Hizkuntzen arteko Corpusa (HAC)
Aita-semeak, Turgenev / Jose Morales Belda (Ibaizabal, 1999
)
eu
-Bada, egiaztatu dudanez, emakume itsusiek bakarrik pentsatzen dutelako askatasunez, nire adiskide hori.
es
-Hermano, porque mi experiencia me dice que s?lo las mujeres feas tienen libertad de criterio.
fr
-Parce que j'ai remarqu?, mon cher, que toutes les femmes qui usent de cette libert? sont de vrais laiderons.
en
"Because, my little friend, as far as I've observed, the only female freethinkers are ugly monsters."
eu
Hortxe bukatu zen elkarrizketa.
es
La conversaci?n se interrumpi? all?.
fr
La conversation en resta l?.
en
Their conversation ended here.
eu
Afaria amaitu eta berehala, etxera joan ziren bi gazteak.
es
Los dos j?venes abandonaron la casa inmediatamente despu?s de la cena.
fr
Les deux jeunes gens partirent imm?diatement apr?s le souper.
en
Both young men left right after supper.
eu
Kukshinak gorrotozko barre urduri batez baina ez herabetasunik gabe agurtu zituen:
es
K?kshina les dedic? a su partida una sonrisa nerviosa y maliciosa, aunque t?mida:
fr
Madame Koukchine leur jeta un rire ?touff? mais plein de col?re ;
en
Kukshina, in a nervously spiteful way, but not without timidity, began laughing after they left:
eu
izugarri mindurik zeukan bere buruarenganako estimua, ez batak ez besteak batere jaramonik egin ez ziotelako.
es
sent?a profundamente herido su amor propio por el hecho de que ni uno ni otro le hubiera prestado la m?s m?nima atenci?n.
fr
ils ne lui avaient, ni l'un ni l'autre, accord? la moindre attention, et son amour-propre en avait ?t? froiss?.
en
her vanity was deeply offended by the fact that neither of them had paid her any attention. She stayed at the ball later than everyone else;
eu
Inor baino beranduago arte geratu zen dantzaldian, eta gaueko lauak aldera polka-mazurka bat dantzatu zuen Sitnikovekin Parisko erara.
es
Fue la ?ltima en dejar el baile y, pasadas las tres de la madrugada, bail? con S?tnikov una polca-mazurca a la manera parisina.
fr
Elle resta la derni?re, et dansait encore ? quatre heures du matin avec Sitnikof une polka-mazourka avec les gr?ces parisiennes.
en
at three o'clock in the morning she was still dancing a polka-mazurka in the Parisian style with Sitnikov.
eu
Ikuskizun eredugarri horrekin amaitu zen gobernadorearen jaia.
es
Con este espect?culo tan instructivo concluy? la velada del gobernador.
fr
Cette repr?sentation ?difiante termina le bal du gouverneur.
en
The governor's f?te concluded with this edifying spectacle.
eu
XV
es
XV
fr
XV
en
XV
eu
-Ikus dezagun ugaztunen zein kategoriari dagokion ale hau-ziotson biharamunean Bazarovek Arkadiri, biak Odintsovaren ostatuko zurubian gora zihoazela-.
es
-Veamos a qu? orden de mam?feros pertenece este esp?cimen-le dec?a Baz?rov a Arkadi al d?a siguiente, mientras sub?an juntos la escalera del hotel donde se hab?a alojado Odintsova-.
fr
-Voyons ? quelle classe des mammif?res appartient ta nouvelle connaissance ? dit Bazarof le lendemain ? son ami Arcade, en montant l'escalier de l'auberge dans laquelle ?tait descendue madame Odintsof ;
en
"Let's see what species of Mammalia this person belongs to," Bazarov said to Arkady the next day as they both climbed the stairs of the hotel where Odintsova was staying.
eu
Susmo txarra hartzen zioat nik honi.
es
Mi nariz me dice que aqu? hay algo que no marcha bien.
fr
je ne sais ce qui me fait pressentir qu'il y a l? quelque chose de louche.
en
"My nose tells me something's not quite right."
eu
-Harritzekoa!
es
-?Me asombras!
fr
-Tu m'?tonnes !
en
"I'm surprised at you!" cried Arkady.
eu
-egin zuen espantu Arkadik-.
es
-exclam? Arkadi-.
