Hizkuntzen arteko Corpusa (HAC)

Gogotik saiatua naiz esklaboa ez dadin gehiago izan berak sortutako famili lokarriak ezertarako kontutan hartu gabe saltzen den merkantzia anonimoa, eta tortura jasanarazi ondoren izan ezik, zinegite soil baten bermeaz onartu beharrean, epaile batek testigantza aintzakotzat hartzen ez dion objektu erdeinagarria.

Vel? para que el esclavo dejara de ser esa mercanc?a an?nima que se vende sin tener en cuenta los lazos de la familia que pueda tener, ese objeto despreciable cuyo testimonio no registra el juez hasta no haberlo sometido a la tortura, en vez de aceptarlo bajo juramento.

J'ai veill? ? ce que l'esclave ne f?t plus cette marchandise anonyme qu'on vend sans tenir compte des liens de famille qu'il s'est cr??s, cet objet m?prisable dont un juge n'enregistre le t?moignage qu'apr?s l'avoir soumis ? la torture, au lieu de l'accepter sous serment.

I saw to it that a slave should no longer be anonymous merchandise sold without regard for the family ties which he has formed, or a contemptible object whom a judge submits to torture before taking his testimony, instead of accepting it upon oath.

Debekatu egin nuen esklabook eginkizun desohoregarri edo arriskutsuetara behartuak izan zitezen, esate baterako, prostituzio-etxeetako jabeei edo gladiadoreeskoletakoei salduak izan zekizkien.

Prohib? que se lo obligara a oficios deshonrosos o arriesgados, que se lo vendiera a los due?os de lenocinios o a las escuelas de gladiadores.

J'ai d?fendu qu'on l'oblige?t aux m?tiers d?shonorants ou dangereux, qu'on le vend?t aux tenanciers de maisons de prostitution ou aux ?coles de gladiateurs.

I prohibited forced entry of slaves into disreputable or dangerous occupations, forbidding their sale to brothel keepers, or to schools of gladiators.

Lanbide horiek atsegin dituztenak ari bitez beren gogara:

Aquellos a quienes esas profesiones agraden, que las ejerzan por su cuenta:

Que ceux qui se plaisent ? ces professions les exercent seuls :

Let only those who like such professions practice them;

hainbat hobe lanbideentzat berentzat ere.

las profesiones saldr?n ganando.

elles n'en seront que mieux exerc?es.

the professions will but gain thereby.

Baserrietan, hango arduradunak beren indarkeriaz usu abusatzen baitira, ahal z?n neurrian kolono libreak jarri izan ditut esklaboen ordez.

En las granjas, donde los capataces abusan de su fuerza, he reemplazado lo m?s posible a los esclavos por colonos libres.

Dans les fermes, o? les r?gisseurs abusent de sa force, j'ai remplac? le plus possible l'esclave par des colons libres.

On farms, where overseers exploit the strength of slaves, I have replaced the latter, wherever possible, by free shareholders.

Gure anekdotabildumak beterik daude beren zerbitzariak itsasugeen bazkatarako putzura jaurtiki izan omen dituzten aberats tripazaien istorioez, baina krimen nabarmenki gaitzesgarri eta errazki zigorgarri diren horiek ez dira ezer, inor beraiei ezer esatera ausartzen ez den izen oneko eta bihotz eiharreko hainbat jendek beren esklaboe egunero pairarazten dizkieten hainbat ohiko munstrokeria kaxkarren aldean.

Nuestras colecciones de an?cdotas est?n llenas de historias sobre gastr?nomos que arrojan a sus dom?sticos a las murenas, pero los cr?menes escandalosos y f?cilmente punibles son poca cosa al lado de millares de monstruosidades triviales, perpetradas cotidianamente por gentes de bien y de coraz?n duro, a quien nadie pensar?a en pedir cuentas.

Nos recueils d'anecdotes sont pleins d'histoires de gourmets jetant leurs domestiques aux mur?nes, mais les crimes scandaleux et facilement punissables sont peu de chose au prix de milliers de monstruosit?s banales, journellement perp?tr?es par des gens de bien au c?ur sec que personne ne songe ? inqui?ter.

