Egungo krisi-uneetan, zer ikas dezakegu gerretatik? Zer eginkizun dute feministek testuinguru horietan? Galdera horiek bideratu zuten Kosovoko gerran egin genuen ikerketa, eta oraindik ere giltzarriak dira. Oso jatorri desberdinak genituen, oso ibilbide desberdinak, baina galdera oso antzekoak egiten genituen. Linda soziologiako irakaslea da Pristinako Unibertsitatean. Itziar, berriz, kazetari gisa jardundakoa da, eta Euskal Herriko Unibertsitateko Nazioarteko Harremanen Sailean egin zuen doktoretza. Linda albaniarra da; Itziar, berriz, euskalduna. Lindak zuzenean bizi izan zituen behatzen ari zen indarkeria sistematikoa eta gerraren hasiera; ikergai zituen mugimendu feministen kide zen. Itziarrek, bestalde, 1990eko hamarkadako gizarte-erresistentziako prozesuan, gerraren hasieran eta gerraosteko berreraikuntza- eta bake-prozesuetan emakumeen organizazioek eta talde feministek izandako eginkizuna ikertu zuen, eta bere ikerketatik eta mugimendu feministako eta politikako pertsona ospetsuei egindako elkarrizketetatik ikasi zuen Kosovoko gerrari eta aktibismo feministari buruz zekien guztia. Hala ere, biok aztergai garbi bat geneukan: emakumeen mugimenduak eta aktibista feministak Kosovon 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, aldi horretan areagotu egin baitzen Serbiako gobernuaren eta indar armatuen indarkeria sistematikoa.

Inoiz ez da erraza esperientzia horiek modu teorikoan azaltzea eta arlo akademikoan aurrera egitea: ezagutza interpretatu eta berriz lantzen da, eta egungo une eta krisiekin alderatzen da. Beste eztabaidagai bat da ea posible den gizarte-justiziaren alde elkarrekin borrokatzea eta, aldi berean, gatazkek eragindako arazoen inguruko kezka kontuan hartzea. Prozesu horretan, gaur egungo gizarte-mugimenduak alderatzeko eta ulertzeko moduak ikasten eta aurkitzen ari gara.

Aurreko mendearen amaieran, Gerra Hotza amaitu eta berehala, piztear ziren antzinako Jugoslaviaren banaketa eragin zuten gerrak. Ruandako genozidioaren ondoren, eta Milosevicen erregimenak Bosnia-Herzegovinan egindako genozidioa amaitutakoan, indarkeria sistematikoa une gorenera iritsi zen Kosovon. 1995erako, 27.000 pertsonak jasan zuten poliziaren jazarpena eta indarkeria, eta 11.000 inguruk, berriz, tortura. Hala ere, Daytongo Akordioak (ustez Balkanetara bakea ekarri zuen akordioa) ez zuen aipatu ere egiten han gertatzen ari zena. Hala ere, Kosovon, ekintza kolektibo bakezaleko eta erresistentziako une ugari izan ziren laurogeita hamarreko hamarkadan. Une haiek askotariko jatorri politiko eta ideologikoetako pertsonak elkartu zituzten, eta mugimendu politiko emergentea itxuratu zuten. Nahiz eta 1997rako porrot-zantzuak erakutsi, bizirauteko aukera eman zien albaniarrei indarkeria sistematiko iraunkorraren pean. Berehala, Kosovoko Askatasunerako Armadak eremu politikoaren zatirik handiena bereganatu zuen, eta, zalantzarik gabe, funtsezko bihurtu zen Serbiako indar armatuen aurkako borrokan. Hainbat hilabetez setiatuta egon ondoren, eta eztabaidak egon arren, NATOk esku-hartze bat egin zuen 1999ko martxoan, giza eskubideen izenean, eta horrek geldiarazi zuen Kosovoko genozidioa. 78 egunen ondoren NATOren aireko kanpaina bukatu zenean, KFOR izenez ezagutzen ziren nazioarteko armada militarrak herrialdean geratu ziren, eta han jarraitzen dute, bi hamarkada eta erdi baino gehiago igaro diren arren. Gerra eta NATOren esku-hartzea bukatu eta berehala, nazioarteko protektoratu bat ezarri zen NBEren agintepean: Nazio Batuen Kosovoko Behin-behineko Administrazio Misioa (UNMIK), zeinak gerraosteko berreraikuntzaren alderdi guztiak kudeatu, erakundeak sortu eta estatuaren aktiboak pribatizatu baitzituen 1999tik 2008ra bitartean. Ondorioz, gerraren ondoren sortutako erakundeetan eragin handia izan zuten kanpo-esparru eta -eragileek, nagusiki NBEren erakundeek. 2008an alde bakarretik Serbiarekiko independentzia deklaratu ondoren ere, eztabaida piztu du gerraosteko estatua eraikitzeko prozesuak, eta nazioarteko gainbegirada mutilateral etengabearen pean gauzatu da.