fr
s'?cria Arcade ;
en
"What?
eu
Zer dugu, gero? Hik ere, Bazarov, hik ere eusten diok moral estu horri...
es
?C?mo es posible que t?, Baz?rov, te aferres a esa moral tan estrecha, esa moral...?
fr
comment toi, Bazarof, peux-tu te poser en d?fenseur de la morale ?troite qui...
en
You, you, Bazarov, clinging to such narrow-minded morality, that..."
eu
-Zein aldrebesa haizen! -eten zion Bazarovek, zabar-.
es
-?Pero qu? estramb?tico eres! -le interrumpi? Baz?rov con brusquedad-.
fr
-Quel dr?le de corps tu fais ! r?pondit n?gligemment Bazarof.
en
"What a strange fellow you are!" Bazarov said, cutting him off abruptly.
eu
Ez al dakik gure hizkeran eta gutarrentzat "txarra"k "ona" esan nahi duela? Badela probetxu onik, alegia.
es
?No sabes, acaso, que, en nuestra jerga y para los nuestros, "no marchar bien" significa "marchar bien", que hay inter?s de por medio?
fr
Ne sais-tu pas que, dans notre langue ? nous autres, " louche " signifie tout le contraire ? Cela veut dire qu'il y a l? du nanan.
en
"Don't you know in our language, when we say 'not quite right, ' that means 'quite all right? In other words, there's something to be gained.
eu
Gaur hik heuk esan duk Odintsova oso modu estrainoan ezkondu zela; nire ustez, ordea, zahar aberats batekin ezkontzea ez duk inondik inora estrainoa, zuhurra baizik.
es
?Acaso no has dicho t? hoy mismo que esta mujer se cas? de manera extra?a con un rico viejo, cuando esto, en mi opini?n, no es nada extra?o, sino, por el contrario, de lo m?s racional?
fr
Ne m'as-tu pas dit toi-m?me qu'elle avait fait un mariage ?trange, quoique, suivant moi, ?pouser un riche vieillard, ne soit nullement un acte ?trange, mais, tout au contraire, une chose fort raisonnable.
en
Wasn't it you who said today that she married peculiarly, although, in my opinion, marriage to a wealthy old man-isn't peculiar at all; on the contrary, it's very sensible.
eu
Nik ez ditiat sinesten hiriko esamesak, baina atsegin zaidak pentsatzea ezen, gure gobernadore ikasi horrek dioenez, egiazkoak direla.
es
No me creo las maledicencias que circulan por la ciudad, pero quiero pensar que son verdaderas, como dice nuestro ilustrado gobernador.
fr
Les propos de la ville ne m'inspirent pas une grande confiance ; mais j'aime ? croire, comme dit notre docte gouverneur, qu'ils sont fond?s.
en
I don't believe all those rumors heard in town; but I do like to think, as our educated governor says, that they're well-founded."
eu
Arkadik ez zion ezer erantzun eta gelako atea jo zuen.
es
Arkadi no repuso nada y toc? a la puerta de la habitaci?n.
fr
Arcade ne r?pondit point et frappa ? la porte de l'appartement qu'occupait madame Odintsof.
en
Arkady made no reply and knocked on the door of the room.
eu
Libreaz jantziriko mirabe gazte batek gela handi batera eraman zituen bi adiskideak. Txarto altzariturik zegoen, Errusiako ostatuetako gela guztiak bezala, baina lorez apaindurik.
es
Un joven sirviente, vestido de librea, introdujo a los dos amigos en una sala llena de flores, aunque amueblada con mal gusto, como es habitual en la mayor?a de las habitaciones de los hoteles rusos.
fr
Un jeune domestique en livr?e introduisit les deux amis dans une grande chambre, pauvrement meubl?e, comme le sont toutes les chambres d'h?tel garni en Russie, mais orn?e de fleurs.
en
A young servant dressed in livery led the two friends into a large room, badly furnished, like all rooms in Russian hotels, but well supplied with flowers.
eu
Berehala agertu zen Odintsova bera, goiz-soineko soil batez jantzirik.
es
Odintsova no tard? en aparecer, luciendo un sencillo vestido matinal.
fr
Madame Odintsof parut bient?t elle-m?me en n?glig? du matin.
en
Odintsova soon appeared in a simple morning dress.
