Artikulu hau jatorriz The Conversation argitalpenean aurki daiteke.

Antzinatik, herri kulturak Ilbeteak gizakien jokabidea aldatzeko eta indarkeriazko bulkadak eragiteko gaitasuna duela sinetsi izan du. Hain zuzen ere, gaztelaniazko “lunatiko” hitzak (Ilargia) jatorri hori du. Hala ere, ikerketa zientifikoak ez du gorputz astronomiko harritsu horrek gure jokabidea baldintzatzen duela baieztatzeko inolako froga sendorik aurkitu.

Aldiz, gero eta ebidentzia enpiriko sendoagoa dago tenperatura altuen eta indarkeriaren gorakadaren arteko loturari buruz. Ez da Ilargia kezkatu beharko gintuzkeena. Eguzkia baizik.

Beroa, eragile gisa: zer dio zientziak?

Tenperaturaren eta delinkuentziaren arteko harremanari buruz egin diren azken ikerkuntza lanek ondorio adierazgarri bezain kezkagarriak utzi dituzte. 1946 eta 2023 artean 'Environmental Health Perspectives'en argitaratutako azterketak bildu zituen metaanalisi batek ondorioztatu zuen tenperatura altuak modu sendoan lotuta daudela delinkuentzia tasa handiagoekin, bereziki indarkeriazko delituen kasuan. Eta Finlandian, giro tenperaturak indarkeriazko krimen tasaren bariantzaren % 10 azaldu zuen hamarkada batean baino gehiagoan, gradu zentigradu gehigarri bakoitzeko % 1,7ko igoerarekin.

2005 eta 2022 artean AEBetako 44 hiritan egindako beste azterlan batek ondorioztatu zuen delitu baten biktima izateko arriskua bereziki handia zela tenperaturek ohiko erregistro historikoak gainditzen zituzten tokietan.

Nola azal daitezke aurkikuntza horiek? Alde batetik, ‘tenperatura-erasokortasunaren hipotesiak’ dio beroak estres fisiologikoa eragiten duela. Horrek suminkortasuna areagotzen du, autokontrola murrizten du eta inpultsibotasuna sustatzen du. Bestalde, ‘eguneroko jardueren teoriak’ iradokitzen duenez, beroa egiten duenean jendea gehiago ateratzen da kalera, ohiturak aldatzen ditu, eta ugaritu egiten dira balizko erasotzaileek eta biktima izan posibleek topo egiteko aukerak.

Bi azalpenak ez dira elkarren baztertzaileak; litekeena da, gainera, bi mekanismoek aldi berean jardutea.

Etxeko indarkeria: espazio pribatua ere ez da seguruagoa

Beroaren eragina ez da espazio publikora mugatzen. Familia barruko indarkeriak eta, bereziki kezkagarria dena, genero indarkeriak ere ondo dokumentatutako urtaroen araberako joera erakusten dute. Estatu Batuetan, Bureau of Justice Statisticsek egiaztatu zuenez, bikotekidearen aurkako indarkeria tasak nabarmen handiagoak dira udan (% 12 gehiago) urteko gainerako sasoietan baino.

Espainiaren kasuan, datu horiek oso adierazgarriak dira. Berdintasun Ministerioak emandako datuen arabera, urtaroen araberako joera iraunkorra da: biktima gehien pilatzen diren hilabeteak uda eta Gabonetako oporraldikoak dira. Udak eta Gabonek osatzen duten urtarokotasun bikoitz horrek funtsezko zerbait erakusten du: ez da beroa (edo hotza) bakarrik garrantzizkoa; bai, ordea, behartutako elkarbizitza. Oporraldien ondorioz, biktimak eta erasotzaileak ordu gehiago ematen dituzte elkarrekin, emakumea bere laguntza saretik isolatuago geratzen da eta tentsio ekonomiko handiagoak ere sortzen dira.

Edonola ere, ezinbestekoa da funtsezko ñabardura bat azpimarratzea: beroak ez ditu tratu txarrak ematen dituzten pertsonak “sortzen”. Genero indarkeria arazo estrukturala da, boterearen eta kontrolaren dinamiketan sustraitua dagoena. Tenperatura altuek egin dezaketena da balizko erasotzaileak bere bulkaden kontrola galtzeko probabilitateak handitzea. Giroko faktoreak, beraz, pizgarri edo eragile gisa jarduten du, ez kausa gisa.

Klima aldaketaren itzala

Tenperaturaren eta indarkeriaren artean lotura badago, klima aldaketak dimentsio bereziki kezkagarria eransten dio egoera horri. Hala, 2020. urtean ‘Environmental Research Letters’en argitaratutako ikerkuntza lan batek krimenaren estatistika ereduak 42 klima eredu globalekin konbinatu zituen. Horren arabera, 2020tik 2099ra bitartean, berotegi efektuko gasen emisioen egoeraren arabera, Estatu Batuek 2,3 eta 3,2 milioi indarkeriazko krimen gehigarri jasan zitzaketela proiektatu zuen.

Berotze globalaren gainerako ondorioekin gertatzen den bezala, delinkuentziaren gorakada ere ez da berdin banatuko: kalte handiena dagoeneko egoera ahulenean daudenek jasango dute. Gizarte arloko zaurgarritasun handiena duten eskualdeek, klimatizaziorako sarbide txikiagoa dutenek eta hiri sare trinkoagoak dituztenek (hiriko “bero uharteak” deiturikoek) intentsitate handiagoz jasango dute eragin hori.

Baina bada albiste “on” bat ere: proiekzio horiek isurien araberakoak dira. Eredu berberek erakusten dute 1,5ºC-ra mugatutako beroketak (Parisko Akordioaren atalasea) murrizketarik gabeko isurpenen testuinguruak baino kalte nabarmen txikiagoak eragingo lituzkeela. Beste era batera esanda, ekiditen den gradu hamarren bakoitzak ez ditu glaziarrak eta ekosistemak bakarrik babesten: gure hirietako auzo ahulenetan bizitzak ere salba ditzake.

Ilargiaren mitotik harago

Ilargiak, zama poetiko eta sinboliko handia izan arren, ez ditu krimenarekin lotutako estatistikak aldatzen. Bai, ordea, lurreko tenperaturaren gorakadak.

Ikerketa kriminologiko, epidemiologiko eta psikologikoaren hamarkadetan metatutako ebidentziak panorama argia erakusten du: muturreko beroak espazio publikoan gertatzen diren erasoak areagotzen ditu, familia barruko indarkeria arriskua handitzen du eta, klima aldaketaren etorrerarekin, lehen mailako segurtasunik ezaren faktore bilakatzeko arriskua dakar.

Eredu horiek ulertzeak politika publiko eraginkorragoak diseinatzen lagundu diezaguke: genero indarkeriaren biktimei laguntzeko zerbitzuak indartzea udako hilabeteetan, poliziaren presentzia areagotzea arrisku handieneko uneetan eta guneetan, edo klimaren aldagaia txertatzea delitua prebenitzeko ereduetan.