Our collections of anecdotes abound in stories of gourmets who feed their household servants to their fish, but scandalous crimes are readily punishable, and are insignificant in comparison with the thousands of routine atrocities perpetrated daily by correct but heartless people whom no one would think of questioning.

Makina bat esames sortu ziren, bere otsein zaharrak hebaintzen zitu?n patrizia aberats ospetsu bat Erromatik iraitzi nuenean;

Hubo muchas protestas cuando desterr? de Roma a una patricia rica y estimada que maltrataba a sus viejos esclavos;

On s'est r?cri? quand j'ai banni de Rome une patricienne riche et consid?r?e qui maltraitait ses vieux esclaves ;

There was a great outcry when I banished from Rome a rich and highly esteemed patrician woman who maltreated her aged slaves;

bere guraso gaixoak abandonatzen dituen eskertxarreko edozeinek zakarkiago iharrosten du kontzientzia publikoa, baina nik neuk ez dut alde handirik sumatzen gizagabekeria forma bataren eta bestearen artean.

un ingrato que abandona a sus padres enfermos provoca mayor esc?ndalo en la conciencia p?blica, pero yo no veo gran diferencia entre las dos formas de inhumanidad.

le moindre ingrat qui n?glige ses parents infirmes choque davantage la conscience publique, mais je vois peu de diff?rence entre ces deux formes d'inhumanit?.

any bad son who neglects his old parents shocks the public conscience more, but I see little difference between these two forms of inhumanity.

Emakumeen egoera hamaika ohitura bitxik moldaturikoa da:

La situaci?n de las mujeres se ve determinada por extra?as condiciones:

La condition des femmes est d?termin?e par d'?tranges coutumes :

The condition of women is fixed by strange customs:

aldi berean zapalduak eta babestuak dira, ahul eta ahaltsuak, gutxietsiegiak eta gurtuegiak.

sometidas y protegidas a la vez, d?biles y todopoderosas, son demasiado despreciadas y demasiado respetadas.

elles sont ? la fois assujetties et prot?g?es, faibles et puissantes, trop m?pris?es et trop respect?es.

they are at one and the same time subjected and protected, weak and powerful, too much despised and too much respected.

oraindik ez da bat ere erraza alderdi bata bestetik bereizten.

En este caos de h?bitos contradictorios, lo social se superpone a lo natural y no es f?cil distinguirlos.

Dans ce chaos d'usages contradictoires, le fait de soci?t? se superpose au fait de nature : encore n'est-il pas facile de les distinguer l'un de l'autre.

In this chaos of contradictory usage, the practices of society are superposed upon the facts of nature, but it is not easy to distinguish between the two.

Gauzen egoera hau, nahaspilatsua izanda ere, uste den baino egonkorragoa da, ordea, nonahi:

Tan confuso estado de cosas es m?s estable de lo que parece;

Cet ?tat de choses si confus est partout plus stable qu'il ne para?t l'?tre :

This confused state of things is in every respect more stable than might appear:

oro har, emakumeek diren bezalakoak izan nahi dute;

en general, las mujeres son lo que quieren ser;

dans l'ensemble, les femmes se veulent telles qu'elles sont ;

on the whole, women want to be just as they are;

aldakuntzari jarki egiten zaizkio edo, bestela, beren betiko helburuak lortzearren baliatzen dira aldakuntza horretaz.

o resisten a los cambios, o los aplican a los mismos y ?nicos fines.

elles r?sistent au changement ou l'utilisent ? leurs seules et m?mes fins.

they resist change, or they utilize it for their one and only aim.

Gaur eguneko emakumeen askatasuna, behinolako denboretakoa baino handiagoa edo agerikoagoa behinik behin, garai ukantsuetako bizimodu erosoagoaren seinale bat gehiago besterik apenas den;

La libertad de las mujeres de hoy, mayor o por lo menos m?s visible que en otros tiempos, no pasa de ser uno de los aspectos de la vida m?s f?cil de las ?pocas de prosperidad;

La libert? des femmes d'aujourd'hui, plus grande ou du moins plus visible qu'aux temps anciens, n'est gu?re qu'un des aspects de la vie plus facile des ?poques prosp?res ;

The freedom of the women of today, which is greater, or at least more visible, than that of earlier times, is but an aspect of the easier life of a prosperous period;

aintzirako printzipioak, eta are aurriritziak er?, arakatzeari ez zaio oraindik serioski ekin.

los principios, y aun los prejuicios de anta?o, no se han visto mayormente afectados.

les principes, et m?me les pr?jug?s d'autrefois, n'ont pas ?t? s?rieusement entam?s.

the principles and even the prejudices of old have not been seriously disturbed.

