Hizkuntzen arteko Corpusa (HAC)
Hadrianoren oroitzapenak, Marguerite Yourcenar / Joxe Agustin Arrieta (Elkar, 1985
)
eu
neure bizioei ere atera izan diet etekinik; baina ez dut aparteko interesik neure burua beste inorentzako ondare edo jaraunspen bat bihurtzeko.
es
He empleado lo mejor posible mis virtudes, he sacado partido de mis vicios, pero no tengo especial inter?s en legarme a alguien.
fr
j'ai tir? parti de mes vices ; mais je ne tiens pas sp?cialement ? me l?guer ? quelqu'un.
en
I have put my virtues to use as well as I could, and have profited from my vices likewise, but I have no special concern to bequeath myself to anyone.
eu
Gainera, egiazko giza jarraipena ez da odolaren bidez egiten:
es
No, no es la sangre lo que establece la verdadera continuidad humana:
fr
Ce n'est point par le sang que s'?tablit d'ailleurs la v?ritable continuit? humaine :
en
It is not by blood, anyhow, that man's true continuity is established:
eu
Caesar da Alexandroren oinordeko zuzena, eta ez Asiako jauregibarru batean persiar printzesa batengandik jaiotako haur belaxka hura;
es
el heredero directo de Alejandro es C?sar, no el d?bil infante nacido de una princesa persa en una ciudadela del Asia;
fr
C?sar est l'h?ritier direct d'Alexandre, et non le fr?le enfant n? ? une princesse perse dans une citadelle d'Asie ;
en
Alexander's direct heir is Caesar, and not the frail infant born of a Persian princess in an Asiatic citadel;
eu
eta Epaminondas, askazirik utzi gabe hil bazen ere, arrazoi osoarekin harrotzen ahal zen, bere alabak garaitiak zituela esaten zuenean.
es
Epaminondas, al morir sin posteridad, se jactaba con raz?n de que sus victorias fueran sus hijas.
fr
et ?paminondas mourant sans post?rit? se vantait ? bon droit d'avoir pour filles ses victoires.
en
Epaminondas, dying without issue, was right to boast that he had Victories for daughters.
eu
Historian beren oinatza ezarria duten gizaki gehienek badaezpadako aldaskak bota izan dituzte, edo hainbat okerrago beharbada: badirudi beraiengan agortzen eta ihartzen dela, txoil, arraza bikainaren sapa guztia.
es
La mayor?a de los hombres notables de la historia tuvieron descendientes mediocres, por no decir peor, dando la impresi?n de que hab?an agotado en s? mismos los recursos de una raza.
fr
La plupart des hommes qui comptent dans l'histoire ont des rejetons m?diocres, ou pires que tels : ils semblent ?puiser en eux les ressources d'une race.
en
Most men who figure in history have but mediocre offspring, or worse; they seem to exhaust within themselves the resources of a race.
eu
Aitaren parteari dagokion samurtasuna nekez izan ohi da buruzagi bati dagokion buru-argitasunarekin ezkontzeko modukoa.
es
La ternura del padre se halla casi siempre en conflicto con los intereses del jefe.
fr
La tendresse du p?re est presque toujours en conflit avec les int?r?ts du chef.
en
A father's affection is almost always in conflict with the interests of a ruler.
eu
Eta hala ez balitz ere, enperadore baten semeak txikitandik jasan beharko lituzke hezkuntza printzipesko baten desabantailak, hots, printze batentzat izan litezkeenik kaltegarrienak, izan ere.
es
Y si no fuera as?, el hijo del emperador tendr?a que sufrir adem?s las desventajas de una educaci?n de pr?ncipe, la peor de todas para un futuro monarca.
fr
En f?t-il autrement, que ce fils d'empereur aurait encore ? subir les d?savantages d'une ?ducation princi?re, la pire de toutes pour un futur prince.
en
Were it otherwise, then an emperor's son would still have to suffer the drawbacks of a princely education, the worst possible school for a future prince.
eu
Zorionean, gure Estaduak badu ondorengotza inperialerako sistema jakin bat xedatua, adopzioarena:
es
Afortunadamente, en la medida en que nuestro Estado ha sabido crearse una regla para la sucesi?n imperial, ?sta se determina por la adopci?n;
fr
Par bonheur, pour autant que notre ?tat ait su se former une r?gle de succession imp?riale, l'adoption est cette r?gle :
en
Happily, in so far as our State has been able to formulate a rule for imperial succession, that rule has been adoption:
eu
Erromaren zuhurtasuna dakusat nik horretan nabarmen.
es
reconozco en ella la sabidur?a de Roma.
fr
je reconnais l? la sagesse de Rome.
en
I see there the wisdom of Rome.
eu
Badakit hautatzea beti dela arriskutsua, eta litekeen gauza dela huts egitea;
es
Conozco los peligros de la elecci?n y sus posibles errores;
