Hizkuntzen arteko Corpusa (HAC)
Prolegomenoak, Inmanuel Kant / Fernando Mendizabal (Klasikoak, 1995
)
eu
baina egin daiteke hori Metafisika derrigor baztertu beharra dagoenean edo ezagutza espekulatibo oro, hauxe izan behar baitu edozein jakintzak, alde batera utzi beharra dagoenean, eta beraz Metafisika bera eta honen irakatsia ere baztertu beharra dagoenean (zenbait zirkunstantziatan), eta aurkitzen denean, ezen guretzat arrazoizko uste bat bakarrik dela posible, gure premiarentzat aski izango dena (eta apika osasungarriagoa ere bai jakintza bera baino).
es
As?, pues, en la metaf?sica, como una ciencia especulativa de la raz?n pura, jam?s se puede apelar al entendimiento com?n humano, pero, si es necesario abandonarla y renunciar a todo conocimiento especulativo, que siempre debe ser un medio, por consiguiente, tambi?n, a la metaf?sica misma y su ense?anza (en ciertas circunstancias), y se encuentra s?lo posible una creencia racional suficiente para nuestras necesidades (quiz? tan saludable como el saber mismo), entonces la forma de la cosa cambia por completo.
fr
ce n'est qu'? cette condition qu'on en sait la port?e l?gitime, et si elle ne peut ?tre employ?e que dans l'exp?rience ou bien encore en dehors d'elle. On ne peut donc en m?taphysique, comme science sp?culative de la raison pure, en appeler jamais au sens commun, mais bien, s'il le faut, l'abandonner et renoncer ? toute connaissance sp?culative pure, qui doit toujours ?tre un savoir, par cons?quent ? la m?taphysique m?me et ? son enseignement (en certaines occasions) ;
en
Therefore in metaphysics, as a speculative science of pure reason, we can never appeal to common sense, but may do so only when we are forced to surrender it, and to renounce all purely speculative cognition, which must always be knowledge, and consequently when we forego metaphysics itself and its instruction, for the sake of adopting a rational faith which alone may be possible for us, and sufficient to our wants, perhaps even more salutary than knowledge itself.
eu
Ba orduan, erabat aldatzen da gauzaren tankera.
es
La metaf?sica debe ser ciencia, no s?lo en el todo, sino tambi?n en todas sus partes;
fr
Car alors la face des choses est enti?rement chang?e.
en
For in this case the attitude of the question is quite altered.
eu
Metafisikak zientzia behar du izan, ez bere osotasunean bakarrik, baita bere zatietan ere, bestela ez da ezer ere;
es
en otro caso no es nada, porque, como especulaci?n de la raz?n pura, no se apoya m?s que en apreciaciones generales.
fr
La m?taphysique doit ?tre une science, non seulement dans son ensemble, mais aussi dans toutes ses parties ;
en
Metaphysics must be science, not only as a whole, but in all its parts, otherwise it is nothing;
eu
zeren arrazoi hutsaren espekulazio denez, ezagutza unibertsaletan bakarrik izaten du pausaleku.
es
Pero, fuera de ella, pueden muy bien encontrar su uso ?til y justificado la verosimilitud y el sano entendimiento del hombre;
fr
autrement elle n'est rien, parce que comme sp?culation de la raison pure, elle ne peut se maintenir que dans les connaissances universelles.
en
because, as a speculation of pure reason, it finds a hold only on general opinions.
eu
Baina hortik kanpora, egia-itxurak eta giza judizio sanoak, ederki batean aurki dezakete beren usaera probetxuzkoa eta legitimoa, baina bakoitzak bere-bereak dituen printzipio batzuen arabera, zeintzuen pisua izango baita beti horiek praktikarekin duten erlazioaren araberakoa.
es
pero seg?n principios propios cuya importancia depende siempre de su relaci?n con la pr?ctica.
fr
Mais en dehors d'elle la vraisemblance et le bon sens peuvent bien encore avoir leur usage utile et r?gulier, mais suivant des principes tout ? fait propres, dont le poids d?pend toujours du rapport ? la pratique de la vie.
en
Beyond its field, however, probability and common sense may be used with advantage and justly, but on quite special principles, of which the importance always depends on the reference to practical life.
eu
Hona nire ustez, zer eska dezakedan eskubidez Metafisika zientzia bezala posible izan dadin.
es
Esto es lo que creo justo exigir para la posibilidad de una metaf?sica como ciencia.
fr
Voil? ce que je crois avoir le droit d'exiger pour qu'une m?taphysique soit possible comme science.
en
This is what I hold myself justified in requiring for the possibility of metaphysics as a science.
eu
ERANSKINA. Metafisika zientzia bezala eraikitzeko zer gerta daitekeen
es
De lo que se debe hacer para realizar la metaf?sica como ciencia.
fr
APPENDICE. Touchant ce qui peut arriver par rapport ? la constitution DE LA M?TAPHYSIQUE COMME SCIENCE.
en
ON WHAT CAN BE DONE TO MAKE METAPHYSICS ACTUAL AS A SCIENCE.
eu
Nola orain arte segitutako bide guztietatik batek ere ez duen helburu hau lortu, eta nola lortu ere egingo ez den aurretiaz arrazoi hutsaren kritika bat egin gabe, ez dirudi burugabea eskatzea, ezen zorrotz eta xehe-xehe proba dadila hemen azaltzen dudan entseiu hau, nola eta oraindik egokiagokotzat jotzen ez den metafisika-asmo guztiak erabat baztertzea;
es
Puesto que todos los caminos que se han recorrido hasta aqu?, no han conseguido este fin, ni ser? tampoco alcanzado fuera de una cr?tica previa de la raz?n pura, no parece injusta la pretensi?n de someter el ensayo que aqu? se ha expuesto, a una prueba exacta y cuidadosa, en tanto que no se tenga por mejor renunciar a toda pretensi?n a la metaf?sica, en cuyo caso, si se permanece fiel a sus prop?sitos, nada hay que objetar.
