Hizkuntzen arteko Corpusa (HAC)
Latinoamerikaren zain urratuak, Eduardo Galeano / Iñaki Alegria (UEU, 2021
)
eu
Meatze-ekonomia ezartzeak ondorio kaltegarriagoak eragin zituen gerrak ekarritako odolak eta suak baino.
es
Peores consecuencias que la sangre y el fuego de la guerra tuvo la implantaci?n de una econom?a minera.
fr
L'implantation d'une ?conomie mini?re eut des cons?quences pires que le sang et le feu de la guerre.
en
The installation of a mining economy had direr consequences than the fire and sword of war.
eu
Biztanleriaren desplazamendu handiak eskatzen zituzten meategiek, eta nekazaritza-unitate komunitarioak desegiten zituzten.
es
Las minas exig?an grandes desplazamientos de poblaci?n y desarticulaban las unidades agr?colas comunitarias;
fr
Les mines exigeaient de grands d?placements de population et d?membraient les communaut?s agricoles ;
en
The mines required a great displacement of people and dislocated agricultural communities;
eu
Gainera, lan esklaboak, xahututako bizitza kopuru kontaezinez gain, laborantza-sistema kolektiboa eraitsi zuen zeharka.
es
no solo extingu?an vidas innumerables a trav?s del trabajo forzado, sino que adem?s, indirectamente, abat?an el sistema colectivo de cultivos.
fr
non seulement elles exterminaient quantit? de vies par le travail forc? mais, indirectement, elles ruinaient le syst?me collectif de cultures.
en
they not only took countless lives through forced labor, but also indirectly destroyed the collective farming system.
eu
Indiarrak zuloetara eramaten zituzten, enkomendatzaileen zaintzapean jarriz, eta lurrak, derrigorrez kenduta edo axolagabekeriaz utzita, musu-truk entregatzera behartuz.
es
Los indios eran conducidos a los socavones, sometidos a la servidumbre de los encomenderos y obligados a entregar por nada las tierras que obligatoriamente dejaban o descuidaban.
fr
Les Indiens ?taient conduits dans les fosses d'extraction, soumis au service des encomenderos et oblig?s de livrer pour rien les terres qu'obligatoirement ils abandonnaient ou n'entretenaient pas.
en
The Indians were taken to the mines, were forced to submit to the service of the encomenderos, and were made to surrender for nothing the lands which they had to leave or neglect.
eu
Pazifikoko kostaldean, espainiarrek sekulako labore-eremuak desegin zituzten edo agortzen utzi; artoa, juka, babarruna, "pallar" lekalea, kakahuetea, patata gozoa.
es
En la costa del Pac?fico los espa?oles destruyeron o dejaron extinguir los enormes cultivos de ma?z, yuca, frijoles, pallares, man?, papa dulce;
fr
Sur la c?te du Pacifique, les Espagnols d?truisirent ou laiss?rent s'?teindre les immenses cultures de ma?s, de manioc, de haricots noirs et blancs, d'arachides, de patates douces ;
en
On the Pacific coast the Spaniards destroyed or let die out the enormous plantations of corn, yucca, kidney and white beans, peanuts, and sweet potato;
eu
Inken ureztatze-sareak piztutako lur-eremu zabalak jan zituen azkar asko basamortuak.
es
el desierto devor? r?pidamente grandes extensiones de tierra que hab?an recibido vida de la red incaica de irrigaci?n.
fr
le d?sert d?vora rapidement de grandes ?tendues que les Incas avaient rendues fertiles par l'irrigation.
en
the desert quickly devoured great tracts of land which the Inca irrigation network had made abundant.
eu
Konkistatik lau mende eta erdira arrokak eta sasiak baino ez dira geratzen inperioa lotzen zuten bide gehienen lekuan.
es
Cuatro siglos y medio despu?s de la conquista solo quedaban rocas y matorrales en el lugar de la mayor?a de los caminos que un?an el imperio.
fr
Quatre si?cles et demi apr?s la conqu?te, rocs et buissons recouvrent la plupart des chemins qui unissaient l'empire.
en
Four and a half centuries after the Conquest only rocks and briars remain where roads had once united an empire.
eu
Inken herri-lan erraldoi gehienak denborak edo usurpatzaileen eskuek ezabatu egin dituzten arren, terraza mugagabeek irauten dute oraindik Andeetako mendikatean marrazturik, mendi-hegaletan oraindik landatzeko aukera emanez.