fr
Je sais les dangers du choix, et ses erreurs possibles ;
en
I know the dangers of choice, and its possible errors;
eu
oso gogoan daukat, baita ere, itsukeria, aita baten bihozberatasunetik ez-ezik, beste hainbat iturburutatik ere sor daitekeen gaitza dela;
es
no ignoro que la ceguera no es privativa de los afectos paternales;
fr
je n'ignore pas que l'aveuglement n'est pas r?serv? aux seules affections du p?re ;
en
I am well aware, too, that blindness is not reserved to paternal affections alone;
eu
baina adimena nagusi den edo, behinik behin, adimenak ere parte hartu ohi duen hautabide honetxi beti iritzikio diot halabehar hutsaren eta natura gordinaren nahikunde ilunei baino askoz ere egokiago.
es
pero una decisi?n presidida por la inteligencia, o en la cual ?sta toma por lo menos parte, me parecer? siempre infinitamente superior a las oscuras voluntades del azar y de la ciega naturaleza.
fr
mais cette d?cision o? l'intelligence pr?side, ou ? laquelle du moins elle prend part, me semblera toujours infiniment sup?rieure aux obscures volont?s du hasard et de l'?paisse nature.
en
but any decision in which intelligence presides, or where it at least plays a part, will always seem to me infinitely superior to the vague wishes of chance and unthinking nature.
eu
Inperioa duinenari:
es
El imperio debe pasar al m?s digno;
fr
L'empire au plus digne :
en
The power to the worthiest!
eu
ederra da munduko arazoen kudeaketan bere gaitasuna erakutsia duen gizon batek bere ondorengoa aukeratu ahal izatea, eta ondoriotan hain ukantsu den erabaki hori, aldi berean, gizon horren azken pribilegioa eta Estaduari dagion azken zerbitzua izatea.
es
bello es que un hombre que ha probado su competencia en el manejo de los negocios mundiales elija su reemplazante, y que una decisi?n de tan profundas consecuencias sea al mismo tiempo su ?ltimo privilegio y su ?ltimo servicio al Estado.
fr
il est beau qu'un homme qui a prouv? sa comp?tence dans le maniement des affaires du monde choisisse son rempla?ant, et que cette d?cision si lourde de cons?quences soit ? la fois son dernier privil?ge et son dernier service rendu ? l'?tat.
en
It is good and fitting that a man who has proved his competence in handling the affairs of the world should choose his replacement, and that a decision of such grave consequence should be both his last privilege and his last service rendered to the State.
eu
Dena dela, nire txanda iritsi zenean, hain garrantzi handiko hautapen hura sekula baino egingaitzago begitantzen zitzaidan.
es
Pero tan importante elecci?n se me antoja m?s dif?cil que nunca.
fr
Mais ce choix si important me semblait plus que jamais difficile ? faire.
en
But this important choice seemed to me more difficult than ever to make.
eu
Garrazki gaitzetsia nuen Trajanoren jokabidea, hogei urtez zabunka eta zalantzakor ibili izate hura, alegia, ni adoptatzeko erabakia azkeneko momentura arte, bere heriotz ohean aurkitu z?n arte, hartu nahi ez izate hura.
es
Amargamente hab?a reprochado a Trajano que vacilara durante veinte a?os antes de resolverse a adoptarme, y que s?lo lo hiciera en su lecho de muerte.
fr
J'avais am?rement reproch? ? Trajan d'avoir tergivers? vingt ans avant de prendre la r?solution de m'adopter, et de ne l'avoir fait qu'? son lit de mort.
en
I had bitterly reproached Trajan for having evaded the problem for twenty years before he resolved to adopt me, and for having decided the matter only upon his deathbed.
eu
Baina ni neuu ere, horratx, berdintsu ibilia nintzen, ondorengotzaren arazo larria geroko gerotan luzarazirik;
es
Pero ya hab?an transcurrido cerca de dieciocho a?os desde mi llegada al poder, y a pesar de los riesgos de una vida aventurera, tambi?n yo hab?a aplazado para m?s tarde la elecci?n de un sucesor.
fr
Mais pr?s de dix-huit ans s'?taient ?coul?s depuis mon accession ? l'empire, et, en d?pit des risques d'une vie aventureuse, j'avais ? mon tour remis ? plus tard le choix d'un successeur.
en
But nearly eighteen years had passed since my accession to power and I in my turn, despite the dangers of an adventurous life, had put off till the last my choice of a successor.
eu
inperioaren agintea eskuratu nuenetik ia hemezortzi urte handi paseak ziren arren, eta, gainera, eramana nu?n bizimodu abenturatsua zela medio, mila ezbeharren arriskupean suertatua banintzen ere, ez neukan, oraindino, ezertxo ere erabakita.
es
 
