Artikulu hau jatorriz The Conversation argitalpenean aurki daiteke.

Zergatik itsuek, argia hautematen ez dutenean, jakin dezakete eguna ala gaua den? Kontu horren gakoa erretinako gongoil zeluletan dago (RGC, ingelesezko sigletan); 25 barietate baino gehiago deskribatu diren neurona espezializatuetan. Nerbio zelula horiek fotorrezeptoreek (kono eta makila ospetsuak) bildutako informazioa gure begietatik garunera eramaten dute, eta han prozesatu egiten dute ikusmenaz modu espezifikoan arduratzen diren zentroek.

Baina, egia esan, galderari zehaztasunez erantzuteko, erretinako gongoil zelulen multzo txiki oso berezi bati erreparatu behar diogu. “Intrintsekoki fotosentikorrak” (ipRGC) deitzen zaie, eta beren pigmentu fotosentikorra, melanopsina, sortzeko gai diren neuronak dira. Substantzia horri esker, argia zuzenean detekta dezakete, konoak eta makilak gorabehera, eta mezua bidali erritmo zirkadianoak zuzentzen dituen garuneko eremura, eguna edo gaua noiz den adierazten digun barneko erloju biologikora. Orain gutxi deskubritu dutenez, ipRGCek lo-iratzarri egoeraren erritmoa eta gorputzaren tenperatura bezalako funtzioak ere kontrolatzen dituzte.

Harrigarriena da neurona azpimota horrek funtzionatzen eta argia hartzen jarraitzen duela, nahiz eta pertsonak itsuak izan hainbat patologiaren ondorioz: bai fotorrezeptoreak kaltetuta dituztelako (erretinosi pigmentarioan gertatzen den bezala), bai haien gongoil neuronen zati bat hil egin delako begi barneko presioa igo izanaren ondorioz (glaukomaren kasuan gertatzen den bezala); hain zuzen ere, horixe da mundu osoan zehar itsutasun atzeraezinaren lehen kausa.

Erretinako neurona guztiek ez diote aldi berean funtzionatzeari uzten

Gure ikusmeneko neuronen espezializazioak azaltzen du, halaber, zergatik ez duten denek berdin erantzuten kaltearen aurrean. Hala, melanopsina duten gongoil zelulak dira erresistenteenak aipatutako glaukoma bezalako gaixotasunetan.

Patologia horretan, RGCak pixkanaka hiltzen dira, periferian kokatutakoetatik hasita. Eta, hain zuzen ere, hortxe dago arazo nagusia: ikusmen periferikoaren galera oharkabean pasatu ohi da erdialdeko eremura iritsi arte, eta hori gertatzen denerako, beranduegi izaten da. Horregatik esaten da glaukoma “itsutasun isila” dela.

Eta isila izateaz gain, atzeraezina ere bada, funtzionatzeari uzten dioten neuronak ezin baitira birsortu eta ordezkatu. Horregatik da garrantzitsua gongoil zelula sentikorrenen ezaugarriak identifikatzea, hil aurretik babesten saiatzeko, kaltea konponezina izan ez dadin.

Gizakietan oso zaila da zehaztea zer gongoil neurona azpimota dauden kaltetuta eta zein diren erresistenteak, nahiz eta hurbilketak egiten saiatu diren uhin luzera desberdineko argiak erabiltzen dituzten proben bidez, test urdin-horia deritzonaren bidez, adibidez. Koherentzia optikoko tomografiaren (OCT) teknologiak duela gutxitik erretinako geruzak zehaztasun handiz ikustea ahalbidetzen badu ere, bereizketa horiek ere ez ditu ziurtasunez egiten. Horregatik, beharrezkoak dira glaukomaren animalia ereduak; horietan, gaixotasunaren fase bakoitzean aztertu dezakegu zer neuronek bizirauten duten markatzaile molekularrak erabiliz.

Hala, gure ikerkuntza taldeak orain gutxi identifikatu du melanopsina duten gongoil zelulak direla erresistenteenak gaixotasunaren hasierako faseetan arratoietan. Badakigu hori gizakien artean ere gertatzen dela; izan ere, lehen esan dugun bezala, itsutasuna izan arren, eguna ala gaua den jakiteko gai dira.

Aldiz, begi barneko presioa handitzen denean hiltzen diren lehen neuronak norabide jakin bateko mugimenduei erantzuten dietenak dira, eta periferian kokatuta daude. Endekapen eredu hori glaukoma duten pertsonetan aztertu izan denaren antzekoa da.

Neurona batzuk (eta ez beste batzuk) bereziki zaurgarri egiten dituzten ezaugarriak zein diren jakitea lagungarria izan daiteke glaukomaren aurkako estrategia terapeutiko berriak diseinatzeko garaian. Izan ere, glaukoma gaixotasun neurodegeneratiboa da, eta mundu osoan zehar itsutasunaren kausa nagusietako bat da oraindik ere.