eu
Gazteagoa ematen zuen udaberriko eguzkiaren argitan.
es
Parec?a a?n m?s joven a la luz de aquel sol primaveral.
fr
Elle semblait encore plus jeune ? la lumi?re d'un soleil printanier.
en
She seemed even younger in the light of the springtime sun.
eu
Arkadik Bazarov aurkeztu zion, eta isileko harriduraz ohartu zen adiskidea aztoraturik-edo zegoela; Odintsova, aldiz, lasai-lasai zegoen, aurreko egunean bezalaxe.
es
Arkadi present? a Baz?rov y, para su ?ntima sorpresa, advirti? que ?ste parec?a turbado, todo lo contrario de Odintsova, que permanec?a absolutamente tranquila, como el d?a anterior.
fr
Arcade lui pr?senta Bazarof, et remarqua, ? son grand ?tonnement, qu'il semblait intimid?, tandis que madame Odintsof ?tait aussi calme que la veille.
en
Arkady introduced Bazarov to her and was secretly astonished to notice that he seemed embarrassed, while Odintsova remained completely serene, just as she had yesterday.
eu
Aztoraturik zegoela konturatu zen Bazarov bera ere, eta bere buruarekin haserretu zen.
es
Hasta el propio Baz?rov not? su turbaci?n y eso le enoj?.
fr
Bazarof sentit lui-m?me que sa contenance trahissait quelque embarras, et il en fut contrari?.
en
Bazarov was aware of his embarrassment and became annoyed.
eu
"Arraioa!
es
"?Vaya!
fr
" En voil? d'une belle !
en
"Well, I'll be!
eu
Emakume baten aurrean kikiltzea ere!", pentsatu zuen, eta, besaulki batean amildurik, ez Sitnikovek egingo zuen baino era txarragoz, gehiegizko ozartasunez hasi zen hizketan, eta Odintsovak ez zituen bere begi argiak berarengandik bereizten.
es
?As? que te asustan las mujeres!", pens? para s? mismo y, dej?ndose caer en un sill?n demasiado a la ligera, al estilo S?tnikov, comenz? a hablar con exagerada desenvoltura, mientras Odintsova no apartaba sus ojos claros de ?l.
fr
Cette femelle me fait peur !
en
Afraid of a woman!" he thought. Sprawling in an armchair just as Sitnikov had, he began talking in an exaggeratedly casual manner, while Odintsova never took her clear eyes off him.
eu
Anna Sergeievna Odintsova Sergei Nikolaievitx Loktev-engandik jaio zen, zeina entzute handiko gizon ederra izan baitzen, iruzurtia eta jokalaria. Hamabost bat urte iraun zuen Petersburgen eta Moskun bizitzen, zalaparta handia ateraz nonahi, eta, azkenik, den-dena jokoan galdurik, herrixka batera joan behar izan zuen bizitzera, non, bestetik, laster hil baitzen, fortuna ezinago urria utzirik bi alabei:
es
Anna Sergu?ievna Odintsova era hija de Sergu?i Nikol?evich L?ktiev, adonis, jugador y estafador reconocido que, tras mantenerse quince a?os en Petersburgo y Mosc? en la cresta de la ola y en boca de todos, termin? perdiendo hasta la camisa y vi?ndose obligado a instalarse en el campo, donde, por cierto, muri? al poco tiempo, dejando una insignificante herencia a sus dos hijas:
fr
" pensa-t-il, et s'?tant couch? dans un fauteuil, comme aurait pu le faire Sitnikof en personne, il se mit ? causer avec une assurance exag?r?e, sous le regard de madame Odintsof qui l'observait tranquillement de ses yeux limpides.
en
Anna Sergeevna Odintsova was the daughter of Sergei Nikolaevich Loktev, known as a handsome man, a speculator and gambler, who, after hanging on for fifteen years or so and becoming famous in both Petersburg and Moscow, ended up by losing everything.
eu
Anna, hogei urtekoa, eta Katerina, hamabi urtekoa.
es
Anna, de veinte a?os, y Katerina, de doce.