fr
 
en
 
eu
Zurrumurru ugari bazebiltzan bazterretan, baina ia denak faltsuak;
es
Circulaban mil rumores, casi todos ellos falsos;
fr
Mille bruits avaient couru, presque tous faux ;
en
Hundreds of rumors were circulating, almost all of them false;
eu
hamaika hipotesi ere bazen harilkaturik;
es
 
fr
 
en
 
eu
baina jendeak nire sekretutzat zeukana ez zen nigan, zinez, zalantza eta ezin erabaki huts bat besterik.
es
se hab?an aventurado mil hip?tesis, pero lo que tomaban por mi secreto no era m?s que mi vacilaci?n y mi duda.
fr
mille hypoth?ses avaient ?t? ?chafaud?es ; mais ce qu'on prenait pour mon secret n'?tait que mon h?sitation et mon doute.
en
countless hypotheses had been built up; but what was supposed my secret decision was only my hesitation and my doubt.
eu
Neure inguruari so egiten nion:
es
 
fr
Je regardais autour de moi :
en
 
eu
franko ziren funtzionari zintzoak; inork ez zuen, ordea, behar adinako zabal-beterik.
es
Cuando miraba en torno ve?a que los funcionarios honrados abundaban, pero ninguno ten?a la envergadura necesaria.
fr
les fonctionnaires honn?tes abondaient ; aucun n'avait l'envergure n?cessaire.
en
All around me good functionaries abounded, but not one of them had the necessary breadth of view.
eu
Berrogei urtetan zehar erakutsia zu?n prestutasuna ezin gorakiago mintzo zen Marcius Turbo, behinolako nire burkide min eta oraingo nire pretorioko prefekto paregabearen faboretan;
es
Cuarenta a?os de integridad abonaban en favor de Marcio Turbo, mi querido camarada de anta?o, mi incomparable prefecto del pretorio, pero Marcio ten?a mi edad, era demasiado viejo.
fr
Quarante ans d'int?grit? postulaient en faveur de Marcius Turbo, mon cher compagnon d'autrefois, mon incomparable pr?fet du pr?toire ; mais il avait mon ?ge :
en
Forty years of integrity made Marcius Turbo a likely candidate, my friend and companion of yore and my incomparable prefect of the Praetorian Guard; but he was my age, too old.
eu
baina adin berekoak ginen: hots, zaharregia zen.
es
 