es
Aunque las gigantescas obras p?blicas de los incas fueron, en su mayor parte, brotadas por el tiempo o por la mano de los usurpadores, restan a?n, dibujadas en la cordillera de los Andes, las interminables terrazas que permit?an y todav?a permiten cultivar las laderas de las monta?as.
fr
Bien que les gigantesques travaux publics aient ?t? en grande partie effac?s par le temps ou par la main des usurpateurs, la cordill?re des Andes conserve ici et l? les interminables terrasses qui permettaient et permettent encore les cultures ? flanc de montagne.
en
Although the Incas' great public works were for the most part destroyed by time or the usurper's hand, one may still see across the Andean cordillera traces of the endless terraces which permitted, and still permit, cultivation of the mountainsides.
eu
Ipar Amerikako teknikari baten 1936ko kalkuluen arabera, baldin eta terraza horiek urte horretako metodo modernoekin eraiki izan balira, akre bakoitzeko hogeita hamar mila dolar inguru gastatu beharko ziratekeen.
es
Un t?cnico norteamericano, estimaba, en 1936, que si en ese a?o se hubieran construido, con m?todos modernos, esas terrazas, hubieran costado unos treinta mil d?lares por acre.
fr
Un technicien nord-am?ricain estimait, en 1936, que si cette m?me ann?e on avait construit avec des m?thodes modernes les terrasses incas, elles auraient co?t? quelque trente mille dollars l'acre.
en
A U.S. technician estimated in 1936 that if the Inca terraces had been built by modern methods at 1936 wage rates they would have cost some $30,000 per acre.
eu
Gurpila, zaldia edo burdina ezagutzen ez zuen inperio horretan terrazak eta ureztatzeko akueduktuak izan ziren posible, lanaren zatiketa argiari esker lortutako antolaketa bikainaz eta perfekzio teknikoaz. Baita gizakiak lurrarekin zuen harremana gidatzen zuen erlijioaren indarrari esker ere. Lurra sakratua zen eta, beraz, beti zegoen bizirik.
es
Las terrazas y los acueductos de irrigaci?n fueron posibles, en aquel imperio que no conoc?a la rueda, el caballo ni el hierro, merced a la prodigiosa organizaci?n y a la perfecci?n t?cnica lograda a trav?s de una sabia divisi?n del trabajo, pero tambi?n gracias a la fuerza religiosa que reg?a la relaci?n del hombre con la tierra-que era sagrada y estaba, por lo tanto, siempre viva.
fr
Dans cet empire qui ne connaissait ni la roue, ni le cheval, ni le fer, terrasses et aqueducs d'irrigation purent ?tre ?rig?s gr?ce ? une organisation prodigieuse et ? la perfection technique obtenue par une savante r?partition du travail, mais aussi gr?ce ? la force religieuse qui r?gissait les rapports de l'homme avec la terre-laquelle ?tait sacr?e et demeurait, en cons?quence, toujours vivante.
en
In that empire which did not know the wheel, the horse, or iron, the terraces and aqueducts were made possible by prodigious organization and technical perfection achieved through wise distribution of labor, as well as by the religious force that ruled man's relation with the soil-which was sacred and thus always alive.
eu
Naturaren erronkei aztekek emandako erantzuna ere harrigarria izan zen.
es
Tambi?n hab?an sido asombrosas las respuestas aztecas al desaf?o de la naturaleza.
fr
Les inventions azt?ques en r?ponse au d?fi de la nature avaient ?t?, elles aussi, ?tonnantes.
en
The Aztecs also responded in a remarkable way to nature's challenges.
eu
Mexikoko hiriburua indigenen garaiko hondarren gainean dago eraikita, eta zegoen aintzira lehortutakoan irauten duten uharte bakanak "lorategi flotatzaile" izenaz ezagutzen dituzte turistek gaur egun.
es
En nuestros d?as, los turistas conocen por "jardines flotantes" las pocas islas sobrevivientes en el lago desecado donde ahora se levanta, sobre las ruinas ind?genas, la capital de M?xico.
fr
Les touristes actuels connaissent sous le nom de " jardins flottants " les quelques ?les survivantes du lac ass?ch? o? s'?l?ve ? pr?sent, sur les ruines indig?nes, la capitale de Mexico.