fr
Aucune des voies suivies jusqu'ici n'ayant abouti, et le but ne pouvant ?tre atteint ? moins d'une critique pr?alable de la raison pure, je crois pouvoir demander que le pr?sent essai soit soumis ? un examen pr?cis et circonstanci?, ? moins qu'on ne pr?f?re renoncer ? toute pr?tention m?taphysique, auquel cas, pourvu qu'on soit cons?quent, je n'ai rien ? dire.
en
Since all the ways heretofore taken have failed to attain the goal, and since without a preceding critique of pure reason it is not likely ever to be attained, the present essay now before the public has a fair title to an accurate and careful investigation, except it be thought more advisable to give up all pretensions to metaphysics, to which, if men but would consistently adhere to their purpose, no objection can be made.
eu
kasu honetan, asmoari leial eutsi nahi balitzaio behintzat, ez legoke ezertxo ere aurkatzerik. Batek gauzen martxa hartzen badu, berez doan bezala, eta ez joan beharko lukeen bezala, orduan bi judizio-modu daude: judizio bat azterketaren aurretik ematen dena, eta hauxe da gure kasuan irakurleak bere Metafisikatik ateraz, arrazoi hutsaren Kritikari buruz egiten duena (zeinak aurren-aurrena Metafisikaren ahalgarritasuna aztertu behar baitu);
es
Si se toma el curso de las cosas tal como es en realidad, no como deber?a ser, hay dos clases de juicios: un juicio que precede a la investigaci?n; tal es, en nuestro caso, aquel que el lector de su metaf?sica pronuncia sobre la cr?tica de la raz?n pura (que, ante todo, debe investigar la posibilidad de aqu?lla).
fr
En prenant le cours des choses tel qu'il est en r?alit?, et non tel qu'il devrait ?tre, il y a deux sortes de jugements, l'un qui pr?c?de l'examen, et tel est, dans l'esp?ce, celui o? le lecteur, partant de sa m?taphysique, juge la Critique de la raison pure (qui cependant doit en rechercher la possibilit?) ;
en
If we take the course of things as it is, not as it ought to be, there are two sorts of judgments: (1) one a judgment which precedes investigation (in our case one in which the reader from his own metaphysics pronounces judgment on the Critique of Pure Reason which was intended to discuss the very possibility of metaphysics);
eu
eta beste judizio bat azterketaren ondoren ematen dena; eta honetan, irakurleak bazterrean utz ditzake, aldi baterako, bere azterketa kritikoetatik atera dituen ondorioak, agian berak ordurarte onartuta zeukan Mekafisikaren kontra bortizki doazenak eta, beste ezer baino lehen, ondorio horientzat sorburu izan zitezkeen printzipioak probatzen ditu.
es
Y, despu?s, otro juicio que sigue a la investigaci?n, en el cual, el lector puede poner aparte, durante alg?n tiempo, las consecuencias de las investigaciones cr?ticas que deben chocar con bastante fuerza con la metaf?sica aceptada en otro tiempo, y, ante todo, prueba los principios de donde pueden ser derivadas aquellas consecuencias.
fr
l'autre, qui suit l'examen, et o? le lecteur peut momentan?ment laisser ? l'?cart les cons?quences qui d?coulent des recherches critiques, parce qu'elles pourraient choquer par trop la m?taphysique qu'il se serait faite autrefois, et consid?rer avant tout les principes d'o? ces cons?quences peuvent d?river.
en
(2) the other a judgment subsequent to investigation. In the latter the reader is enabled to waive for awhile the consequences of the critical researches that may be repugnant to his formerly adopted metaphysics, and first examines the grounds whence those consequences are derived.
eu
Metafisika komunak azaltzen duena betaro ziurra balitz (Geometria bezala-edo), orduan balio izango luke aurreneko judizio-moduak; ba printzipio jakin batzuen ondorioak, ezarritako egien kontrakoak direnean, faltsuak izaten dira printzipio haiek, eta gehiagoko azterketarik gabe baztertu behar dira.
es
Si lo que expone la metaf?sica com?n fuese aceptado como cierto (algo as? como en la geometr?a), ser?a v?lida la primera manera de juzgar; pues, si las consecuencias de ciertos principios contradicen las verdades alcanzadas, aquellos principios son falsos y se les debe rechazar sin nueva investigaci?n.
fr
Si l'enseignement de la m?taphysique commune ?tait ?tabli avec certitude (? peu pr?s comme de la g?om?trie), la premi?re mani?re de juger pourrait valoir, car si les cons?quences de certains principes sont contraires ? des v?rit?s ?tablies, ces principes sont faux, et doivent ?tre rejet?s sans autre examen.
en
If what common metaphysics propounds were demonstrably certain, as for instance the theorems of geometry, the former way of judging would hold good. For if the consequences of certain principles are repugnant to established truths, these principles are false and without further inquiry to be repudiated.
eu
Baina bestela gertatzen bada, alegia Metafisikak ez daukala eztabaidaezineko proposizio (sintetiko) ziurrez osatutako hornidurarik, eta agian horietako asko ere, itxuraz beren artean onenak diruditenak, elkarren kontra daudela beren ondorioetan, eta Metafisikan hertsiki metafisikoak (sintetikoak) diren proposizioentzat ez dagoela inolako egia-irizpide ziurrik aurkitzerik: orduan ez dago erabiltzerik lehenengo juzgatzeko modua, eta Kritikako printzipioen azterketa egin behar da horiek balio duten ala ez duten juzgatu baino lenen.
es
Pero si esto no es as?, de suerte que la metaf?sica no posee una provisi?n de principios indiscutiblemente ciertos (sint?ticos) y quiz? es de tal manera que, precisamente una gran cantidad de los que son en apariencia los mejores entre todos, son, sin embargo, contradictorios en sus consecuencias, pero, si no se puede encontrar, en modo alguno, un criterio seguro de la verdad de los principios metaf?sicos propiamente dichos (sint?ticos), el modo precedente de juzgar, no puede hacerse efectivo, sino que la investigaci?n de los principios de la cr?tica debe preceder a todos los juicios acerca de su valor o falta de valor.
