aurkezten ez baduzu, egin daitekeena edo egiten ari dena erakusten ez baduzu, eta ez baduzu irtenbideak garatzeko beste biderik erakusten, ez duzu arrakastarik izango. Statu quoa benetan aldatzeko asmoa badago, kazetari gisa, uste dut gure ardura dela irtenbideak aurkeztea. Ez naiz ari eskatzen arazoaren azalpena ezkutatzeko, baina konponbideak azaldu behar dira, apatia ezjakintasuna bezain txarra baita.