en
The surviving islands in the dried-up lake where Mexico City now rises on native ruins are known to tourists today as "floating gardens."
eu
Aztekek sortu zituzten uharte horiek, Tenochtitlan sortzeko aukeratutako tokian zegoen lurzoru faltaren arazoari erantzuteko.
es
Estas islas hab?an sido creadas por los aztecas para dar respuesta al problema de la falta de tierras en el lugar elegido para la creaci?n de Tenochtitl?n.
fr
Ces ?les avaient ?t? cr??es par les Azt?ques pour r?soudre le probl?me du manque de terre sur les lieux choisis pour fonder Tenochtitl?n.
en
The Aztecs created these because of the shortage of land in the place chosen for establishing Tenochtitl?n.
eu
Indiarrek buztin-masa handiak garraiatu zituzten eta kanaberazko horma mehe artean lotu zituzten lohizko uharteak, harik eta zuhaitzen sustraiek irmotasuna eman zieten arte. Lur-eremu berrien artean ur-kanalak labaintzen ziren.
es
Los indios hab?an trasladado grandes masas de barro desde las orillas y hab?an apresado las nuevas islas de limo entre delgadas paredes de ca?as, hasta que las ra?ces de los ?rboles les dieron firmeza. Por entre los nuevos espacios de tierra se deslizaban los canales de agua.
fr
Les Indiens avaient apport? d'?normes quantit?s de limon des rives du lac et avaient enserr? les ?les ainsi form?es entre d'?troits murs de roseaux, jusqu'? ce que les arbres y prennent racines et leur donnent assise et stabilit?. Entre les nouveaux espaces de terre serpentaient les canaux.
en
They moved large quantities of mud from the banks and shored up the new mud-islands between narrow walls of reeds until tree roots gave them firmness.
eu
Uharte ohiz kanpoko oparo hauen gainean hazi zen azteken hiriburua, bere etorbide zabalekin, edertasun soileko jauregiekin eta mailakatutako piramideekin:
es
Sobre estas islas inusitadamente f?rtiles creci? la poderosa capital de los aztecas, con sus amplias avenida, sus palacios de austera belleza y sus pir?mides escalonadas:
fr
Sur ces ?les incroyablement fertiles grandit la puissante capitale des Azt?ques, avec ses larges art?res, ses palais d'une aust?re beaut? et ses pyramides en gradins :
en
Between these exceptionally fertile islands flowed the canals, and on them arose the great Aztec capital, with its broad avenues, its austerely beautiful palaces, and its stepped pyramids:
eu
urmaeletik magikoki sortuta, atzerritarren konkistaren oldarren azpian desagertzera zigortuta.
es
brotada m?gicamente de la laguna, estaba condenada a desaparecer ante los embates de la conquista extranjera.
fr
jaillie magiquement de la lagune, elle ?tait condamn?e ? dispara?tre sous les assauts de la conqu?te ?trang?re.
en
rising magically out of the lake, it was condemned to disappear under the assaults of foreign conquest.
eu
Mexiko lau mende geroratuko zen garai hartan zuen biztanle kopurua berdintzera iristeko.
es
Cuatro siglos demorar?a M?xico para alcanzar una poblaci?n tan numerosa como la que exist?a en aquellos tiempos.
fr
Il faudra quatre si?cles ? Mexico pour retrouver la population gigantesque qu'elle avait alors.
en
Mexico took four centuries to regain the population of those times.
eu
Darcy Ribeirok dioenez, indigenak produkzio-sistema kolonialaren erregaia ziren.
es
Los ind?genas eran, como dice Darcy Ribeiro, el combustible del sistema productivo colonial.
fr
Les indig?nes, pour Darcy Ribeiro, ?taient le combustible du syst?me productif colonial.
en
As Darcy Ribeiro puts it, the Indians were the fuel of the colonial productive system.
eu
Sergio Baguek horrela idatzi zuen: "Seguru asko ehunka indigena eskultore, arkitekto, ingeniari eta astronomo bota zituzten meategi hispaniarretara, esklabo saldo artean nahasita, erauzketa-lan latza eta akigarria egin zezaten.
es
"Es casi seguro-escribe Sergio Bag?-que a las minas hispanas fueron arrojados centenares de indios escultores, arquitectos, ingenieros y astr?nomos confundidos entre la multitud esclava, para realizar un burdo y agotador trabajo de extracci?n.