Cynthia Enloek dioen bezala, geure buruari galdetuz gero emakumeak non dauden, bakoitza non dagoen baino gehiago ikusten dugu: jakin-min feminista apur batek agerian jartzen ditu generoak desitxuratutako errealitatearen irudi bat sortzen duten botere-mekanismo sustraituak, sareak eta sistemak, eta arraza- eta klase-egiturek iraunarazi egiten dituzte. 1990eko hamarkadako erresistentzia bakezalearen bitartez jardun zuen mugimendu feministak Kosovon: han izan zen gerra piztu zenean, NATOren esku-hartzearen ondorioak pairatu zituen, eta berriro egituratu zen gerraren ondoren eta berreraikuntza-prozesuaren erdian, zeinek tradizioetara itzultzea ekarri baitzuten. Hala ere, ikerketa akademikoak, azterlanek eta hedabideek alderdi agerikoenean eta ezohikoenean jarri zuten batez ere arreta: gerraren giza kostua, NATOren esku-hartzearen ondorioak eta emakumeak sexu-indarkeriaren biktima gisa, gerrako arma gisa erabili baitzen indarkeria hori. Alabaina, errealitatea ere bestelakoa zen, xehetasun handiagokoa, eta eguneroko bizitza itxuratzen zuten elkarri lotutako askotariko indarrak barne hartzen zituen: gerra aurreko estatu-indarkeria sistemikoaren ondorioz eta hari erantzuteko sortu zen mugimendu feminista, eta konstante bat izan da Kosovoko testuinguru soziopolitiko guztietan. Hala ere, beste estereotipo batzuekin ere egin genuen topo behin eta berriro: antzinako Jugoslaviaren menpe zeuden subjektu “atzeratutzat” hartu ohi dira Kosovoko emakumeak, eta, dirudienez, mugimendu feminista —emakumeen edo emakume taldeen mugimendu ere deitua— gerraosteko produktu bat zen.

Hala ere, baziren beste elementu komun batzuk bi ikerketa-prozesuetan: elkartasun feministen iraunkortasuna gatazka armatuetan, gerretan eta bake-prozesuetan. 2014rako, galdera bera egiten genion biok geure buruari: nola jartzen dira praktikan elkartasun feministak? Hamarkada batez baino gehiagoz ikertzen aritu ondoren, nola elkarrekin hala bereiz, hasierako abiapuntura itzultzen jarraitu dugu: genealogia feministen garrantzia eta haietan gerrek duten eragina. Herritarrak jasaten ari ziren indarkeria sistemikoak eragin zituen, hein batean, emakumeen lehenengo mobilizazio publikoak. Hasiera batean, amatasun politikotzat identifikatu dena mobilizatu zuten emakumeek (amatasunaren mobilizazio estrategikoa), eta askotariko ekintzak antolatzen hasi ziren haien semeei gertatu zitzaienagatik justizia eskatzeko, hilkutxetan itzultzen baitzituzten Jugoslaviako armadan sartzeko etxetik joan ondoren. Urte batzuk geroago, 1995erako, emakumeak, mobilizazio publikoak egiteaz gain, modu estrategikoan antolatzen ere ari ziren beren behar kolektiboei erantzuteko eta, aldi berean, elkartasun feministako eremutzat hartzen ditugunak sortzen ari ziren. Horren adibide dugu Sevdije Ahmetik eta Vjosa Dobrunak sortutako Emakume eta Haurrak Babesteko Zentroa. Han, emakume eta haurrei zerbitzu medikoak emateaz gain, mobilizazio handiagoak ere antolatzen ziren sotoan, eta nazioarteko loturak sortzen zituzten beste emakume batzuekin: Jugoslaviako gainerako errepubliketako aktibistek ez ezik, nazioartean ezagunak zirenek ere bisitatzen zuten zentroaren sotoa, hala nola Eve Enslerrek, bai eta —eta batez ere— Serbiako aktibista feministek ere. Banakako eta taldeko lanean ikusi dugun bezala, aktibismo feministak eguneroko biziraupena eta elkartasun-sareen etengabeko erreprodukzioa izan zituen bereizgarri: eguneroko indarkeria sistematikoari eta hark emakumeengan zituen ondorioei erantzuteko beharra, eta antzeko egoera bizi izan zuten aktibistekin (adibidez, Bosniakoak) edo hiltzen zituen erregimen beraren pean bizi zirenekin (adibidez, Belgradekoak) adiskidetasun- eta elkartasun-harremanak lantzeko beharra. Elkartasun feministaren mobilizazioa konstante bat izan da gerra osoan, bai eta gerraosteko berreraikuntza- eta bake-prozesuetan ere, nahiz eta oro har aldaketa esanguratsuak izan diren arlo soziopolitikoan eta ekonomikoan. Elkartasun feminista zabaldu egin da —eta oraindik zabaltzen ari da— hainbat sareren bitartez eta toki askotan, eta etengabea da; erresistentzia feministaren continuumak hor dirau: bukatu gabea eta etengabea.