fr
Mais si le bagage de la m?taphysique ne se compose pas de propositions (synth?tiques) d'une certitude incontestable, et de telle sorte peut-?tre que bon nombre d'entre elles, qui sont aussi sp?cieuses que les plus plausibles de toutes, soient n?anmoins contradictoires dans leurs cons?quences m?mes, mais qu'il soit enti?rement impossible d'y trouver aucun crit?rium certain de la v?rit? des propositions m?taphysiques proprement dites (synth?tiques), alors cette premi?re mani?re de juger n'est pas possible, et l'examen des principes de la Critique doit pr?c?der tout jugement sur sa valeur, quelle qu'elle soit.
en
But if metaphysics does not possess a stock of indisputably certain (synthetical) propositions, and should it even be the case that there are a number of them, which, though among the most specious, are by their consequences in mutual collision, and if no sure criterion of the truth of peculiarly metaphysical (synthetical) propositions is to be met with in it, then the former way of judging is not admissible, but the investigation of the principles of the critique must precede all judgments as to its value.
eu
Azterketa baino lehen egin beharreko kritikari buruzko judizio baten proba
es
Prueba de un juicio sobre la cr?tica que precede a la investigaci?n.
fr
?preuve d'un jugement sur la critique avant l'examen.
en
ON A SPECIMEN OF A JUDGMENT OF THE CRITIQUE PRIOR TO ITS EXAMINATION.
eu
Honelako judizio bat aurki daiteke, G?ttingeneko Iragarki Zientifikoetan, 1782ko urtarrilaren 19ko Gehigarriaren hirugarren artikuluan, 40.
es
Tal juicio puede encontrarse en el G?ttingischen gelehrten Anzeigen, tercera parte del suplemento de 19 de enero de 1782, p?g.
fr
Un jugement de cette esp?ce se trouve dans le Journal des Savants de Goetting, appendice du troisi?me fragment, 13 janvier 1782, p. 40 et suiv.
en
This judgment is to be found in the G?ttingischen gelehrten Anzeigen, in the supplement to the third division, of January 19, 1782, pages 40 et seq.
eu
or. eta hurrengoetan. Autore bat, bere obraren gaia ondo ezagutzen duena, eta hori lantzekoan beti bere gogoeta propioak erabiltzen saiatu dena, kritiko baten eskutan erortzen bada, eta kritikoa bere aldetik nahiko burutxorrotxa baldin bada, antzemateko, non aurkitzen diren benetan obraren meritu eta demerituak, eta begiratu ere hitzei ez baina funtsari egiten badio, eta autorearen abiapuntu izan diren printzipioak bakarrik aztertzen eta probatzen ez baldin baditu, daitekeena da autoreari judizioaren zorroztasuna desgustuko izatea, baina hori publikoari berdin zaio, irabazi egiten baitu hortan;
es
40 y siguientes. Si un autor que conoce bien el objeto de su obra y ha velado generalmente por dedicarle su propia reflexi?n, encuentra un cr?tico que, por su parte, es bastante perspicaz para apreciar los momentos en los cuales se funda el valor y la falta de valor del escrito, que no se atiene a las palabras, sino que se dirige a las cosas y solamente contrasta y prueba los principios de los cuales parte el autor, entonces, a este ?ltimo, le puede desagradar lo duro del juicio;
fr
Lorsqu'un auteur, qui poss?de bien l'objet de son ouvrage, qui s'est appliqu? ? faire passer dans l'ex?cution de son travail le r?sultat d'une r?flexion g?n?ralement personnelle, tombe entre les mains d'un censeur qui, de son c?t?, y voit assez clair pour reconna?tre les moments qui sont la raison propre du m?rite ou du d?faut de l'ouvrage, qui ne s'attache pas aox mots mais va aux choses, et ne s'arr?te pas simplement aux principes d'o? l'auteur est parti, la s?v?rit? de ce critique peut bien d?plaire ? l'auteur, mais le public y est insensible, puisqu'il y trouve son profit ;
en
When an author who is familiar with the subject of his work and endeavors to present his independent reflexions in its elaboration, falls into the hands of a reviewer who, in his turn, is keen enough to discern the points on which the worth or worthlessness of the book rests, who does not cling to words, but goes to the heart of the subject, sifting and testing more than the mere principles which the author takes as his point of departure, the severity of the judgment may indeed displease the latter, but the public does not care, as it gains thereby;
eu
eta autorea bera ere pozik egon daiteke, aukera ematen zaiolako, aditu batek goiztarki probatutako idazlana zuzentzeko edo argitzeko;
es
por el contrario, el p?blico le es completamente indiferente, puesto que con ello gana;
fr
l'auteur lui-m?me peut ?tre satisfait d'avoir l'occasion de rectifier ou d'?claircir des assertions examin?es d'abord par un connaisseur, et, de cette mani?re, s'il croit avoir raison au fond, de faire dispara?tre avec le temps la pierre d'achoppement qui aurait pu nuire par la suite ? son ouvrage.
en
and the author himself may be contented, as an opportunity of correcting or explaining his positions is afforded to him at an early date by the examination of a competent judge, in such a manner, that if he believes himself fundamentally right, he can remove in time any stone of offence that might hurt the success of his work.
eu
eta hala, uste baldin badu funtsean arrazoi duela, garaiz ken dezake oraindik behaztopa-harria, gerora bere idazlanari kalte egin liezaiokeena.
es
y el autor mismo puede estar satisfecho de tener ocasi?n de corregir sus escritos examinados prontamente por un perito o explicarlos y, de tal modo, si, en el fondo, cree tener raz?n, eliminar prontamente el obst?culo que podr?a llegar a ser, en lo sucesivo, desventajoso.
fr
Je me trouve dans une tout autre position avec mon censeur.
en
I find myself, with my reviewer, in quite another position.