fr
" Il est presque certain, ?crit Sergio Bag, que des centaines de sculpteurs, d'architectes, d'ing?nieurs et d'astronomes indiens furent jet?s dans les mines, confondus avec la multitude des esclaves, pour r?aliser un travail d'extraction grossier et ?puisant.
en
"It is almost certain," writes Sergio Bag?, "that hundreds of Indian sculptors, architects, engineers, and astronomers were sent into the mines along with the mass of slaves for the killing task of getting out the ore.
eu
Gizabanako horien trebetasun teknikoa ez zen interesgarria ekonomia kolonialarentzat.
es
Para la econom?a colonial, la habilidad t?cnica de esos individuos no interesaba.
fr
L'habilet? technique de ces hommes n'avait pas d'int?r?t pour l'?conomie coloniale.
en
The technical ability of these people was of no interest to the colonial economy.
eu
Langile ez-kualifikatu gisa baino ez ziren kontuan hartzen". Baina hautsitako kultura haien printza guztiak ez ziren galdu.
es
Solo contaban ellos como trabajadores no calificados" o no se perdieron todas las esquirlas de aquellas culturas rotas.
fr
Ils comptaient seulement comme travailleurs non qualifi?s. " Pourtant, les esquilles de ces cultures ?cras?es ne furent pas toutes perdues.
en
They were treated as so many skilled workers." Yet all traces of those broken cultures were not lost:
eu
Galdutako duintasuna berpiztearen itxaropenak indigenen altxamendu ugari piztuko zituen.
es
La esperanza del renacimiento de la dignidad perdida alumbrar?a numerosas sublevaciones ind?genas.
fr
L'espoir de retrouver la dignit? allait fomenter de nombreux soul?vements indig?nes.
en
hope of the rebirth of a lost dignity sparked many Indian risings.
eu
1781 urtean Cuscoko setioa ezarri zuen Tupac Amaruk.
es
En 1781 T?pac Amaru puso sitio al Cuzco.
fr
En 1781, T?pac Amaru assi?geait Cuzco.
en
In 1781 Tupac Amaru laid siege to Cuzco.
eu
Inka enperadoreen ondorengo zuzena zen kazike mestizo hori mugimendu mesianiko eta iraultzaile handienaren burua izan zen.
es
Este cacique mestizo, directo descendiente de los emperadores incas, encabez? el movimiento mesi?nico y revolucionario de mayor envergadura.
fr
Ce cacique m?tis, descendant direct des empereurs incas, prit la t?te d'un mouvement messianique et r?volutionnaire de grande envergure.
en
This mestizo chief, a direct descendant of the Inca emperors, headed the broadest of messianic revolutionary movements.
eu
Matxinada handia Tinta probintzian piztu zen.
es
La gran rebeli?n estall? en la provincia de Tinta.
fr
La r?volte ?clata dans la province de Tinta.
en
The rebellion broke out in Tinta province, which had been almost depopulated by enforced service in the Cerro Rico mines.
eu
Bere zaldi zuriaren gainean, Tungasucako plazara sartu zen eta, danbor eta pututu hotsen artean, Antonio Juan de Arriaga korregidorea urkatzera kondenatu zuela iragarri zuen, baita Potosiko mita debekatuta zegoela agindu ere.
es
Montado en su caballo blanco, T?pac Amaru entr? en la plaza de Tungasuca y al son de los tambores y pututus anunci? que hab?a condenado a la horca al corregidor real Antonio Juan de Arriaga, y dispuso la prohibici?n de la mita de Potos?.
fr
Mont? sur son cheval blanc, T?pac Amaru entra dans la place de Tungasuca et, au son des tambours et des pututos, il annon?a qu'il avait condamn? ? la potence le corregidor Antonio Juan de Arriaga et interdit la pratique de la mita ? Potos?.
en
Mounted on his white horse, Tupac Amaru entered the plaza of Tungasuca and announced to the sound of drums and pututus that he had condemned the royal Corregidor Antonio Juan de Arriaga to the gallows and put an end to the Potos? mita.
eu
Tinta probintzia husten ari zen muino aberatseko zilar zulotzarretan egin beharreko zerbitzua zela-eta.
es
La provincia de Tinta estaba quedando despoblada a causa del servicio obligatorio en los socavones de plata de cerro rico.