fr
Anna Sergh??evna Odintsova ?tait fille de Serghe? Nikola?tch Loktef, gentilhomme c?l?bre par sa beaut?, sa passion pour le jeu, son habilet? dans les affaires d'argent, et qui, apr?s avoir brill? une quinzaine d'ann?es ? Moscou et ? P?tersbourg, tout en vivant d'exp?dients, finit par se ruiner de fond en comble, et alla se r?fugier ? la campagne, o? il mourut bient?t, en laissant un h?ritage des plus minces ? ses deux filles, Anne et Catherine, ?g?es l'une de vingt et l'autre de douze ans.
en
He was forced to settle in the country, where he soon died, leaving a tiny inheritance to his two daughters, Anna, who was twenty, and Katerina, twelve.
eu
Haien ama, Kh*** printzearen familia txirotuko kidea bera, Petersburgen zendu zen, senarra artean bere ahalen gorenean zelarik.
es
La madre de las ni?as, del linaje venido a menos del pr?ncipe J..., hab?a muerto en Petersburgo cuando su marido se encontraba a?n en la plenitud de sus fuerzas.
fr
Leur m?re, appartenant ? la famille des princes N..., fort d?chus de leur ancienne grandeur, ?tait morte ? P?tersbourg ? l'?poque o? son mari se trouvait encore en pleine prosp?rit?.
en
Their mother, who'd come from an impoverished line of Princes Kh., passed away in Petersburg, when her husband was at the peak of his powers.
eu
Anna oso egoera latzean geratu zen aita hildakoan.
es
Anna qued? en una situaci?n muy penosa tras la muerte de su padre.
fr
La position de Anne Loktef, lorsqu'elle resta orpheline, devint tr?s-p?nible.
en
After her father's death, Anna's situation became very difficult.
eu
Petersburgen heziketa ezin hobea jaso zuen arren, ez zegoen prestaturik etxaldea gobernatzeko eta etxeko zereginez arduratzeko, ezta bazter herri batean bizitzeko ere.
es
La brillante educaci?n que hab?a recibido en Petersburgo no la hab?a preparado para sacar adelante una casa, ni mucho menos para soportar las tareas dom?sticas en una apartada y rec?ndita aldea.
fr
L'?ducation brillante qu'elle avait re?ue ? P?tersbourg ne l'avait nullement pr?par?e ? supporter les soucis domestiques et les embarras de tout genre qui l'attendaient au fond d'une province sans ressources.
en
The splendid education she'd received in Petersburg hadn't prepared her to assume responsibility for the household and estate-or for life in the remote countryside.
eu
Ez zuen inguruko inortxo ere ezagutzen, eta ez zeukan aholku nori eskaturik.
es
No conoc?a a nadie, lo que se dice a nadie, en los alrededores y, por tanto, no sab?a a qui?n pedir consejo.
fr
Elle ne connaissait aucun de ses voisins de campagne, et n'avait ? qui demander conseil.
en
She knew absolutely no one in the entire neighborhood, and there was no one to turn to.
eu
Aita beti ahalegindu zen auzolagunekin inolako harremanik ez izaten, gutxietsi egiten zituen, eta haiek ere, zeinek bere erara, gutxietsi egiten zuten bera.
es
Su padre hab?a procurado evitar cualquier relaci?n con sus vecinos; les despreciaba y ellos a ?l, cada uno a su manera.
fr
Son p?re s'?tait toujours abstenu de fr?quenter les propri?taires du pays ;
en
Her father had managed to avoid all contact with his neighbors;
eu
Guztiarekin ere, Annak ez zuen burua galdu, eta berehala deitu zion beregana amaren ahizpari, Avdotia Stepanovna Kh*** printzesari. Emakume zaharra zen, maltzurra eta buruiritzia;
es
Pero la joven no perdi? la cabeza y escribi? inmediatamente a su t?a materna, la princesa Avdotia Step?novna J...ia, una vieja p?rfida y orgullosa que, tras instalarse en la casa de su sobrina y apropiarse de las mejores habitaciones, comenz? a gru?ir y refunfu?ar sin descanso de la ma?ana a la noche, incapaz siquiera de pasear por el jard?n sin la compa??a del ?nico siervo de la gleba que le quedaba:
fr
il les m?prisait et ceux-ci lui rendaient la pareille, chacun ? sa mani?re.
en
he despised them and they, him, each in his own way.
eu
ilobaren etxean kokatu zelarik, beretzat hartu zituen gelarik onenak, marmarka eta erremuskadaka aritzen zen goiz eta arrats, eta bere mirabe bakarraz lagundurik soilik ibiltzen zen are lorategian ere.