eu
Ni neu erabat bestelako egoera batean aurkitzen naiz nire kritikoarekin.
es
Yo me encuentro, con respecto a mi censor, en una situaci?n completamente distinta.
fr
Il ne semble pas voir du tout de quoi il est pr?cis?ment question dans la recherche dont je me suis occup? (avec ou sans succ?s).
en
He seems not to see at all the real matter of the investigation with which (successfully or unsuccessfully) I have been occupied.
eu
Badirudi honek ez duela inola ere ulertu, zein zen benetako arazoa, eskuartean (arrakastarekin edo gabe) hartu dudan azterketa honetan;
es
No parece considerar para nada que era, propiamente, lo m?s importante, en la investigaci?n en la cual me he ocupado (feliz o desdichadamente);
fr
Que ce soit fatigue et difficult? de r?fl?chir m?rement d'un bout ? l'autre d'un ouvrage de longue haleine, ou humeur chagrine ? la vue de la r?forme imminente d'une science o? il croyait depuis longtemps avoir tout tir? au clair, ou, ce que je r?pugne ? penser, une notion r?ellement ?troite qui l'emp?cherait de s'?lever jamais au-dessui de sa m?taphysique scolastique ;
en
It is either impatience at thinking out a lengthy work, or vexation at a threatened reform of a science in which he believed he had brought everything to perfection long ago, or, what I am unwilling to imagine, real narrowmindedness, that prevents him from ever carrying his thoughts beyond his school-metaphysics.
eu
eta dela hedadura handiko obra bat hausnartzeko pazientziarik ez zeukalako, edo ustez aspalditik argi eta garbi zeukan zientzia bat zaharberritzeko amenazoak eragiten duen humore txarra zelako, edo (gogozkontra egiten dudan hipotesia) dela buruera murritza daukalako, zeinagatik inoiz ere ez baita gauza izango eskolako Metafisika batetik harago pentsatzeko; labur esanda, korritzen du su eta gar proposizio-sail luze batean zehar, zeintzuetan ez baitago ezer pentsatzerik horien premisak ezagutzen ez badira, barreiatzen ditu han eta hemen bere gaitzespenak, nahiz eta irakurleak ez gaitzespen hauen arrazoiak eta ez proposizioak ulertzen dituen, zeintzuen kontra horiek esanda dauden; eta beraz, ez publikoarentzat izan daiteke probetxuzko informazio bezala, eta ez niri egin diezadake inolako kalterik adituek nitaz daukaten iritzian;
es
y, sea por impaciencia para considerar una obra extensa, o por mala disposici?n de ?nimo con respecto a la amenaza de reforma de una ciencia en la cual cre?a el cr?tico, desde hace ya tiempo, haberlo puesto todo en claro, o (y esto me resisto a suponerlo) por culpa de un concepto verdaderamente limitado, merced al cual no puede nunca elevarse con el pensamiento sobre una metaf?sica de escuela, sea, en fin, por lo que quiera, pasa impetuosamente sobre una larga serie de proposiciones, en las cuales, sin conocer sus premisas, no se puede pensar absolutamente nada, reparte a un lado y a otro sus censuras, cuyo motivo el lector aprecia tan poco como entiende las proposiciones contra las cuales deben dirigirse, y no puede, pues, ni ser ?til para informar al p?blico, ni perjudicarme lo m?s m?nimo ante el juicio de las personas competentes;
fr
toujours est-il qu'il parcourt avec imp?tuosit? une longue s?rie de propositions auxquelles on ne peut rien comprendre sans conna?tre ses pr?misses, qu'il distribue en tout sens un bl?me dont le lecteur aper?oit aussi peu la raison qu'il comprend peu les th?ses qui en sont l'objet, et qu'il ne peut par cons?quent ni instruire le public, ni me porter le moindre dommage dans le jugement des connaisseurs.
en
In short, he passes impatiently in review a long series of propositions, by which, without knowing their premises, we can think nothing, intersperses here and there his censure, the reason of which the reader understands just as little as the propositions against which it is directed; and hence [his report] can neither serve the public nor damage me, in the judgment of experts.
eu
horregatik, ez-ikusi eginda pasatuko nuen nik judizio hau, zenbait kasutan Prolegomeno hauen irakurlea interpretazio okerrak egitetik babesten duten zenbait argitasun eskaintzeko aukera emango ez balit.
es
por esto, hubiese yo pasado completamente por alto este juicio, si no me diese ocasi?n para un esclarecimiento que, en algunos casos, podr?a preservar al lector de una mala interpretaci?n.
fr
Je passerais compl?tement sous silence cette critique si elle n'?tait pour moi une occasion de donner quelques explications qui pourraient pr?venir en quelques cas un malentendu dans l'esprit du lecteur de ces prol?gom?nes.
en
I should, for these reasons, have passed over this judgment altogether, were it not that it may afford me occasion for some explanations which may in some cases save the readers of these Prolegomena from a misconception.
eu
Baina kritikoak, obra osoa aurkezteko aukera emango dion ikuspuntu bat hartu asmoz, eta aurkeztu ere egilearentzat aldrebesena den ikuspegitik begiraturik, eta berak inola ere aparteko azterketarik egin beharrik gabe, honela hasten du eta honela bukatzen bere esana:
es
Pero el cr?tico, para adoptar un punto del vista desde el cual pudiera presentar la obra toda, con la mayor facilidad posible, de un modo desfavorable para el autor, sin necesidad de molestarse en investigaci?n especial alguna, empez? y acab? de este modo:
fr
Afin cependant que le critique saisisse un point de vue sous lequel il puisse pr?senter le plus clairement possible aux yeux tout l'ouvrage d'une mani?re d?favorable ? l'auteur, sans qu'il ait besoin de faire quelque examen particulier, il commence et finit par dire que " cet ouvrage est un syst?me d'id?alisme transcendant, ou, comme il le traduit, d'un id?alisme sup?rieur.
