Artikulu hau jatorriz The Conversation argitalpenean aurki daiteke.

Balio al du ezertarako Espainiako txirrindularitzako Vuelta geldiarazteak? Protesta normaltasunarekin bateragarria izan al daiteke? Bidezkoa al da neutraltasuna garai hauetan? Israel Gazan egiten ari den sarraskiaren aurrean protesta mugimenduak mahai gainean eta komunikabideen aurrean jarri dituen galderak dira.

Zientzia politikoak eta politika alderatuak horri buruzko arrasto batzuk eskaintzen dizkigute. Lehenengoa honako hau da: protesta aurrerapen demokratizatzailearen zati izan da historian zehar. Bigarren arrastoa da protestaren arrakasta zaila izaten dela lortzen, baina, askotan, populazioen begiradan aldaketak eragiten ditu. Hirugarrena honako hau da: protestari buruzko edozein azterketa baliagarria da errealitatearen aurrean dugun erantzukizun pertsonalaz galdetzeko geure buruari.

Ezin daiteke demokrazia ulertu gatazka eskubide sozial, politiko eta ekonomikoen aurrerapenari atxikita dagoen zerbait dela onartu gabe. Ezin daiteke politika bizitza publikoa hobetzeko prozesua denik ulertu mugimendu sozialak beharrezkoak eta bidezkoak diren eragileak direla onartu gabe.

Politika prozesu bat da eta horren emaitza gizartean dauden interesen (orokorrak edo bereziak) bitartekari diren eragileen arteko indarren korrelazioari lotuta dago. Korrelazio horretatik, sistema mota bat edo beste bat (demokratikoagoa edo ez horren demokratikoa) eta derrigorrezkotasuna sortzen duten erabakiak ateratzen dira. Izan ere, guztia da indarren korrelazioaren emaitza: gai orokorretatik hasi (eskubide sozialak, adibidez) eta alderdi berezietaraino (kirol ekitaldi batean nork parte hartuko duen erabakitzea, esate baterako).

Testuinguru autoritarioetan, alderdi politikorik ez dagoenez, mugimendu sozialak ezinbestekoak izaten dira trantsizioan edo erregimen aldaketan. Horiek dira erregimenaren legitimazioa ahultzeko gai diren eragile bakarrak, Birmanian, Portugalen edo Alemaniako Errepublika Demokratikoan. Protestaren eragina oroimenean gordeta geratzen da beti, izan Berlingo harresiaren aurrean sortu ziren iskanbila moduan, izan militarren fusiletan jarritako krabelin moduan (Portugal, 1974).

Ez da une bat; prozesua da

Baina gertaera horiek ez dira bat-batekoak izaten: erregimen autoritarioen edo politika bidegabeen zilegitasuna mugatzen duten hamaika kolektiboren ekintza motel, ezkutu eta tinkoaren emaitza izaten dira. Horixe da, hain zuzen ere, gakoa. Protesta ez da une bat; prozesua baizik.

Erregimen demokratikoetan, mugimendu sozialek betetzen duten funtzioa ezinbestekoa da. Baina baita desatsegina ere eragiteko gaitasuna duten eragileentzat. Enbarazu egiten diete intereseko taldeei eta alderdiei. Haietako batzuek, gainera, baliabide ekonomiko handietarako sarbidea eta eragiteko gaitasun handia dute.

Horregatik, interes orokorren eta berezien arteko oreka bermatzeko, demokrazian gizarte zibil osasuntsua eta antolatua behar da eskubideek aurrera egitearen aldeko apustua egiten duten, interes partikularrak mugatzen dituzten eta erabaki hartzaile publikoei presio egiten dieten kolektiboetan.

Ondorioz, eskubideen edozein aurrerapenen atzean, mugimendu sozialen eta protestaren presentzia dagoela esan dezakegu. Berdintasuneko politiken, eta emakumeen ugalketa eskubideen, eskubide sexualen eta herritarren eskubideen politiken instituzionalizazioa ezin daiteke ulertu hamarkada luzetako edo mende askotako borroka feministarik gabe. Gainera, ez dugu ahaztu behar borroka horrek protesta konbentzionalen itxura hartu izan duela, baina baita borroka desobeditzaileena ere.