fr
Quelques jours plus tard, T?pac Amaru promulgua un nouvel ?dit qui rendait aux esclaves la libert?.
en
A few days later Tupac issued a decree liberating the slaves.
eu
Bertan behera utzi zituen zerga guztiak eta lan indigenaren era guztietako "banakuntza".
es
Aboli? todos los impuestos y el "repartimiento" de mano de obra ind?gena en todas sus formas.
fr
Il abolit tous les imp?ts et la " r?partition " de la main-d'?uvre indig?ne sous toutes ses formes.
en
He abolished all taxes and forced labor in all forms.
eu
Indigenak milaka batzen ziren "pobre, miserable eta babesgabe guztien aitak" eratutako indarretara.
es
Los ind?genas se sumaban, por millares y millares, a las fuerzas del "padre de todos los pobres y de todos los miserables y desvalidos".
fr
Par milliers, les autochtones venaient grossir les rangs du " p?re de tous les pauvres, de tous les mis?rables et d?sh?rit?s ".
en
The Indians rallied by the thousands to the forces of the "father of all the poor and all the wretched and helpless."
eu
Adorezko hitzez predikatzen zihoan: gudu horretan bere agindupean hilko ziren guztiak berpiztuko ziren inbaditzaileek lapurtutako zorionaz eta aberastasunaz berriz gozatzeko.
es
Marchaba predicando arengas: todos los que murieran bajo sus ?rdenes en esta guerra resucitar?an para disfrutar las felicidades y las riquezas de las que hab?an sido despojados por los invasores.
fr
Il proclamait dans ses harangues que tous ceux qui mourraient sous ses ordres dans cette guerre ressusciteraient pour jouir des plaisirs et des richesses dont ils avaient ?t? d?poss?d?s par les envahisseurs.
en
He moved against Cuzco at the head of his guerilleros, promising them that all who died while under his orders in this war would return to life to enjoy the happiness and wealth the invaders had wrested from them.
eu
Garaipenak eta porrotak kateatu ziren;
es
Se sucedieron victorias y derrotas;
fr
Victoires et d?faites se succ?d?rent ;
en
Victories and defeats followed;
eu
azkenean, bere buruzagi batek traizionatu eta harrapatu zuen; Tupac Amaru, goitik behera kateatuta, erregezaleen eskuetan jarria izan zen.
es
por fin traicionado y capturado por uno de sus jefes, T?pac Amaru fue entregado, cargado de cadenas, a los realistas.
fr
finalement, trahi et captur? par un de ses officiers, T?pac Amaru fut livr?, charg? de cha?nes, aux Espagnols.
en
in the end, betrayed and captured by one of his own chiefs, Tupac was handed over in chains to the royalists.
eu
Areche bisitadorea sartu zen bere ziegara, matxinadan izandako konplizeen izenak exijituz, promesen truke.
es
En su calabozo entr? el visitador Areche para exigirle, a cambio de promesas, los nombres de los c?mplices de la rebeli?n.
fr
Le visiteur Areche vint dans son cachot pour exiger de lui, contre des promesses, les noms des complices de la r?bellion.
en
The Examiner Areche entered his cell to demand, in exchange for promises, the names of his rebel accomplices.
eu
Tupac Amaruk destainaz erantzun zuen: "Hemen ez dago konplizerik, zu eta ni izan ezik; zu zapaltzailegatik eta ni askatzailegatik heriotza merezi dugu".
es
T?pac Amaru le contest? con desprecio "Aqu? no hay m?s c?mplice que t? y yo; t? por opresor, y yo por libertador, merecemos la muerte".
fr
toi et moi ; toi, comme oppresseur, et moi, comme lib?rateur, nous m?ritons la mort. "
en
Tupac Amaru replied scornfully, "There are no accomplices here other than you and I. You as oppressor, I as liberator, deserve to die."
eu
Tupacek tormentua jasan zuen, bere emaztearekin, bere semeekin eta bere aldekoekin batera, Wacaypatako plazan, Cuscon.
es
T?pac fue sometido a suplicio, junto con su esposa, sus hijos y sus principales partidarios, en la plaza del Wacaypata, en el Cuzco.
fr
T?pac fut supplici?, avec sa femme, ses enfants et ses principaux partisans, sur la grand-place Wacaypata, ? Cuzco.