en
In order to take a position from which my reviewer could most easily set the whole work in a most unfavorable light, without venturing to trouble himself with any special investigation, he begins and ends by saying:
eu
"Obra hau idealismo transzendentearen (edo berak itzultzen duen moduan, goimailako idealismoaren) sistema bat da".
es
"esta obra es un sistema de idealismo trascendental (o, como ?l transcribe, de idealismo superior").
fr
" Au premier coup d'?il jet? sur ces lignes je vis ce que devait ?tre ce compte rendu ;
en
"This work is a system of transcendent (or, as he translates it, of higher) Idealism."
eu
Lerro hori ikusi bezain laster igarri nion nik zer-nolako kritika aterako zen hortik: honelako zerbait, alegia, Geometriako ezertaz inoiz deus entzun edo ikusi ez duen batek Euklidesen liburu bat aurkitu izan balu, eta jendeak eskatuko balio, eman dezala hartaz bere iritzia, eta hark orriak pasatzean, irudi asko ikusi eta honelatsu esango balu bezala:
es
Tras la primera consideraci?n de esta frase, vi pronto qu? clase de cr?tica podr?a derivarse de ella, algo as? como si cualquiera, que nada hubiese o?do o visto acerca de geometr?a, encontrase una obra de Euclides y tratase de pronunciar su juicio sobre ella despu?s de haberse encontrado, al ojearla, con muchas figuras y dijese algo como esto:
fr
c'est-?-dire quelque chose de comparable ? ce que ferait quelqu'un qui, enti?rement ?tranger ? la g?om?trie, aurait trouv? un Euclide, et chercherait ? porter un jugement sur cet ouvrage, et, apr?s avoir rencontr? un grand nombre de figures en le parcourant, s'exprimerait ? peu pr?s en ces termes :
en
A glance at this line soon showed me the sort of criticism that I had to expect, much as though the reviewer were one who had never seen or heard of geometry, having found a Euclid, and coming upon various figures in turning over its leaves, were to say, on being asked his opinion of it:
eu
"liburu hau marrazten ikasteko metodo sistematiko bat da:
es
"Este libro es un m?todo sistem?tico de dibujo;
fr
" Ce livre est une instruction syst?matique en fait de signes ;
en
"The work is a text-book of drawing;
eu
autoreak hizkera berezi bat erabiltzen du, jarraipide ilun eta ulergaitzak emateko, zeintzuk azkenean ez baitute ezertxo ere lortzen, bakoitzak begi-kolpe natural batekin atzeman dezakeena baino gehiago, etab...".
es
el autor se sirve de un lenguaje especial para dar preceptos oscuros e ininteligibles que, al fin, no pueden lograr otra cosa que lo que cualquiera puede obtener mediante un buen golpe de vista natural".
fr
l'auteur se sert d'une langue ? lui pour donner des pr?ceptes obscurs, inintelligibles, qui ne peuvent servira rien de plus qu'? ce que peut faire tout homme dou? naturellement d'un coup d'?il s?r, etc.
en
the author introduces a peculiar terminology, in order to give dark, incomprehensible directions, which in the end teach nothing more than what every one can effect by a fair natural accuracy of eye, etc."
eu
Hala ere, ikus dezagun ba, zernolako idealismoa den nire idazlan guztian zehar dabilena, nahiz eta oraindik oso urruti dagoen sistemaren arima osatzeko.
es
Entretanto, veamos qu? clase de idealismo sea el que penetra toda mi obra, aunque, por lo dem?s, no constituye el alma del sistema.
fr
" Voyons cependant ce qu'est l'id?alisme qui se trouve r?pandu dans mon ouvrage, quoiqu'il ne soit pas ? beaucoup pr?s l'?me du syst?me.
en
Let us see, in the meantime, what sort of an idealism it is that goes through my whole work, although it does not by a long way constitute the soul of the system.
eu
Benetako idealista baten printzipioa, hasi eskola eleatikotik eta Berkeley gotzainarenganaino, formula honetan jasoa dago:
es
El principio de todo idealismo genuino, desde la escuela ele?tica hasta el obispo Berkeley, est? contenido en esta f?rmula:
fr
La th?se de tous les id?alistes avou?s, depuis l'?cole d'El?e jusqu'? Berkeley, se trouve dans cette formule :
en
The dictum of all genuine idealists from the Eleatic school to Bishop Berkeley, is contained in this formula:
eu
"Sentimen eta esperientziaren bidez lortzen den ezagutza oro itxura hutsa baizik ez da, eta adimen eta arrazoi hutsaren ideietan bakarrik aurkitzen da egia".
es
"Todo conocimiento por medio de los sentidos y la experiencia no es m?s que mera apariencia, y s?lo en las ideas del entendimiento puro y de la raz?n est? la verdad".
fr
" Toute connaissance par les sens et l'exp?rience n'est que pure apparence ;
en
"All cognition through the senses and experience is nothing but sheer illusion, and only, in the ideas of the pure understanding and reason there is truth."
eu
Nire idealismoa etengabe gobernatzen eta determinatzen duen printzipioa, berriz, da:
es
El principio que, en general, rige y determina mi idealismo es, por el contrario:
fr
il n'y a de v?rit? que dans les id?es de l'entendement pur et de la raison. "
en
The principle that throughout dominates and determines my Idealism, is on the contrary:
eu
"adimen hutsetik edo arrazoi hutsetik soilik datorren gauzen ezagutza oro itxura hutsa besterik ez da, eta esperientzian bakarrik aurkitzen da egia".
es
"Todo conocimiento de las cosas por medio del entendimiento puro o de la pura raz?n, no es sino mera apariencia y solamente en la experiencia est? la verdad".
fr
Le principe qui r?git et d?termine constamment mon id?alisme, est au contraire que " Toute connais sance des choses par simples notions intellectuelles, ou de raison pure, n'est que simple apparence, et la v?rit? n'est que dans l'exp?rience.
en
"All cognition of things merely from pure understanding or pure reason is nothing but sheer illusion, and only in experience is there truth."