Horren guztiaren oinarrian, estrategia konbentzionalak, arautuak eta legeriaren baitakoak, eta praktika disruptiboak daude, bidegabekeriaren aurrean arreta eskatzeko ordena desegonkortzera zuzenduta daudenak. Horregatik, gizarte mugimenduen protesta errepertorioek arauak haustea eta normaltasuna bateratzen dituzte. Arau hauste hori masiboa denean, gizarteak bidegabetzat jotzen duena mantentzeko mugen aurrean jartzen du sistema.

‘Soldaduskatik’ ‘apartheid’era

Espainiaren kasuan, soldaduska (garai batean derrigorrezkoa zena) ez zen desagertu kontzientzia objekzioaren moduko estrategiak zirela eta (sistemak ordezko prestazio sozialaren bidez parekatu zuen). Egia da aurrerapen horren oinarria izan zela normaltasuna eta legezkotasuna euskarritzat hartu izana, modu masiboan erabilita, baina horrek ordenaren haustura azkartu zuen, milaka gaztek soldaduskaren aurrean erakutsitako intsumisio bidez islatutako eta gero eta handiagoa zen desobedientzia joeraren ondorioz. Testuinguru horretan, politikak, hau da, indarren korrelazioak, galarazi egiten zion Espainiari demokrazia aurreratu gisa bere burua aurkeztea, espetxeratutako gazte asko eta asko baitzituen armak eramateari uko egiten ziotelako.

Zalantzarik gabe, mugimendu sozialak funtsezko eragileak dira demokratizazio prozesuetan eta demokraziak aurrera egiteko garaian: ‘apartheid’aren oinarriak kolokan jarri dituzte, AEBko segregazio politikei zilegitasuna kendu diete, Espainian genero berdintasunak aurrera egitea ahalbidetu dute edo zenbait herrialdetan, Taiwan, Nepal, Portugal edo Txilen, adibidez, erregimenek porrot egitea eragin dute.

Baina arrakasta hori ez da adiera bakarrekoa. Izan ere, mugimendu horiek aldaketa kulturalak eragin dituzte eta horiek ez dute berehalako eraginik izan sistema politikoan. Horixe izan zen, adibidez, 68ko Maiatzaren kasua. Bestalde, gobernuan eraginak izan ditzake, baina ez sisteman. Horixe da, adibidez, Txilen gertatu zena Gabriel Boric-en igoerarekin eta konstituzioaren erreforma atzera bota izanarekin.

Feminismoa edo Gaza

Baina aldaketa geldo baina aldi berean gupidagabeak ere eragin ditzakete, menderatze sistemak ulertzeko aukera ematen dutenak, feminismoarekin gertatzen den bezala. Eta agerian utz dezakete normaltasuna ez dela aukera bat gizateriaren historiako basakeria handienetako baten aurrean gaudenean, Gazan gertatzen ari den bezala.

Eta horrek azken gogoeta bat egitera eramaten gaitu. Protestak balio ote duen galdetzea baino, gaur egun protestarik ez egitea legezkoa den ala ez galdetu beharko genioke geure buruei. Erich Fromm-ek zioenez, mito guztietan, zibilizazioaren sorrera desobedientzia ekintza baten emaitza izan bazen, zibilizazioaren amaiera obedientzia ekintza masibo baten emaitza izan daiteke.

Gazak mundua interpelatzen du eta zibilizazioaren amaieraren amildegia agerian uzten du. Horregatik, obedientzia hitzaren antonimoa desobedientzia bada, neutraltasuna konplizitate bihurtu den eta hondakinez beteta dagoen munduan normaltasun horren onartezintasunaren aurrean protesta egitea beste irtenbiderik ez dago.