es
un lacayo taciturno con tricornio, enfundado siempre en una librea ajada de color verde guisante con un pasamano azul celeste.
fr
Cependant elle ne perdit point la t?te, et ?crivit imm?diatement ? la s?ur de sa m?re, la princesse Avdotia St?panovna N..., m?chante et orgueilleuse vieille fille, de venir la rejoindre ;
en
She didn't lose her head, however, and promptly summoned her mother's sister, the Princess Avdotya Stepanovna Kh., a nasty, arrogant old woman, who, after taking up residence in her niece's house, appropriated all the best rooms for herself, growled and grumbled from morning to night, and wouldn't even go out for walks in the garden unless accompanied by her one servant, a gloomy footman in worn, pea-green livery with light blue braid, and a three-cornered hat.
eu
Mirabe goibela zen hura, hiru adarreko kapela batez eta galoi urdinekiko librea maiztu ilarkolore batez jantzia.
es
Anna soportaba pacientemente todos los caprichos de su t?a y adem?s, dentro de sus posibilidades, se ocupaba de la educaci?n de su hermana.
fr
celle-ci arriva chez sa ni?ce, s'y installa dans les plus belles chambres de la maison, grognant et querellant du matin au soir, et ne se promenant, m?me dans le jardin, que suivie de son unique domestique serf-laquais, taciturne, affubl? d'une antique livr?e jaun?tre, ? galons bleus et d'un chapeau ? cornes.
en
Anna patiently endured all her aunt's whims, gradually assumed responsibility for her sister's education, and, it seemed, had already reconciled herself to the idea of wasting away in the remote countryside.
eu
Annak egonarriz eramaten zituen izebaren apeta guztiak, ahizparen heziketaz arduratzen zen, eta, nonbait, bazter leku hartan zimelduko zela etsi zuen...
es
Y cuando ya parec?a resignada a la idea de ir marchit?ndose lentamente en aquel rinc?n perdido...
fr
Anne endurait patiemment toutes les lubies de sa tante, s'occupait en passant de l'?ducation de sa s?ur, et paraissait r?sign?e ? finir ses jours dans cet isolement...
en
...
eu
Baina bestelako patua egokituko zitzaion.
es
el destino le ten?a reservado otro futuro.
fr
Mais le sort en disposa autrement.
en
But fate had decreed otherwise for her.
eu
Halabeharraren zoriaz, berarengan erreparatu zuen Odintsov izeneko gizon batek, oso aberatsa bera, berrogeita sei urtekoa, bitxia, hipokondriakoa, lodia, zakarra eta erretxina, baina, bestetik, ez ergela eta ez gaiztoa ere, zeinak, maitemindurik, ezkontzeko mandatu egin baitzion.
es
Un tal Odintsov, un hombre rico de unos cuarenta y seis a?os, extravagante e hipocondr?aco, gordo, agrio y algo pesado, aunque nada malo y sin un pelo de tonto, la encontr? casualmente en su camino.
fr
Un certain Odintsof, homme tr?s-riche, ?g? d'une quarantaine d'ann?es, original, hypocondriaque, gros et lourd, mais ne manquant pas d'esprit, honn?te homme d'ailleurs, fit sa connaissance, en devint amoureux et demanda sa main.
en
A certain Odintsov happened to notice her; he was a very wealthy man, about forty-six years old, eccentric, hypochondriac, portly, ponderous, and sour, but neither stupid nor mean;
eu
Onartu egin zuen Annak haren emaztea izatea.
es
Se enamor? de ella y pidi? su mano.
fr
Elle consentit ? ce mariage ;
en
he fell in love with her and proposed marriage.
eu
Odintsov sei urtez bizi izan zen berarekin, eta, hiltzean, bere ondasun guztiak utzi zizkion.
es
Ella consinti? en ser su esposa y ?l, al morir despu?s de vivir con ella seis a?os, le cedi? toda su fortuna.
fr
et, six ans apr?s, il mourut en lui l?guant toute sa fortune.
en
She agreed to become his wife; he lived with her almost six years and, when he died, left her all his property.
eu
Senarra hil ondoren, Anna Sergeievnak urtebete inguru egin zuen herrixkatik irten gabe;
es
Tras la muerte de su marido, Anna Sergu?ievna no sali? de la aldea durante todo un a?o.
