Eider de Dios Fernandezek (Barakaldo, 1985), Historian Deustuko Unibertsitatean lizentziatuak, Historia Garaikideko unibertsitate arteko masterra egin zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta hor defendatu zuen bere tesia, ‘Clase, género e identidad en el Gran Bilbao a través del servicio doméstico (1958-1985)', Mercedes Arbaizak eta Miren Llonak zuzendua. Bere ikerketaren ardatzak dira emakume langilearen nortasunaren eraikuntza, etxeko zerbitzuaren bilakaera gure egunetara arte, emakume etorkinen egokitzapena frankismoan zehar Euskal Herrian eta Bilbo Handian desarrollismotik trantsiziora arte izan ziren gizarte-aldaketak. Hori guztia ahozko historian oinarritutako metodologia baten bidez.

Victoria Kent saria lortu ondoren, Campusa harremanetan jarri da berarekin bere ikerketaz hitz egiteko.

Zer izan da zuretzat sari hau?
Aitorpen oso baliotsua, bai zenbait urtetan gauzatu dudan lanarena, bai etxeko zerbitzuaren azterketarena, beharrezkoa uste dudana gizarte bakoitzaren barne funtzionamendua ulertzeko. Nire helburua beti izan da frankismoan botere erlazioak azaltzen zituen funtsezko gai bat ikusgai egitea, baina baita gaur egungo etxeko zereginen banaketa desegokia ere. Sariak gai bat ikusgai egiteko premia hori indartu du. Izan ere, funtsezkoa izan arren, etxeen barruan egiten zenez, ikusezin egiten da. Neurri batean, doktorego tesian izan nuen helburuetako bat etxeko zerbitzuaren eduki politikoa azaltzea izan zen, klase eta generoen erlazio sistema bat erakuts diezagukeen hermeneutika bat, eta uste dut sariak karga politiko hori aitortu duela. Azken batean, etxeko zerbitzuko emakumeen lanaren eta nik elkarrizketatuen aitorpen bat da, eta benetan haiei zor diet nire saria.

Zure ikerketaren ardatza etxeko zerbitzuaren historia da. Zerk eman dizu arreta gehien azterketa horretan?
Agian azterketaren xede oso gutxik bezala adierazten duela adibide gisa historia ez dela lineala, etengabe jartzen du zalantzan aurrerapenaren ideala. Etxeko zerbitzuak aurrerapen eta atzerapen handiak izan ditu, XX. mendea haren hobekuntzen adibide ona da, baina baita haren inboluzioena ere.

Gainditu al dira frankismoak transmititutako estereotipoak?
Nire ustez, estereotipoak aldatu egin dira, baina ez dira gainditu. Gaur egun pertsona gutxik lotzen dute etxeko zerbitzua herritik etorritako neskatxa letragabearekin, "plater puskatzailearekin", egunkariek frankismoan zehar esaten zuten bezala. Eta, jakina, ezta Gerra Zibileko galtzaileekin edo haien seme-alabekin ere. Etxeko zerbitzua ez da gehiago "beste Espainiako" alabak berrezi nahi dituen erakunde bat. Hala ere, gaur egun "erdi mailako klasearen mitoaren" zutabeetako bat da. Esan nahi dut funtsezkoa dela sistema patriarkala eta Ongizate Estatu defizitarioa sostengatzeko, eta lehen frankismoari dagokionez nabarmen hobetu den arren, klasista izaten jarraitzen du, orain bereziki erkidegoz kanpoko emakume etorkinekin.

