Artikulu hau jatorriz The Conversation argitalpenean aurki daiteke.

Clarak, 13 urtekoak, mezu iraingarria jaso zuen WhatsAppeko gelako taldean. Hasieran, puntuala izango zela pentsatu zuen, baina berehala hasi ziren burlak, amarruak eta gero eta krudelagoak eta ohikoagoak ziren esamesak iristen. Handik egun batzuetara, nekatuta eta haserre, beste ikaskide bati buruz memeak argitaratuz mendekatzea erabaki zuen. Batzuek barre egin zuten, beste batzuek barreen emojiak argitaratu zituzten, eta beste asko isilik geratu ziren. Hura ikusi zuten guztien artean, inork ez zuen egoera hobetzen saiatzeko esku hartu. Aste gutxiren buruan, Clara biktima izatetik erasotzaile eta inguruan gertatzen zen guztiaren behatzaile pasibo izatera igaro zen.

Gertakizun hori gure ikerketetan behatutako kasuetan oinarrituta dago eta ziberjazarpena erasotzailearen eta biktimaren artean gertatutako jazoera isolatua baino askoz ere gehiago dela erakusten du. Dinamika sozial konplexua da, eta harrigarria badirudi ere, baita ziklikoa ere. Sareko jazarpenarekin lotu ohi ditugun rolei (ziberbiktima eta zibererasotzailea) hirugarren bat gehitu behar zaie: ziberbehatzailea. Ikuspegi triangulatu horrek hobeto jasotzen du pertsona bat aldi berean hiru gauza izan daitekeen errealitatea: ziberbiktima-zibererasotzailea- ziberbehatzailea (baita rol horietako bakarra edo biren konbinazioak izatea ere).

Izan ere, gaur egun ziberbiktima izateak zibererasotzaile edo etorkizunean ziberbehatzaile bihurtzeko aukerak nabarmen handitzen ditu. Aurkikuntza horrek errealitate kezkagarri bat nabarmentzen du: indarkeriak indarkeria sortzen du, eta, ziberjazarpenaren gurpil zoro hori hausteko, beharrezkoa da rol horiek nola eta zergatik trukatzen diren ulertzea.

18 hilabetez egindako azterlana

Dinamika horiek hobeto ulertzeko, 18 hilabetez luzetarako azterlana egin genuen. Bertan, Espainiako mila nerabek baino gehiagok hartu zuten parte (11 eta 17 urte bitartekoak). Hiru fasetan egindako jarraipenaren bidez (batetik bestera sei hilabeteko tartearekin), ziberjazarpenaren hiru rol nagusiek zer bilakaera zuten aztertu genuen: ziberbiktima, zibererasotzailea eta ziberbehatzailea.

Lehen emaitza esanguratsua rolen “kronifikaziorako” joera nabarmena izan zen. Hau da, une jakin batean ziberbiktima, zibererasotzaile edo ziberbehatzaile izateak etorkizunean ere ziberbiktima izaten jarraituko dutela iragartzen du. Horrek iradokitzen du ziberjazarpena ez dela noizbehinkako gertaera bat, baizik eta sakon errotu daitekeela nerabeen interakzio sozialetan, eta, ondorioz, indarkeria modu egonkor gisa betikotu.

Egonkortasun horren arrazoiak askotarikoak dira. Zibererasotzailearen kasuan, ingurune digitalak gezurrezko anonimotasun geruza eta biktimarenganako etengabeko sarbidea eskaintzen ditu, eta horrek ahaldundu eta bere jokabidea indartu dezake bere helburua ikusgarritasuna edo estatusa handitzea bada. Bestalde, ziberbehatzaileak, dinamika horietan ugariena den pertsonak, geldi jarraitzeko joera izaten du, hurrengo biktima bihurtzeko beldurragatik edo talde baitan duen erruaren indarra galarazten duten fenomeno psikologiko batzuk direla eta (“deskonexio morala” edo “erantzukizunaren difusioa”, esate baterako).

Indarkeria dago indarkeria zikloaren erdigunean

Hala ere, gure azterlanaren aurkikuntzarik adierazgarriena izan zen ziberbiktimizazioa ondorengo zibererasoaren eta ziberbehaketaren funtsezko iragarlea dela. Hau da, ziberjazarpena pairatzen duten nerabeek zibererasotzaile edo ziberbehatzaile bihurtzeko aukera handiagoa izaten dute sei hilabete geroago.