Egiazkoak izan edo ez izan baina, behintzat, gauza nabaria da oraingo laudorio ofizialek eta hilobietako inskripzioek lehengo lelo berberak errepikatzen dituztela emakumeei buruz, hau da, Errepublika garaian gure etxekoandreei galdatzen zitzaizki?n bertute berberak-maraztasuna, kastitatea, larderia-goraipatzen direla gaurkoengan ere.

Sinceros o no, los elogios oficiales y las Inscripciones funerarias contin?an atribuyendo a nuestras matronas las mismas virtudes de industriosidad, recato y austeridad que se les exig?a bajo la Rep?blica.

Sinc?res ou non, les ?loges officiels et les inscriptions tombales continuent ? pr?ter ? nos matrones ces m?mes vertus d'industrie, de chastet?, d'aust?rit?, qu'on exigeait d'elles sous la R?publique.

Whether sincere or not, the official eulogies and epitaphs continue to attribute to our matrons those same virtues of industry, chastity, and sobriety which were demanded of them under the Republic.

Bestalde, aldaketa egiazko edo agiazko hauek ez diote inolako berrikuntzarik ekarri populu apalaren betiko ohitura-lizentziari, ezta burgesen betiereko hertsikeriari ere, eta denborak ez bestek erakutsiko du aldakuntzok iraunkorrak diren ala ez.

Por lo dem?s los cambios, reales o supuestos, no han modificado en nada la eterna licencia de las costumbres de las clases inferiores o la eterna mojigater?a burguesa, y s?lo el tiempo mostrar? si son perdurables.

Ces changements r?els ou suppos?s n'ont d'ailleurs modifi? en rien l'?ternelle licence de m?urs du petit peuple, ni la perp?tuelle pruderie bourgeoise, et le temps seul les prouvera durables.

These real or supposed changes have in no respect modified the eternal freedom of morals in the humbler classes, nor the perpetual prudery of the bourgeoisie; time alone will prove which of these changes will last.

Emakumeen ahulezia, esklaboena bezalaxe, pairatzen duten legezko egoeran datza;

La debilidad de las mujeres, como la de los esclavos, depende de su condici?n legal;

La faiblesse des femmes, comme celle des esclaves, tient ? leur condition l?gale ;

The weakness of women, like that of slaves, lies in their legal status;

haien indarra, mendeku baten gisa, gauza ttipietan lehertzen da, horrelakoetan erabili ohi duten ahalmena ia neurgabea izaten baita.

su fuerza se desquita en las cosas menudas donde el poder que ejercen es casi ilimitado.

leur force prend sa revanche dans les petites choses o? la puissance qu'elles exercent est presque illimit?e.

they take their revenge by their strength in little things, where the power which they wield is almost unlimited.

Etxekoandrea nagusi ez zeneko etxe gutxi ikusi izan dut;

Raras veces he visto casas donde no reinaran las mujeres;

J'ai rarement vu d'int?rieur de maison o? les femmes ne r?gnaient pas ;

I have rarely seen a household where women do not rule;

maiz ere ikusi izan dut berorietan nagusi administratzailea, sukaldaria edo libertoa.

con frecuencia he visto reinar tambi?n al intendente, al cocinero o al liberto.

j'y ai souvent vu r?gner aussi l'intendant, le cuisinier, ou l'affranchi.

I have often seen also ruling with them the steward, the cook, or the enfranchised slave.

Finantzei dagokienez, emakumeak tutela-forma bat edo besteren menpean aurkitzen dira legez, baina, praktikan, Suburrako edozein dendatan ia beti hegaztiedo fruta-saltzailesa izan ohi da salmahaian agintzen duena.

En el orden financiero, siguen legalmente sometidas a una forma cualquiera de tutela, pero en la pr?ctica, en cada tienda de la Suburra la vendedora de aves o la frutera es la que casi siempre manda en el mostrador.