eu
Hau, alabaina, justu-justu benetako idealismo delako horren kontrakoa da;
es
Pero esto es, precisamente, lo opuesto a aquel pretendido idealismo;
fr
"
en
But this is directly contrary to idealism proper.
eu
nola lortu dut nik hitz hori erabiltzea erabat kontrako asmoarekin, eta nola lortu du kritikoak hori alde guztietan ikustea?
es
?c?mo llegu? yo, pues, a servirme de esta expresi?n con un prop?sito completamente opuesto, y c?mo lleg? el censor a verlo por todas partes?
fr
Si c'est pr?cis?ment l? le contraire de l'id?alisme proprement dit, comment donc ai-je ?t? conduit ? me servir de cette expression dans un dessein tout oppos?, et comment le critique a-t-il pu le trouver partout ?
en
How came I then to use this expression for quite an opposite purpose, and how came my reviewer to see it everywhere?
eu
Zailtasun horren soluzioa nahi izan balitz, idazkiaren osotasunetik oso erraz hauteman zitekeen zerbait da.
es
La soluci?n de esta dificultad se funda en algo que, muy f?cilmente, se hubiese podido apreciar por la conexi?n del escrito, si se hubiese querido.
fr
La r?ponse ? cette question tient ? ce qu'on aurait pu tr?s facilement apercevoir par l'ensemble de l'ouvrage, si on l'avait voulu.
en
The solution of this difficulty rests on something that could have been very easily understood from the general bearing of the work, if the reader had only desired to do so.
eu
Espazioa eta denbora, horiek beren altzoan jasotzen duten guztiarekin, ez dira berbaitango gauza edo berbaitango gauzen berekitasunak, baizik eta soilik horien fenomenoetakoak dira;
es
El espacio y el tiempo, con todo lo que en s? contienen, no son las cosas o sus propiedades en s?, sino que corresponden solamente a los fen?menos de las mismas;
fr
L'espace et le temps, avec tout ce qu'ils contiennent, ne sont ni des choses, ni des propri?t?s en soi des choses ; elles n'appartiennent qu'? leurs ph?nom?nes ;
en
Space and time, together with all that they contain, are not things nor qualities in themselves, but belong merely to the appearances of the latter:
eu
honaino kredo berekoak gara idealista horiek eta ni.
es
hasta aqu? estoy de acuerdo con aquellos idealistas.
fr
jusque-l? je ne suis d'accord avec les id?alistes que sur un seul point.
en
up to this point I am one in confession with the above idealists.
eu
Baizik ere horiek, eta horietan Berkeleyk batik bat, errepresentazio enpiriko soiltzat jotzen zutela espazioa, zeina guk, hori eta bertan ematen diren fenomenoak, beren determinazio guztiarekin, esperientzia edo hautemapenaren bidez bakarrik ezagutuko baikenituen;
es
S?lo que ?stos, y entre ellos especialmente Berkeley, consideraron el espacio como una mera representaci?n emp?rica que, lo mismo que los fen?menos en ?l, solamente nos ser?a conocida por medio de la experiencia o la observaci?n, juntamente con todas sus determinaciones.
fr
Mais eux, et surtout Berkeley, regardaient l'espace comme une pure repr?sentation, qui, de m?me que les ph?nom?nes qu'il comprend, ne nous serait connu, avec toutes ses d?terminations, qu'au moyen de l'exp?rience ou de la perception.
en
But these, and amongst them more particularly Berkeley, regarded space as a mere empirical presentation that, like the phenomenon it contains, is only known to us by means of experience or perception, together with its determinations.
eu
aitzitik nik aurrena erakusten dudana da: ezen guk espazioa (eta berebat denbora, Berkeleyk ez baitio honi kasorik egiten) bere determinazio guztiekin a priori ezagutu genezakeela, eta, ezagutu ere, bai hori eta bai denbora, edozein hautemapen edo esperientzia baino lehen, gure sentsibilitatearen forma huts bezala gugan presente aurkitzen direlako, eta horiexek egiten dutelako posible sentsibilitate horren edozein intuizio eta, ondorioz, edozein fenomeno ere bai. Hemendik segitzen da:
es
Por el contrario, yo muestro: que el espacio (e, igualmente, el tiempo, al cual no prestaba atenci?n Berkeley), juntamente con todas sus determinaciones, puede ser reconocido por nosotros a priori, porque, igualmente que el tiempo, est? dado en nosotros antes que toda observaci?n o experiencia como pura forma de nuestra sensibilidad y hace posible toda intuici?n de la misma; por consiguiente, tambi?n todos los fen?menos. De aqu? se sigue:
fr
Je fais voir, au contraire, tout d'abord que l'espace (ainsi que le temps, auquel Berkeley n'a pas fait attention) avec toutes ses d?terminations peut ?tre connu de nous a priori, parce que l'espace, aussi bien que le temps, est en nous avant toute perception ou exp?rience, comme forme pure de notre sensibilit?, et en rend possible toute intuition, par cons?quent aussi tous les ph?nom?nes.
en
I, on the contrary, prove in the first place, that space (and also time, which Berkeley did not consider) and all its determinations a priori, can be cognised by us, because, no less than time, it inheres in our sensibility as a pure form before all perception or experience and makes all intuition of the same, and therefore all its phenomena, possible.
