Arkeologoek ez dute ebidentzia argirik historiaurreko gizakiak noiz hasi ote ziren ardiei ilea mozten, ez eta ehungintzaren jardueraren hastapenak noiz izan ziren ere. Horren inguruko teoria nagusietako bat da Neolito garaian hasi zela, eta orduan ez zuten metalezko tresnarik erabiltzen, silexez, hezurrez ala harriz egindako tresnak baizik. Hori argitu nahian, Euskal Herriko Unibertsitateko (EHU) MetaboloMips taldera jo zuten Kataluniako Giza Paleoekologia eta Gizarte Eboluzioko Institutuko (IPHES) arkeologoek galdetuz ea aurkitu ote zitekeen biomarkatzaileren bat ebidentziak eman ditzakeena orduko gizakiek ardiei silexarekin eta obsidianarekin (garai hartako materialekin) ilea mozten zietela.

Lanolina artilean dagoen argizari naturala da, ardien azala eta artilea ingurunetik babesteko sortzen dena, eta metatu egiten da ardiei ilea mozteko erabiltzen diren tresnetan. Ester, alkohol, gantz-azido eta hidrokarburoz osatutako nahaste konplexua denez, nahiko zaila da lanolina kimikoki karakterizatzea. “Artilea moztean tresnetan geratzen diren lanolina-arrastoak denborarekin degradatu egiten direla ikusi dugu; lanolinaren konposatu nagusiak desagertu egiten dira eta, prozesuan, konposatu berriak sortzen”, adierazi du Asier Vallejo MetaboloMips taldeko ikertzaileak.

Arkeologia esperimentala aplikatu dute denbora luzean argiaren eta hezetasunaren ondorioz degradatutako lanolina nola detektatu daitekeen hautemateko: “Ardiei ilea moztu diegu gaur egun sortutako silexezko eta obsidianazko tresnak erabiliz, eta tresnok degradazio-kamera batean sartu ditugu, simulatzeko urteen poderioz zer-nolako degradazioa gertatzen den eta, hala, ikusteko zer konposatu edo biomarkatzaile diren egonkorrak eta zer konposatu berri sortzen diren. Bestalde, konposatu eratorri horiek hain kantitate txikietan detektatzeko moduak ere bilatu behar izan ditugu”, azaldu du kimikari analitikoak.

Hurrengo urratsa, metodologia antzinako tresnatan probatzea

Orain, helburua da metodologia hau benetako tresna arkeologikoetan erabiltzea, “historiaurreko lanolinaren arrastorik agertzen ote den jakiteko”. Vallejok adierazi duenez, “metodologia hau garrantzitsua da arkeologoentzat, ez baitaukate inolako ebidentziarik ehungintzaren abiapuntua zer garaitakoa den”. Gaur egun, batez ere ardiei parasitoak kentzeko eta udarako prestatzeko moztu ohi zaie ilea, baina garai batean artilea janzteko ere erabili zen. Uste dute litekeena dela Neolito garaian hasi izana ardiei ilea mozten. “Beraz, batetik, silexeko tresnatan lanolina egon zela hautematen bada (alegia, ardiei ilea mozten zietela jakiten bada) eta, bestetik, horretarako erabilitako tresnen inguruan puntzoiak eta halako tresnak azalduko balira, ehungintzaren hasieran geundekeela ziurtatuko lukete”.

Diziplinarteko lan handia egin dela aitortu du Vallejok: “Zenbait talderen ideiak eta lan egiteko moduak integratu ditugu, baita teknika desberdinak ere”. Izan ere, ikertzaileak, lehenbizi, lagin-arrastoak suntsitzen ez dituzten analisi-motak erabiltzen saiatu dira (espektroskopia molekularra), baina ezin izan dute emaitzarik ziurtatu. Beraz, laginak analizatzeko metodologia suntsikorra proposatu behar izan dute (gas-kromatografia eta masa espektrometria). “Horrek esan nahi du historiaurreko silexeko tresnan lanolina-arrastorik izan ote zen jakiteko analisiak egitean arrasto horiek desagertu egingo direla”, dio. Nolanahi ere, ikerketa honek estrategia analitiko eraginkorra lortu du eta kimika analitiko aplikaturako ikerketa-ildo berriak zabaltzeko ateak ireki ditu.

Informazio osagarria

Ikerketa hau Euskal Herriko Unibertsitateko Farmazia Fakultateko MetaboloMips taldeak egin du EHUko IBeA taldearekin, Kataluniako Giza Paleoekologia eta Gizarte Eboluzioko Institutuarekin (IPHES) eta Palermoko Unibertsitatearekin lankidetzan. EHUko MetaboloMips ikerketa-taldeak eta IPHES institutuak lankidetza-ibilbide luzea daukate.

Asier Vallejo doktorea EHUko Farmazia Fakultateko Kimika Analitikoa Saileko irakaslea da; eskolak ematen ditu Ingurumen Zientzietako graduan eta Analisi Forentsea masterrean.