Dans l'ordre financier, elles restent l?galement soumises ? une forme quelconque de tutelle ;

In financial matters they remain legally subject to some form of guardianship, but in practice it is otherwise.

Attianusen emazteak negozio-gizonik trebeenak bezain trebeki kudeatzen zituen familiaren ondasunak.

La esposa de Atiano administraba los bienes familiares con admirable capacidad de hombre de negocios.

en pratique, dans chaque ?choppe de Suburre, c'est d'ordinaire la marchande de volailles ou la fruiti?re qui se carre en ma?tresse au comptoir.

In each small shop of the Suburra it is ordinarily the poulterer's or fruiterer's wife who sits firmly ensconced in command of the counter.

Legeek usadioetatik ahalik-eta hurbilen egon beharko lukete:

Las leyes deber?an diferir lo menos posible de los usos;

L'?pouse d'Attianus g?rait les biens de la famille avec un admirable g?nie d'homme d'affaires.

The wife of Attianus directed the family estate with the acumen of a true businessman.

emakumeari gero eta askatasun handiagoa eman izan diot nik neuk, bere ondasunak administratu, testamentua egin edo jaraunspena jaso ahal izan dezan.

he acordado a la mujer una creciente libertad para administrar su fortuna, testar y heredar.

Les lois devraient le moins possible diff?rer des usages : j'ai accord? ? la femme une libert? accrue d'administrer sa fortune, de tester ou d'h?riter.

The law should differ as little as possible from accustomed practice, so I have granted women greater liberty to administer or to bequeath their fortunes, and to inherit.

Etengabe erautsi eta esetsi izan dut, ezein neska bere gogoaren kontra esposarazia izan ez dadin:

Insist? para que ninguna doncella sea casada sin consentimiento:

J'ai insist? pour qu'aucune fille ne f?t mari?e sans son consentement :

I have insisted that no woman should be married without her consent;

legezko bortxakeria hau beste edozein bortxakeri mota bezain nazkagarria bai baita.

la violaci?n legal es tan repugnante como cualquier otra.

ce viol l?gal est aussi r?pugnant qu'un autre.

this form of legalized rape is as offensive as any other.

Ezkontza izan ohi da emakumeentzako arazorik garrantzizkoena;

El matrimonio es la cuesti?n m?s importante de su vida:

Le mariage est leur grande affaire ;

Marriage is their great venture;

bidezkoa da, beraz, berori erabateko borondate-onespenez burutu ahal izatea.

justo es que la resuelvan seg?n su voluntad.

il est bien juste qu'elles ne la concluent que de plein gr?.

it is only fair that they should not engage upon it against their will.

Gure gaitzen artetiko asko zer honetatik dator, gizon gehiegi edota lotsagarriki aberatsak edota etsituki txiroak izatetik, alegia.

Parte de nuestros males proviene de que hay demasiados hombres vergonzosamente ricos o desesperadamente pobres.

Une partie de nos maux provient de ce que trop d'hommes sont honteusement riches, ou d?sesp?r?ment pauvres.

One part of our ills comes from the fact that too many men are shamefully rich and too many desperately poor.

Zorionean, badago gaur egun aitzitiko bi mutur hauen artean halako orekaren bat eratzeko nolabaiteko joera:

Hoy en d?a, por suerte, tiende a establecerse el equilibrio entre los dos extremos;

Par bonheur, un ?quilibre tend de nos jours ? s'?tablir entre ces deux extr?mes :

Happily in our days we tend toward a balance between these two extremes;

enperadore edo libertoen behinolako ondasun-pilo erraldoiak joan ziren betiko:

las colosales fortunas de emperadores y libertos son cosa pasada;

les fortunes colossales d'empereurs et d'affranchis sont choses du pass? :

the colossal fortunes of emperors and freedmen are things of the past:

hil ziren Trimalcion eta Neron.

Trimalci?n y Ner?n han muerto.

Trimalcion et N?ron sont morts.

Trimalchio and Nero are dead.

Baina munduaren berregokitzapen ekonomikoari dagokion zerean, oraindik dena egiteko dago.

Pero un inteligente reajuste econ?mico del mundo est? todav?a por hacerse.

