Artikulu honen jatorrizkoa The Conversation argitalpenean aurki daiteke.

Guatemalak lur emankorrak ditu, meatzaritzako baliabideak eta baliabide hidroelektrikoak, baina, hala ere, Munduko Bankuaren arabera, herrialde txiroa da: biztanleen % 10, gutxi gorabehera, egunean 3 dolar baino gutxiagorekin bizi da, eta % 56 oinarrizko premiak betetzeko beharrezko atalasera iristen ez diren diru sarrerak dituzten etxeetan bizi da. Hori Erdialdeko Amerikako ehuneko handienetakoa da.

Guatemala, baina, ez da txiroa zorte txarra izan duelako edo baliabiderik ez daukalako, ezpada herrialdeko erakundeak aberastasuna erauzteko diseinatu zirelako, ez aberastasuna sortzeko. Eta diseinu horrek bere horretan jarraitzen du Konkistaren garaitik, eta halaxe dokumentatu zuten Daron Acemoglu eta James Robinson ekonomialariek ‘Por qué fracasan los países’  liburuan (2012an argitaratua).

Independentziaren ondoren, eta XIX. mendeko erreforma liberalek indartuta (kafe soroen latifundioak bultzatu zituzten indigenak bortxazko lanetan jarrita), botere politikoa eta ekonomikoa gutxi batzuen esku geratu zen. 1944an, Guatemalako Iraultzak amaiera eman zien hamarkadetan izandako diktadore gobernuei, eta oreka hori aldatzeko asmoz, hainbat lan eta nekazaritza erreforma jarri zituen abian. Baina sistema politikoa ireki egin zen arren, elitea egokitu egin zen eta Estatuarengan eragin eraginkorra izaten jarraitu zuen.

Erakunde erauzleak

Acemogluk eta Robinsonek bi erakunde mota bereizten dituzte (ekonomia baten funtzionamendua arautzen duten "joko-arauak" bezala ulertuak): inklusiboak, aukerak zabal banatzen dituztenak eta hazkundea sortzen dutenak, eta erauzleak, aberastasuna, gainerakoen kontura lortua, elite baten esku biltzeko antolatuak.

Egile horientzat, Guatemala mendebaldeko hemisferioko erauzketa ekonomiaren adibide garbia da.

Datuek argi erakusten digute egoera hori. 1980az geroztik, Guatemalak biltzen dituen zergak bere BPGaren % 12 baino zertxobait gehiago dira, eta kopuru hori ia ez da aldatu lau hamarkadatan; Kolonbiak, berriz, % 10etik % 22ra egin du gora, eta Ghanak gainditu egiten du Guatemalaren kopuru hori. Egun, Latinoamerikako batez bestekoa % 21etik gora dago.

V-Dem demokrazia parekidearen indizearen arabera –botere politikoa gizarte taldeen artean zein heinean dagoen berdin banatuta neurtzen du indize horrek–, 2024an Guatemalak zeukan indizea 1etik 0,30era artekoa zen, munduko batez bestekoa 0,37 izanik.

Talentu esportatuaren tranpa

Guatemalako erakundeen porrotari buruzko daturik argigarriena diru-bidalketak dira. 2024an, Guatemalako Bankuaren datuen arabera, emigratutako guatemalarrek 25.000 milioi dolar baino gehiago bidali zizkieten familiei, herrialdeko BPGaren % 21,1. Atzerriko inbertsio zuzenaren eta esportazioen bidez lortutako sarrerak baino gehiago.

Hori ez da gaitasun faltaren erakusle: bere populazioa produkzioak ezin xurga dezakeen ekonomiaren erakusle dugu. Hau da: talentua ez da desagertzen, esportatu egiten da.

Zergatik ez dute funtzionatzen erreformek?

Guatemala behin baino gehiagotan ahalegindu da herrialdea erreformatzen: 1944an (gizarte erreforma sakonen aroa hasi zen), 1985ean (demokraziarako trantsizioa, hamarkadetan militarrek osatutako gobernuak izan ondoren), 1996an (barneko gatazka armatuari amaiera eman zioten Bake Akordioak) eta 2015ean (ustelkeriaren aurkako mobilizazioak, Otto Pérez Molina presidentearen dimisioa ekarri zutenak). Gertaera horiek erreformarako aukerak bultzatu zituzten, baina ez zuten lortu aginte egiturak epe luzerako aldatzea. Aukera horiek guztiak xurgatu egiten dira, leheneratu edo atzeman benetako aldaketa sortu aurretik. Zergatik?

Paul Pierson politologoak “ibilbidearen mendekotasuna” kontzeptuaren bidez azaltzen du egoera hori (‘path dependence’): erakundeek abantailak sortzen dituzte eta abantaila horiek abantailaren beraren indartzaile dira. Zenbat eta luzeago iraun erauzketa sistemak, orduan eta eragile gehiagok antolatzen dituzte beren interesak sistema horren inguruan, eta, beraz, gero eta garestiagoa da hori aldatzea. Ez sistema ona delako, ezpada horixe delako abian jarri zen lehenengoa.

UNODCen arabera, 2019an, funtzionario publikoren batekin harremana izan zuten guatemalarren % 25ek adierazi zuten ordaintzea eskatu zitzaiela, eta kasu batzuetan, eroskeria bat ordaindu zuten. Transparency Internationalen 2025eko Ustelkeriaren Pertzepzio Indizean, Guatemalak 100etik 26 puntu lortu ditu, eta 182tik 142. postuan dago, munduko rankingaren beheko herenean.

Nazioarteko Diru Funtsak 2024an azpimarratu zuen premiazkoa dela Guatemalak egitura erreformetan aurrera egitea, eta ohartarazi zuen erreforma horrek ezin duela "itxaron".

Zulotik irtetea

Acemoglu eta Robinson ez dira deterministak. Zulotik irtetea lortu duten hainbat herrialde aztertu dituzte: Hego Korea, Botswana, Estonia. Horietan guztietan koalizio zabal bat egon zen, erakunde inklusiboak ezartzeko benetako interesa zuena eta botere oreka nahiko modu sakonean aldatzekoa.

Herrialdearen patua ez da zertan izan etengabeko pobrezian bizitzea, baina zulotik irteteko ezinbestekoa da ulertzea nola jauzi ziren bertara.