en
Tupac was tortured, along with his wife, his children, and his chief aides, in Cuzco's Plaza del Wacaypata.
eu
Mingaina ere moztu zioten.
es
Le cortaron la lengua.
fr
On lui coupa la langue.
en
His tongue was cut out;
eu
Bere besoak eta hankak lau zalditara lotu zituzten, laurdenkatzeko asmoz, baina gorputza ez zen zatitu.
es
Ataron sus brazos y sus piernas a cuatro caballos para descuartizarlo, pero el cuerpo no se parti?.
fr
On lui attacha bras et jambes ? quatre chevaux pour l'?carteler, mais le corps ne se d?chira pas.
en
his arms and legs were tied to four horses with the intention of quartering him, but his body would not break;
eu
Urkamendian, lepoa moztu zioten.
es
Lo decapitaron al pie de la horca.
fr
On le d?capita au pied du gibet.
en
he was finally beheaded at the foot of the gallows.
eu
Burua Tintara bidali zuten. Besoetako bat Tungasucara joan zen eta bestea Carabayara.
es
Enviaron la cabeza a Tinta. Uno de sus brazos fue a Tungasuca y el otro a Carabaya.
fr
On envoya sa t?te ? Tinta, l'un de ses bras ? Tungasuca et l'autre ? Carabaya, une de ses jambes ? Santa Rosa et l'autre ? Livitaca.
en
His head was sent to Tinta, one arm to Tungasuca and the other to Carabaya, one leg to Santa Rosa and the other to Livitaca.
eu
Soina erre egin zuten eta errautsak Watanay ibaira jaurti zituzten.
es
Le quemaron el torso y arrojaron las cenizas al r?o Watanay.
fr
On br?la ce qui restait de lui et on jeta ses cendres dans l'Huatanay.
en
The torso was burned and the ashes thrown in the R?o Watanay.
eu
Bere ondorengo guztiak, laugarren gradura arte, deuseztatzeko gomendatu zuten.
es
Se recomend? que fuera extinguida toda su descendencia, hasta el cuarto grado.
fr
Il fut ordonn? que toute sa descendance, jusqu'au quatri?me degr?, soit extermin?e.
en
It was proposed that all his descendants be obliterated up to the fourth generation.
eu
Inken ondorengoa ere bazen Astorpilco kazikea, 1802an Humboldten bisita jaso zuena. Cajamarcan izan zen, Atahualpa arbasoak Pizarro konkistatzailea lehen aldiz ikusi zuen tokian bertan.
es
En 1802 otro cacique descendiente de los incas, Astorpilco, recibi? la visita de Humboldt. Fue en Cajamarca, en el exacto sitio donde su antepasado, Atahualpa, hab?a visto por primera vez al conquistador Pizarro.
fr
En 1802, un autre cacique descendant des Incas, Astorpilco, re?ut la visite d'Alexandre de Humboldt. C'?tait ? Cajamarca, ? l'endroit m?me o? son a?eul Atahualpa avait vu Pizarre pour la premi?re fois.
en
In 1802 a chief named Astorpilco, also a descendant of the Incas, was visited by Humboldt in Cajamarca, on the exact spot where his ancestor Atahualpa had first seen the conquistador Pizarro.
eu
Kazikearen semeak jakintsu alemaniarra lagundu zuen herriaren hondamena eta inken jauregi zaharraren hondakinak aztertzera, eta ibiltzen ziren bitartean hautsaren eta errautsen azpian ezkutatutako altxor ikaragarriez mintzatu zitzaion.
es
El hijo del cacique acompa?? al sabio alem?n a recorrer las ruinas del pueblo y los escombros del antiguo palacio incaico, y mientras caminaban le hablaba de los fabulosos tesoros escondidos bajo el polvo y las cenizas.
fr
Le fils du cacique accompagna le savant allemand ? travers les ruines du village et les d?combres de l'ancien palais inca ; tout en marchant, il lui parlait des fabuleux tr?sors cach?s sous la poussi?re et les cendres.
en
The chiefs son took the German scholar on a tour of the ruins of the town and the rubble of the old Inca palace, and spoke as they walked of the fabulous treasures hidden beneath the dust and ashes.
eu
"Batzuetan ez duzue apetarik altxorren bila zulatzen hasteko, zuen beharrak asetzeko asmoz?" galdetu zion Humboldtek.