Mais tout est ? faire dans l'ordre d'un intelligent r?-agencement ?conomique du monde.

But everything is still to be done for the intelligent reorganization of world economy.

Agintea eskuratu eta berehala, uko egin nien hiriek enperadoreari egin ohi zizkiot?n borondatezko zerga-edo zeriztenei, halakoak mozorroturiko lapurretak besterik ez baitira izaten.

Cuando sub? al poder renunci? a las contribuciones voluntarias ofrecidas al emperador por las ciudades, y que no son m?s que un robo disfrazado.

En arrivant au pouvoir, j'ai renonc? aux contributions volontaires faites par les villes ? l'empereur, qui ne sont qu'un vol d?guis?.

On coming to power I renounced the voluntary contributions made by the cities to the emperor; they are only a form of theft.

Zure txanda denean ere, uko egin diezaiezula aholkatzen dizut.

Te aconsejo que tambi?n renuncies a ellas cuando te llegue el d?a.

Je te conseille d'y renoncer ? ton tour.

I advise you to refuse them in your turn.

Hiritar arruntek Estaduarekiko zituzt?n zor guztiak kitatutzat ematea, berriz, erabaki ?rriskutsuagoa zen, dudarik gabe, baina guztiz beharrezkoa, gerla-ekonomiako hamar urteren buruan oinarritik berreraikitzeari ekin nahi baldin banion.

La anulaci?n completa de las deudas de los particulares al Estado era una medida m?s osada, pero igualmente necesaria para hacer tabla rasa despu?s de diez a?os de econom?a de guerra.

L'annulation compl?te des dettes des particuliers ? l'?tat ?tait une mesure plus risqu?e, mais n?cessaire pour faire table rase apr?s dix ans d'?conomie de guerre.

My wholesale cancellation of private debts to the State was a more hazardous measure, but there was need to start afresh after ten years of wartime financing.

Gure moneta baliogaldu egin da lanjeroski azken mende honetan barrena: gure urre-pezen piloen zenbatekoan neurtu ohi da, haatik, Erromaren eternitatea:

Nuestra moneda se ha devaluado peligrosamente a lo largo de un siglo, y sin embargo la eternidad de Roma est? tasada por nuestras monedas de oro;

Notre monnaie s'est dangereusement d?prim?e depuis un si?cle : c'est pourtant au taux de nos pi?ces d'or que s'?value l'?ternit? de Rome :

Our currency has been dangerously depressed for a century; it is nevertheless by the exchange rate of our gold pieces that Rome's eternity is appraised;

geuri dagokigu beraiei beren balioa eta pisua gauzen arabera sendoki neurturik itzultzearen eginkizuna.

preciso es, entonces, devolverles su valor y su peso, s?lidamente respaldados en las cosas.

? nous de leur rendre leur valeur et leur poids solidement mesur?s en choses.

it behooves us to give them solid weight and true value in terms of commodities.

Gure lurraldeak ez daude, han-hemenka ez bada, behar bezala landurik:

Nuestras tierras se cultivan al azar;

Nos terres ne sont cultiv?es qu'au hasard :

Our lands are cultivated without plan:

zenbait barruti dohatsuk bakarrik-Egiptok, Afrikak, Toskanak eta beste bakan batzuek-jakin izan dute beren baitan gariaren edo mahastiaren lanetan sakonki trebaturiko nekazari-komunitateak sortzen.

tan s?lo dos distritos privilegiados-Egipto, el ?frica, la Toscana y algunos otros-han sabido crear comunidades campesinas que conocen a fondo el cultivo del trigo o de la vid.

seuls, des districts privil?gi?s, l'?gypte, l'Afrique, la Toscane, et quelques autres, ont su se cr?er des communaut?s paysannes savamment exerc?es ? la culture du bl? ou de la vigne.

only the more fortunate regions, like Egypt, Africa, Tuscany, and a few others, have known how to create peasant communities carefully trained in the culture of vineyards or grain.

Nire arduretatik bat zera izan zen, laborantza-molde aurreratu horiei eustea ez-ezik baita nekazari trebe horiengandik irakastunak ateratzea ere, baserri-populazio atzeratuago, ohikeri zaleago edo traketsagoetara eramanaz, hauei beren aurrerabidea irakats ziezaieten.