«Etxeko zerbitzuak klasista izaten jarraitzen du, orain bereziki erkidegoz kanpoko emakume etorkinekin»

Hasieran, emakumeek hirira emigratzen zuten beren etorkizuneko espektatibak hobetzeko…
Bai, frankismoaren lehen urteetan ere jendeak hirietara ihes egiten zuen gerraosteko zapalkuntza gogorretik alde egiteko modu gisa, eta emakumeek etxeko zerbitzutik egin zuten migrazio hori. Berrogeita hamarretako urteetan, emigrazioa feminitate eredutik emakume dinamikoago baterako aldaketaren eskutik zihoan, herriak adierazitako jarraitutasun ildoarekin hautsi nahi zuten, beren aitona-amonen eta aita-amen bizitzarekin. Hobetu egin nahi zuten eta, neurri handi batean, horrela egin zuten, ez soilik gizarte mailan, eta adierazpide hori ez zait gustatzen, kasu honetan Bilbon. Aitzitik, ahalegin handiz, ikasten jarraitzeko aukera izan zuten, segurtasuna irabazi zuten, etsai girokoa izan zitekeen mundu batekin bat egiteko gai izan zirelako, askotariko jendearekin erlazionatu zirelako, eta are militarrekin auzoko asoziazionismoan edo antifrankismoan.

Gero aldatu egin zen, ez zen hil ala biziko arduraldi bat, ezta betiereko lanbide bat ere, baizik aldi baterako jarduera bat…
Bai, erabat. Berrogeita hamarretako urteetan, etxeko zerbitzuan hasi ziren emakumeek pentsatzen zuten modurik hoberena zela maila apaleko emakume bat hirira iristeko eta horrela urte batzuetan zehar aurrezteko, baina inoiz ez biziarteko lanbide gisa. Nolanahi ere, nire ustez, biziarteko neskame eta morroiak, Espainiako historia garaikidean bederen, bikainak izan ziren, baina frankismoak iraganaren ikuskera idealistaren barruan ikusi nahi izan zuen bikaintasun hori, eta haien ideia hori zabaldu zuen jarraitu behar zen eredu gisa.

Noiz profesionalizatu zen etxeko zerbitzua?
Aurrerapen eta atzerapen asko dituen prozesu bat da. XIX. mendean etxeko zerbitzua gainerako lan sektoreekin berdintzeko proiektuak izan ziren, baina XX. mendean egin zen profesionalizatzeko lehen saioa, II. Errepublikan zehar. Gertatu zena izan zen etxeko zerbitzua ez zela sartu lan erregulazio guztietan, bai Lan Kontratuari buruzko Legean, baina ez Gehieneko Lanaldiari buruzkoan, biak 1931n emandakoak. Hala ere, Errepublika garaian hobekuntzak izan ziren: izan ere, CNTk eta UGTk eskubide osoko langiletzat jo zituen eta atalak antolatu zituzten "etxeko zerbitzuko emakume enplegatuentzat". Emakume langile sindikatu horien talde batzuk ere protagonista izan ziren greba eta manifestazioetan, batik bat Andaluzian, gainerako lan sektoreekin berdintzea aldarrikatuz. Izan ere, diktadurarentzat, mobilizazio horiek aldi errepublikarrean lan arloa nahasi egin zela erakusten zuten adibide nagusietako bat izan ziren, eta profesionalizazioaren aztarna ezabatu nahi izan zuen. Horrela, etxeko zerbitzua guztiz baztertu zen lan erregulazioetatik eta familien esku geratu zen. Hala ere, gerraosteko gizartea ez zen berrogeita hamarretakoen amaierakoa bezalakoa, etxeko zerbitzuan sartzen ziren emakumeak ere ez ziren berak, beraiek emakume profesional gisa ikusten zuten beren burua, eta hobekuntzak aldarrikatu zituzten esparru guztietan, lanekoan, eta baita etxeko jaun-andreekiko harremanetan ere. Esan dezagun prozesua gure egunetara arte iritsi dela eta oraindik ere jarraitzen duela, hor hasi zen, berrogeita hamarretakoen amaieran.