eu
ezen nola egia lege unibertsal eta derrigorrezkoetan oinarritzen den, bere irizpide bezala, Berkeleyren esperientziak ezin duela inolako egi irizpiderik eduki, horren fenomenoen oinarrian (hark) apriorizko ezer jarri ez duelako;
es
que, como la verdad concierne a las leyes generales y necesarias como su criterio, la experiencia, para Berkeley, no podr?a tener criterio alguno de verdad, porque, en el fondo de los fen?menos mismos (para ?l) no hab?a nada dado a priori;
fr
D'o? il suit que, la v?rit? reposant sur des lois universelles et n?cessaires, comme sur ses crit?res, l'exp?rience, chez Berkeley, ne peut avoir de crit?res de la v?rit?, parce que rien n'est donn? par lui pour fondement a priori aux ph?nom?nes qui la constituent ;
en
It follows from this, that as truth rests on universal and necessary laws as its criteria, experience, according to Berkeley, can have no criteria of truth, because its phenomena (according to him) have nothing a priori at their foundation;
eu
eta hortik segitzen da, itxura hutsa besterik ez dela; guretzat, ordea, espazioak eta denborak (adimen-kontzeptu hutsekin loturik) a priori ezartzen diote beren legea edozein esperientzia posibleri, eta lege horrek irizpide segurua ematen du, aldi berean, esperientzian egia eta itxura elkarrengandik bereizteko, Bera, nirea oomen delako idealismo hori (benetan kritikoa), oso izaera bitxikoa da:
es
de lo cual deduc?a que la experiencia no es sino mera apariencia, mientras que, para nosotros, el espacio y el tiempo (en conexi?n con los conceptos puros del entendimiento) prescriben a priori su ley a toda la experiencia posible, la cual, igualmente, proporciona el criterio m?s seguro para distinguir en ella la verdad de la apariencia.
fr
d'o? il suivrait qu'elle n'est qu'une vaine apparence. Suivant nous au contraire l'espace et le temps (en liaison avec des notions intellectuelles pures) prescrivent a priori ? toute exp?rience possible sa loi, qui donne en m?me temps le crit?rium certain pour y distinguer la v?rit? de l'apparence.
en
whence it follows, that they are nothing but sheer illusion; whereas with us, space and time (in conjunction with the pure conceptions of the understanding) prescribe their law to all possible experience a priori, and at the same time afford the certain criterion for distinguishing truth from illusion therein.
eu
alegia amilarazi egiten du idealismo arrunta, eta horren medioz, edozein a priorizko ezagutzak, baita Geometriakoak ere, aurreneko aldiz hartzen du errealitate objektiboa; hau, berriz, nik demostratu dudan espazio eta denboraren idealitate gabe, ezta errealista porrokatuenek ere ezin izango zuten aitortu.
es
Mi llamado idealismo (propiamente cr?tico) es, pues, de una clase completamente especial, a saber, de tal naturaleza, que trastrueca el ordinario y que, por ?l, todo conocimiento a priori, aun el de la geometr?a, recibe, ante todo, realidad objetiva, la cual, sin esta idealidad, probada por m?, del espacio y del tiempo mismos, no podr?a, en modo alguno, ser afirmada por los m?s celosos realistas.
fr
Mon pr?tendu id?alisme (proprement critique) est donc d'un caract?re tout ? fait propre, tel, c'est-?-dire qu'il ruine l'id?alisme ordinaire ; tel que par lui toute connaissance a priori, m?me celle de la g?om?trie, en re?oit tout d'abord une r?alit? objective qui, sans la preuve de mon id?alit? de l'espace et du temps, ne peut pas ?tre affirm?e, m?me des r?alistes les plus z?l?s.
en
My so-called (properly critical) Idealism is of quite a special character, in that it subverts the ordinary idealism, and that through it all cognition a priori, even that of geometry, first receives objective reality, which, without my demonstrated ideality of space and time, could not be maintained by the most zealous realists.
eu
Gauzak honela egoki, gaizki-ulertzeak bazter uzteko, beste modu batera izendatuko nuke nik nire kontzeptu hau; baina erabat-erabat aldatzerik ere ez da egongo seguraski.
es
En tal estado de cosas, desear?a yo, para precaver toda mala inteligencia, poder denominar de otro modo este concepto m?o; pero no se puede f?cilmente realizar este cambio de un modo total.
fr
Dans cet ?tat de choses je voudrais donc, pour pr?venir tout malentendu, pouvoir appeler d'un autre nom ma notion, mais je ne puis la changer totalement.
en
This being the state of the case, I could have wished, in order to avoid all misunderstanding, to have named this conception of mine otherwise, but to alter it altogether was impossible.
eu
Zilegi bekit, beraz, hemendik aurrera, lehenago egin dudan moduan, hori idealismo formal, edo oraindik hobeto, idealismo kritiko deitzea, Berkeleyren idealismo dogmatikotik eta Descartesen idealismo eszeptikotik bereizteko.
es
S?ame, pues, permitido llamarle en el porvenir, como antes se ha dicho, idealismo formal, mejor a?n, idealismo cr?tico, para diferenciarlo del dogm?tico de Berkeley y del esc?ptico de Descartes.
fr
Qu'il me soit donc permis de l'appeler d?sormais, comme on l'a d?j? fait plus haut, un id?alisme formel, ou mieux encore un id?alisme critique, pour le distinguer de l'id?alisme dogmatique de Berkeley, et de l'id?alisme sceptique de Descartes.
en
It may be permitted me however, in future, as has been above intimated, to term it the formal, or better still, the critical Idealism, to distinguish it from the dogmatic Idealism of Berkeley, and from the sceptical Idealism of Descartes.
eu
Kontuan hartzeko modukorik ez dut besterik ezer aurkitzen liburu honen kritikan.
es
No encuentro nada m?s digno de menci?n en el juicio de este libro.
fr
Je ne trouve rien de plus ? remarquer dans la critique de cet ouvrage.
en
Beyond this, I find nothing further remarkable in the judgment of my book.
eu
Kritika horren egileak en gros (handiaurkiro) juzgatzen du beti, zuhurtasunez aukeratutako jokaera da hori, ba horrela ez bere jakitea eta ez bere ez-jakitea salatzen du batek;
es
El autor mismo juzga completamente en gros, manera de juzgar prudentemente escogida, porque, con ella, no se delata su propio saber o ignorancia;
fr
L'auteur juge en gros d'un bout ? l'autre ; mani?re habilement choisie, parce qu'ainsi on dit ce qu'on sait sans laisser apercevoir ce qu'on ignore :
en
The reviewer criticises here and there, makes sweeping criticisms, a mode prudently chosen, since it does not betray one's own knowledge or ignorance;
eu
"en d?tail" (xehe-xehe) egindako judizio bakar batek, bidezko denez, arazo nagusia atzeman izan balu, bistaratuko zuen agian nire okerra, baina behar bada azterketa-modu hauetan kritikoak daukan trebetasun-maila ere bai.