Una de mis preocupaciones consist?a en sostener esa clase, que me proporcionar?a instructores destinados a las poblaciones rurales m?s primitivas o m?s rutinarias.

Un de mes soucis ?tait de soutenir cette classe, d'en tirer des instructeurs pour des populations villageoises plus primitives ou plus routini?res, moins habiles.

One of my chief cares has been to promote that class, and to draw instructors from it for more primitive or conservative rural populations with less skill.

Behin betiko amaiera eman nion onura publikoak bat ere axolarik ez dien lurjabe handiek debet utzitako lurralde zabalen eskandaloari:

Acab? con el esc?ndalo de las tierras dejadas en barbecho por los grandes propietarios indiferentes al bien p?blico;

J'ai mis fin au scandale des terres laiss?es en jach?re par de grands propri?taires peu soucieux du bien public :

I have put an end to the scandal of unfilled fields neglected by great landowners too little concerned for the public good;

bost urtez jarraian landu gabea izan den soroa harez gero hartaz arduratzen den eta hartatik uzta ateratzen saiatzen den laborariaren jabetzara pasatzen da.

a partir de ahora, todo campo no cultivado durante cinco a?os pertenece al agricultor que se encarga de aprovecharlo.

tout champ non cultiv? depuis cinq ans appartient d?sormais au laboureur qui se charge d'en tirer parti.

any field not cultivated for five years' time belongs hereafter to the farmer who proposes to put it to use.

Gauza bertsua, gutxi gorabehera, meatokien ustiapenari dagokionez.

Lo mismo puedo decir de las explotaciones mineras.

Il en va ? peu pr?s de m?me des exploitations mini?res.

It is much the same for the mines.

Gure aberats gehienek izugarrizko emari eta dohaintzak egin ohi dizkiete Estaduari, erakunde publikoei, printzeari.

La mayor?a de nuestros ricos hacen enormes donaciones al Estado, a las instituciones p?blicas y al pr?ncipe.

La plupart de nos riches font d'?normes dons ? l'?tat, aux institutions publiques, au prince.

Most of our rich men make enormous gifts to the State, and to public institutions and the emperor;

Askok interesarengatik jokatzen dute horrela, batzuek bertutearengatik, baina azken batean ia denek ateratzen diote abantaila ederrik beren jokabide horri.

Muchos lo hacen por inter?s, algunos por virtud, y casi todos salen ganando con ello.

Beaucoup agissent ainsi par int?r?t, quelques uns par vertu, presque tous finalement y gagnent.

many do this for their own interest, a few act unselfishly, but nearly all gain thereby in the end.

Nik nahiago nukeen, ordea, haien eskuzabaltasuna beste era batekoa izan balitz, ezen ez limosnakeria nabarmen horren tankerakoa, hau da, pozik nengokeen beren ondasunak komunitatearen interesetan zuhurki gehitzen ikasi izan balute, orain arte beren seme-alabak aberasteko eta ez bestetarako egin izan dituzten saioen modukoak hartara zuzenduz.

Pero yo hubiese querido que su generosidad no asumiera la forma de la limosna ostentosa, y que aprendieran a aumentar sensatamente sus bienes en inter?s de la comunidad, as? como hasta hoy lo han hecho para enriquecer a sus hijos.

Mais j'aurais voulu voir leur g?n?rosit? prendre d'autres formes que celle de l'ostentation dans l'aum?ne, leur enseigner ? augmenter sagement leurs biens dans l'int?r?t de la communaut?, comme ils ne l'ont fait jusqu'ici que pour enrichir leurs enfants.

I should have preferred to see their generosity take other forms than that of ostentation in alms, and to teach them to augment their possessions wisely in the interest of the community as they had done hitherto only for the enrichment of their children.

Asmo hauxe izan nuen oinarri, ondare inperiala neure esku hartu eta zuzenean berau kudeatzeko erabakia hartu nuenean:

Guiado por este principio, tom? en mano propia la gesti?n del dominio imperial;

C'est dans cet esprit que j'ai pris moi-m?me en main la gestion du domaine imp?rial :

With this intention I myself took over the direction of the imperial domains;