Zer harreman izan zen "zerbitzatu behar dutenen" eta zerbitzatutakoen artean?
Oso konplexua. Dagokion etaparen eta familien mende dago, landako ala hiriko esparrua den, klase sozialarena edo familia enplegatzailearena… Nire tesiak hiru etapa hartzen ditu: gerraostea eta lehen frankismoa, bigarren frankismoa eta trantsizioa. Lehen etapan erdi adopzio antzeko bat izaten zen, neskatxei orokorrean ordaintzen ez zitzaiena, ulertzen baitzen nahikoa zela familia enplegatzaileak emango zien mantenuarekin eta hezkuntzarekin edo berrezkuntzarekin. Ez dezagun ahaztu etxeko zerbitzua "beste Espainiako" biztanleria pobrea berrezteko modu bat izan zela. Ez zen lan harreman bat, baizik elkarrizketatuen lekukotzatik ondoriozta dezakegun bezala, etxeko andreek ama/amaorde antzera gisa jokatu zuten. Bigarren etapan zehar sistema misto bat izan zen, etxeko zerbitzua aurreko erdi adopzioko araubidearen eta profesionalizatzen ari den sektore baten arteko nahasketa bat da. Profesionalizazio hori orduka enplegatutako eta beren ordutegiak eta erantzukizunak hobeto mugatu zitzaketen neskameen gehikuntzaren eskutik etorri zen. Emakume horiek, etxeko andreekin elkarrekin ezin bizi zirenez, haiekin erlazionatzeko modua aldatu zuten. Harrezkero eratu zen harreman mota askotarikoa izan zen. Elkarren urruntasunetik joan zitezkeen, biek bi emakume eredu oso desberdinak irudikatzen zituztelako, lan harreman zorrotz bateraino, elkarrekiko konplizitate harreman batetik igarota, emakume ezkondu gisa, seme-alabak zituzten emakume gisa edo profesional gisa komunean zituzten puntuak bilatuta.

«Ez dezagun ahaztu etxeko zerbitzua "beste Espainiako" biztanleria pobrea berrezteko modu bat izan zela»

Beren nortasuna garatzeko baliagarria izan al zen emakumeentzat?
Bai, jakina. Egia da etxeko zerbitzuan lan egin duten edo gaur egun lanean ari diren emakume askok ez dutela elkarrizketarik nahi izan. Izatez, beren istorioa kontatu nahi duten emakumeei nirekin harremanetan jartzeko dei egin nahi diet. Horietako askok elkarrizketarik nahi ez izateak adierazten digu nolabaiteko lotsa dagoela jarduera hori aitortzean. Haatik, elkarrizketa onartu duten emakumeen artean, agerikoa da etxeko zerbitzua lagungarri izan zaiela emakume langilearen, superemakumearen edo beren burua taxutu duten emakumearen izaera osatzeko.

Egungo emigrazioarekin, eredu haiek itzultzen ari al dira?
Lehen begiratuan horrela dela eman dezake, batik bat kontuan hartzen badugu hirurogeita hamarretako barne araubidea ezohiko gertaera hutsa edo iraganaren oztopo bihurtu arte murriztu zela, eta 2000ko hamarkadaren hasieran, emigrazioarekin, urrezko beste garai bat bizi izan zuela. Hala ere, haren protagonistei entzuten badiegu, gai honetan zein beste batzuetan, inoiz ez dela guztiz atzera egiten ikusten dugu. Bizkaiko Langileen Elkarteko sortzaile Pilar Gilek adierazi zidanez, egungo emakume migratuak irmotasun handiagoaz ari dira asmatzen Gizarte Segurantzako beren afiliazioa aldarrikatzen. "Paper" ospetsuak behar dituztelako, edo berrogeita hamarretako eta hirurogeitako urteetan etxeko zerbitzuan sartu ziren emakumeek izan zuten emakume independenteagoaren ereduari jarraitzen diotelako, horien gehienek etorkizunean beren senarren erretiro pentsioa izan zezaketenean. Egungo emakume migratzaileek beren burua besterik ez dute eta badakite zer garrantzitsua den ofizialki langile gisa onartuak izatea, eta horren alde ari dira borrokan. Horrela indartu ahal izan da etxeko emakume langileen borroka Estatuan.