fr
Anna Sergh??evna resta un an sans quitter la province ;
en
For about a year after his death Anna Sergeevna didn't leave the country;
eu
gero, atzerrira joan zen ahizparekin batera, baina Alemanian soilik izan ziren;
es
Luego viaj? con su hermana al extranjero, pero s?lo visit? Alemania.
fr
puis elle partit avec sa s?ur pour un tour d'Europe, mais elle se contenta de visiter l'Allemagne ;
en
then she went abroad with her sister, but only to Germany;
eu
herriminak jota, bere Nikolskoe kuttunera itzuli zen, zeina *** hiritik berrogei bat verstara baitzegoen.
es
Se aburri?, volvi? y se instal? para vivir en su querido Nik?lskoe, situado a unas cuarenta verstas de la ciudad de ***.
fr
bient?t fatigu?e de voyager, elle regagna son cher village de Nikolsko?e, situ? ? peu de distance de la ville de X...
en
she grew bored and returned to live on her beloved estate of Nikolskoe, about forty versts from the town of ***.
eu
Etxe dotore eta apain askoa zeukan han, eta lorategi zoragarri bat, berotegi eta guzti:
es
All? ten?a a su disposici?n una magn?fica mansi?n, perfectamente acondicionada, con un fabuloso jard?n y varios invernaderos:
fr
Sa maison de campagne ?tait vaste, richement meubl?e et entour?e d'un magnifique jardin avec orangerie :
en
There she had a magnificent, splendidly furnished house and a lovely garden with a conservatory:
eu
Odintsov zenak ez zion ezer ukatzen bere buruari.
es
el difunto Odintsov no se hab?a negado ning?n capricho.
fr
son d?funt mari aimait ? vivre grandement.
en
the late Odintsov had denied himself nothing.
eu
Anna Sergeievna oso gutxitan joaten zen hirira, bere zereginek hartaraturik gehienetan, eta inoiz ez zen luzaz egoten han.
es
Anna Sergu?ievna aparec?a raramente por la ciudad, la mayor parte de las veces por poco tiempo y para resolver alg?n asunto.
fr
Anna Sergh??evna allait rarement ? la ville et seulement pour affaires et n'y restait jamais longtemps.
en
Anna Sergeevna rarely went into town; when she did, it was only on business and she never stayed long.
eu
Ez zuten maite probintzia hartan, izugarri gogor gaitzesten zuten denek Odintsovekiko ezkontza, denetariko gezur-laidoak zabaltzen zituzten berari buruz, esaten zuten aitari laguntzen ziola iruzur eta azpikerietan, eta ez zela besterik gabe joan atzerrira, zoritxarreko ondorioak ezkutatu beharrak eraginik baizik...
es
aseguraban que hab?a actuado de c?mplice en las piller?as de tah?r de su padre; que su viaje al extranjero no hab?a sido algo casual, sino con el prop?sito de ocultar ciertas consecuencias desagradables...
fr
son mariage avait fait beaucoup crier. Il circulait sur elle des histoires de l'autre monde, comme, par exemple, qu'elle avait aid? son p?re dans ses man?uvres de joueur, que son voyage hors du pays avait eu lieu pour dissimuler les tristes suites...
en
there was a great deal of fuss over her marriage to Odintsov, and all sorts of unbelievable stories circulated about her: it was claimed she'd helped her father with his cardsharping, had good reasons for going abroad, and had to conceal some unfortunate consequences...
eu
"Badakizue zertaz ari naizen, ezta?", esaten zuten berri-ontzi haserreek.
es
"?Comprende usted a qu? me refiero?", sol?an concluir esos cronistas mal?volos.
fr
-Vous comprenez de quoi ? " ajoutaient les bonnes ?mes.
en
"You know what I mean," the indignant narrators would conclude their tale.
eu
"Asko ibilia da mundu zabalean", esaten zuten beraren gainean, eta probintziako zirtolari ezagun batek hau erantsi ohi zuen:
es
"Esa mujer ha pasado por todo: por el agua y por el fuego...", dec?an de ella, a lo que el gracioso oficial de la provincia sol?a a?adir:
fr
" Elle a pass? par l'eau et par le feu, " disaient d'autres personnes ;
en
"She's gone through fire and water," they used to say about her;