Zerk eragiten du rol aldaketa hori? Hipotesietako bat da biktimak, ahalmenik gabe eta zapuztuta sentitzen denez, erasoa mendeku hartzeko modu gisa edo kendu zioten boterea eta estatusa berreskuratzeko saiakera gisa ikus dezakeela da. Biktimizazioak eragindako estresak eta minak beste gizarte elkarrekintza batzuen aurkako interpretazioa eragin dezakete, eta horrek, aldi berean, jarrera oldarkorra eragin dezake, baita helburua jatorrizko jazarlea ez bada ere.

Era berean, biktima izateak nerabe bat ziberjazarpenaren dinamikez kontzienteago izatea eragin dezake, baina berriro halakoren bat sufritzeko beldurrak behatzaile pasiboaren rola hartzera eraman dezake, bere burua babesteko mekanismo gisa.

Bitxia bada ere, erlazio prediktibo hori norabide bakarrekoa dela dirudi. Gure azterketak ondorioztatu zuenez, zibererasotzaile edo ziberbehatzaile izateak ez du iragartzen etorkizuneko ziberbiktimizazioa. Beste nolabait esanda, beraz, biktima izatearen esperientzia da beste rol batzuetara salto egiteko benetako tranpolina. Eta horixe bera da prebenitu behar duguna.

Nola hautsi dezakegu ziklo hori? Inplikazio praktikoak

Ziberjazarpena arazo ziklikoa dela eta rolak kronifikatu egiten direla ulertzeak ondorio garrantzitsuak ditu prebentziorako. Ez da nahikoa modu puntualean jokatzea. Estrategia iraunkorrak behar dira, arazoari hainbat ikuspegitatik heltzeko. Horren baitan, hezkuntza arloko arduradunek eta, batez ere, familiek egindako lana behar da.

1. Alfabetatze digitala eta arriskuen prebentzioa. Funtsezkoa da adin txikikoei Internet segurtasunez eta arduraz erabiltzen erakustea. Horrek barne hartzen du haien informazio pertsonala babestea eta laguntza nola eta nori eskatu behar dioten jakitea. Ezinbestekoa da ziberbiktimizazioa murriztea, horixe baita zikloaren eragile nagusia. Garrantzitsua da ikastetxeek ebidentzian oinarritutako prebentzio programak izatea tutoretzako ekintza planaren barruan. Gure taldeak, adibidez, Safety.net programa garatu du irakasleentzako eta familientzako tresnekin.
2. Behatzailea ahalduntzea. Prebentzio programek behatzaileengan jarri behar dute arreta, ez daitezen pasiboak izan (biktima ardatz duen ikuspegia izan behar dute, eta defendatzaile gisa jardun). Ezinbestekoa da enpatia sustatzea eta esku hartzeko (bai biktima defendatuz, bai jazarpena salatuz) gai senti daitezen tresnak ematea. Defendatzaile bihurtzen den behatzaileak erasotzaileak jasotzen duen errefortzu soziala apurtzen du eta, horren bidez, ikasgelako botere dinamiketan egon ohi diren indar harremanak aldarazten ditu.
3. Biktima babestea errepresaliak ekiditeko. Ezinbestekoa da biktimei laguntza psikologikoa eta frustrazioa eta sumindura modu konstruktiboan kudeatzeko tresnak eskaintzea, indarkeriaren zikloa hausteko, indarkeriaren aurrean, alternatiba onuragarriak eskainiz.
4. Erasotzailearekin lan egitea. Erasotzaileak beren prozesuaren biktimak izaten dira, eta, beraz, beharrezkoa da, halaber, indarkeria erabiltzera bultzatzen dituzten arrazoietan sakontzea eta beren emozioak modu ez hain kaltegarrian bideratzeko tresnak ematea.

Ziberjazarpen kasuetan biktimarengan eta behatzailearengan arreta jartzea, justizia egiteko ekintza izateaz gain, sareko indarkeriaren motorra desaktibatzeko estrategiarik adimendunena ere bada.