es
"?No sent?s a veces el antojo de cavar en busca de los tesoros para satisfacer vuestras necesidades?", le pregunt? Humboldt.
fr
" N'?prouvez-vous pas quelquefois l'envie de creuser, ? la recherche des tr?sors, pour satisfaire vos besoins ? ", lui demanda Humboldt.
en
"Don't you sometimes feel like digging for the treasure to satisfy your needs?" Humboldt asked him.
eu
Eta gazteak erantzun zion:
es
Y el joven contest?:
fr
Le jeune homme lui r?pondit :
en
The youth replied:
eu
"Apeta hori ez datorkigu.
es
"Tal antojo no nos viene.
fr
" Nous n'y pensons pas.
en
"No, we never feel like doing that.
eu
Nire aitak dioenez bekatuzkoa da.
es
Mi padre dice que ser?a pecaminoso:
fr
Mon p?re dit que ce serait une calamit?.
en
My father says it would be sinful.
eu
Urrezko zuhaitzadarrak izango bagenitu, fruitu guztiak urrezkoak izanik ere, bizilagun zuriek gorrotatuko gintuzketen eta mina egingo ziguketen".
es
si tuvi?ramos las ramas doradas con todos los frutos de oro, los vecinos blancos nos odiar?an y nos har?an da?o".
fr
Si nous trouvions les branches dor?es avec tous leurs fruits d'or, nos voisins blancs nous ha?raient et nous feraient du mal.
en
If we were to find the golden branches and fruits, the white people would hate us and do us harm."
eu
Kazikeak garizelai txiki bat landatzen zuen. Baina hori ez zen nahikoa besteen gutiziatik salbu egoteko.
es
El cacique cultivaba un peque?o campo de trigo. Pero eso no bastaba para ponerse a salvo de la codicia ajena.
fr
" Le cacique cultivait un petit champ de bl?. Mais cela ne le mettait pas ? l'abri de la convoitise d'autrui.
en
The chief himself raised wheat in a small field, but that was not enough to save him from white covetousness.
eu
Usurpatzaileek, urrea eta zilarra gutiziatuz, eta baita esklaboen besoak ere meategietan lan egiteko, ez zuten atzeratu lurren gainera etortzeko, laboreek etekin tentagarriak eskaintzen hastean.
es
Los usurpadores, ?vidos de oro y plata y tambi?n de brazos esclavos para trabajar las minas, no demoraron en abalanzarse sobre las tierras cuando los cultivos ofrecieron ganancias tentadoras.
fr
Car les usurpateurs, avides d'or et d'argent et aussi de bras esclaves pour travailler dans les mines, ne tardaient jamais ? fondre sur les terres lorsque les cultures offraient des rapports tentateurs.
en
The usurpers, hungry for gold and silver and for slaves to work the mines, never hesitated to seize lands when their crops offered a tempting profit.
eu
Bipiltzeak jarraitu zuen denboran zehar eta, 1969an, Perun nekazaritza-erreforma iragarri zenean, egunkarietan oraindik agertzen zen, maiz, nola mendialdeko komunitate hautsietako indiarrek inbaditzen zituzten, noizik behin, beraiei edo beraien aurrekoei lapurtutako lurrak, beraien banderak zabalduz, eta nola armadak egozten zituen balez.
es
El despojo continu? todo a lo largo del tiempo, y en 1969, cuando se anunci? la reforma agraria en el Per?, todav?a los diarios daban cuenta, frecuentemente, de que los indios de las comunidades rotas de la sierra invad?an de tanto en tanto, desplegando sus banderas, las tierras que hab?an sido robadas a ellos o a sus antepasados, y eran repelidos a balazos por el ej?rcito.
fr
La d?possession continua sans interruption ; et en 1969, lorsqu'on annon?a au P?rou la r?forme agraire, les journaux rapport?rent souvent que les Indiens des communaut?s mutil?es de la sierra envahissaient de temps en temps, avec leurs banni?res d?ploy?es, les terres qu'on leur avait vol?es ? eux ou ? leurs anc?tres, mais l'arm?e les chassait en tirant sur eux.
en
The plunder continued down the years and in 1969, when agrarian reform was announced in Peru, reports still appeared in the press of Indians from the broken mountain communities coming with flags unfurled to invade lands that had been robbed from them or their ancestors, and of the army driving them away with bullets.