es
un solo juicio circunstanciado en d?tail, si, como es justo, hubiese tocado a la cuesti?n capital, hubiese descubierto quiz? mi error, quiz? tambi?n la medida de la opini?n del cr?tico en esta clase de investigaciones.
fr
un seul jugement d?velopp?, de d?tail, s'il avait port?, comme cela devait ?tre, sur la question principale, aurait peut-?tre mis ? d?couvert mon erreur, peut-?tre aussi le degr? de connaissance du critique dans cette esp?ce de recherches.
en
a single thorough criticism in detail, had it touched the main question, as is only fair, would have exposed, it may be my error, or it may be my reviewer's measure of insight into this species of research.
eu
Ez zen izan asmo txarrez pentsatutako azpikeria ere, liburuen ideia bat egiteko aldizkarietako berriak bakarrik irakurri ohi dituzten irakurleei, liburua irakurtzeko gogoak berandu baino lehen kentzeko, proposizio-sail luze bat aletzea, denak arnasaldi batean eta bata bestearen segidan, zeintzuk, beren argumentu eta esplikazioen testuingurutik erauzirik (batez ere Metafisika eskolastikotik hauek bezain antipodatakoak izanik), derrigor behar baitute burugabeko iruditu, eta horrela irakurlearen pazientzia nazka-nazka egin arte gogaitaraztea, eta gero, zerako proposizio artetsua niri jakinarazi ondoren, alegia itxura jarraitua egia dela, ondo-esan gogor eta halere aita-giroko honekin bukatzen du: zertara dator orokorki onartutako hizkeraren kontrako borroka hau?
es
Para privar prontamente del gusto de la lectura del libro mismo a los lectores que est?n acostumbrados a formarse un concepto de los libros por las noticias de los peri?dicos, no se pod?a tampoco inventar peor ardid que expresar de una tirada una serie de frases que, separadas de sus principios fundamentales y explicaciones (principalmente apod?cticas, como lo son para toda metaf?sica de escuela), deben parecer absurdas, asediar la paciencia del lector hasta el disgusto y, despu?s que se me ha dado a conocer la proposici?n ingeniosa de que la apariencia permanente es la verdad, concluir d?ndome esta dura pero paternal lecci?n: ?por qu?, pues, la lucha contra el lenguaje generalmente aceptado?;
fr
Ce n'a pas ?t? non plus un artifice mal imagin? pour ?ter aux lecteurs qui ont l'habitude de ne se faire une notion des livres que d'apr?s les journaux, l'envie de lire de sit?t le livre m?me, que de d?biter d'un seul traita la suite les unes des autres une multitude de propositions qui, d?pourvues de leur liaison avec leurs preuves et leurs explications (surtout quand elles sont aussi oppos?es que celles-ci ? la m?taphysique scolastique), doivent n?cessairement sembler des absurdit?s, de fatiguer la patience du lecteur jusqu'au d?go?t, et, apr?s m'avoir attribu? la proposition sententieuse que l'apparence constante est la v?rit?, de finir cependant par cette dure mais paternelle le?on :
en
It was, moreover, not a badly conceived plan, in order at once to take from readers (who are accustomed to form their conceptions of books from newspaper reports) the desire to read the book itself, to pour out in one breath a number of passages in succession, torn from their connexion, and their grounds of proof and explanations, and which must necessarily sound senseless, especially considering how antipathetic they are to all school-metaphysics; to exhaust the reader's patience ad nauseam, and then, after having made me acquainted with the sensible proposition that persistent illusion is truth, to conclude with the crude paternal moralisation:
eu
Zertara eta nondik dator bereizkuntza idealista hau?
es
?por qu? y para qu? la distinci?n idealista?
fr
? quoi donc sert de contredire le langage re?u, ? quoi bon, et d'o? vient la distinction de l'id?alisme ?
en
to what end, then, the quarrel with accepted language, to what end, and whence, the idealistic distinction?
eu
Azkenik, beraz, judizio honek, nire liburuak bere-berekia duen guztia, eta heresia metafisikotzat areago eman behar litzatekeena, hizkeraren berrikuntza soiltzat jotzen du, eta horrela argi eta garbi erakusten du, ezen nire epaile omen delakoak tutik ere ez duela ulertu liburua eta gainera bere burua ere ez duela ondo ulertu.
es
He aqu? un juicio que, finalmente, hace consistir todo lo propio de mi libro, que primero deb?a ser una herej?a metaf?sica, en una mera innovaci?n de lenguaje, y que prueba claramente que mi arrogante juez no se ha entendido tampoco bien a s? mismo.
fr
C'est l? un jugement qui finit par faire consister le caract?re propre de mon livre (quand il devait ?tre d'abord une h?r?sie m?taphysique) en un simple n?ologisme, et qui montre clairement que mon pr?tendu juge n'en a pas entendu la moindre chose, et qu'il ne s'est pas non plus tr?s bien compris lui-m?me.
en
A judgment which seeks all that is characteristic of my book, first supposed to be metaphysically heterodox, in a mere innovation of the nomenclature, proves clearly that my would-be judge has understood nothing of the subject, and in addition, has not understood himself.
eu
Bitartean kritiko honek hitz egiten du, goimailako ezagutza garrantzitsuak eduki uste dituen, baina oraindik gordeta dauzkan, gizon batek bezala;
es
Sin embargo, el censor habla como un hombre que debe tener conciencia de conocimientos importantes y excelentes, pero que los mantiene ocultos;
fr
Le critique parle cependant comme un homme qui doit se croire des connaissances importantes, sup?rieures, mais qu'il tient encore en r?serve ;
en
My reviewer speaks like a man who is conscious of important and superior insight which he keeps hidden;