fr
il ?tait trop vieux.
en
 
eu
Julius Severusek, gudalburu bikaina eta Britaniaren administrari aparta izan arren, ez zuen, baina, Ekialdeko arazo korapilatsuez ezer askorik ulertzen;
es
Julio Severo, excelente general y buen administrador de Breta?a, no entend?a gran cosa de los complejos asuntos de Oriente;
fr
Julius S?v?rus, excellent g?n?ral, bon administrateur de la Bretagne, comprenait peu de chose aux complexes affaires de l'Orient ;
en
Julius Severus, an excellent general and a good administrator for Britain, knew little of the complex affairs of the Orient;
eu
Arrianok ederki asko agertuak zituen Estadu-buru bati eska lekizkiokeen dohain guzti-guztiak, baina Greziarra zen; eta oraindik garaia ez da heldu, Erromako aurreiritziei enperadore greko bat onartaraz dakiekeena.
es
Arriano hab?a dado pruebas de todas las cualidades que se exigen a un estadista, pero era griego, y a?n no ha llegado el tiempo de imponer un emperador griego a los prejuicios de Roma.
fr
Arrien avait fait preuve de toutes les qualit?s qu'on demande ? un homme d'?tat, mais il ?tait Grec ; et le temps n'est pas venu d'imposer un empereur grec aux pr?jug?s de Rome.
en
Arrian had given proof of all the qualities expected of a statesman, but he was Greek, and the time has not yet come to place a Greek emperor over Rome and its prejudices.
eu
Bizi zen oraindik Servianus:
es
Serviano viv?a a?n;
fr
Servianus vivait encore :
en
Servianus was living still:
eu
haren biziraupen harrigarri hark halako kalkulu luze baten edo igurikitzeko modu setati baten itxura zeukan.
es
su longevidad daba la impresi?n de un largo c?lculo, de una forma obstinada de la espera.
fr
cette long?vit? faisait de sa part l'effet d'un long calcul, d'une forme obstin?e d'attente.
en
such longevity looked like deliberate calculation on his part, an obstinate form of waiting.
eu
Hirurogei urte zeramatzan haiduru.
es
Hac?a sesenta a?os que esperaba.
fr
Il attendait depuis soixante ans.
en
He had waited for sixty years.
eu
Nervaren garaian, adoptatua Trajano gertatu izanak aldi berean adorea eta etsipena txertatuak zizkion;
es
En tiempos de Nerva, la adopci?n de Trajano lo hab?a alentado y decepcionado a la vez.
fr
Du temps de Nerva, l'adoption de Trajan l'avait ? la fois encourag? et d??u ;
en
In Nerva's time he had been both disappointed and encouraged by the adoption of Trajan;
eu
gehixeago espero zuen nonbait; baina gudarosteez izan ezik ia beste ezertaz arduratzen ez z?n bere lehengusu hura aginteratzea zela-eta, iruditu bide zitzaion, Estaduaren egituraren barnean, oso leku garrantzizko bat, beharbada bigarrena-edo, erdietsia zuela berak; horretan ere oker zegoen, baina:
es
Hab?a esperado algo mejor, pero el arribo al poder de aquel primo ocupado continuamente en el ej?rcito parec?a asegurarle por lo menos una situaci?n importante en el plano civil, y quiz?s el segundo lugar.
fr
il esp?rait mieux ; mais l'arriv?e au pouvoir de ce cousin sans cesse occup? aux arm?es semblait au moins lui assurer dans l'?tat une place consid?rable, la seconde peut-?tre ;
en
he was hoping for more, but the rise to power of this cousin incessantly occupied with the army seemed at least to assure him a considerable place in the State, perhaps second place.
eu
ez baitzuen ohoremultxo aski hutsal bat baizik eskuratu.
es
Tambi?n en eso se enga?aba, pues apenas logr? una magra porci?n de honores.
fr
l? aussi, il se trompait : il n'avait obtenu qu'une assez creuse portion d'honneurs.
en
There, too, he was mistaken, for he had obtained only a rather empty share of honors.
eu
Zain zegoen, Moselaren bazterraldeko lertxundi hartako oihan-bideskan bere esklaboei niri erasotzeko agindua eman zienean;
es
Segu?a esperando, en la ?poca en que encarg? a sus esclavos que me atacaran en un bosque de ?lamos a orillas del Mosela;
fr
Il attendait ? l'?poque o? il avait charg? ses esclaves de m'attaquer au d?tour d'un bois de peupliers, au bord de la Moselle ;
en
He waited for that time when he had stationed his slaves to attack me from an ambush in a poplar grove, along the Moselle;
eu
goiz hartan gizaseme gazte honen eta berrogeita hamar urtetik gorako gizon haren artean desarratu z?n heriotzarainoko desafio latz hark, hogei urte pasata gero ere, bazirauen;
es
el duelo a muerte entablado aquella ma?ana entre el joven y el quincuagenario duraba desde hacia veinte a?os.
fr
le duel ? mort engag? ce matin-l? entre le jeune homme et le quinquag?naire avait continu? vingt ans ;
en
the duel-to-the-death begun on that morning between the young man and the man of fifty had gone on for twenty years;
eu
erio-sugarrean saiatua zen, beti ere, nola edo hala, Trajanoren gogoa nire kontra garrazten, nire txoriburukeriak neurriz gain nabarmen-araziz eta nire hutsegiterik ?imi?oenetatik ere bere aldeko etekina atera nahiz.
es
Serviano hab?a predispuesto a Trajano contra m?, exagerando mis desv?os y aprovechando mis m?s m?nimos errores.
fr
il avait aigri contre moi l'esprit du ma?tre, exag?r? mes incartades, profit? de mes moindres erreurs.
en
he had turned the mind of the sovereign against me, exaggerating my escapades and making the most of my slightest error.
eu
Halako etsai bat oso komenigarria ere izaten da zuhurtasun-irakasle gisa;
es
Semejante enemigo acaba por ser un excelente profesor de prudencia;
fr
Un pareil ennemi est un excellent professeur de prudence :
en
Such an enemy is an excellent schoolmaster:
eu
Servianusek, oro har, mesede galanta egina zidan.
es
despu?s de todo Serviano me hab?a ense?ado much?simo.
fr
Servianus, somme toute, m'avait beaucoup appris.
en
Servianus has taught me much, all in all, about prudence.
eu
Agintera iritsi nintzenez geroztik, nahiko gizabidetsuki portatua zen behinikbehin, halabeharra ontzat hartzen zuela-edo itxura eginaz;
es
 
fr
 
en
 
eu
lau kontsulgaien konploterakoan, eskuak garbitu egin zituen berak;
es
Cuando asum? el poder mostr? suficiente finura como para dar la impresi?n de que aceptaba lo inevitable;
fr
Apr?s mon accession au pouvoir, il avait eu assez de finesse pour para?tre accepter l'in?vitable ;
en
After my accession to power he had had sufficient subtlety to appear to accept the inevitable;
eu
nik neuk, bestalde, nahiago izan nuen atzamar oraindik zikin haietan ageri zirateke?n zipriztindurei gehiegi ez erreparatzea.
es
se hab?a lavado las manos en la conjuraci?n de los cuatro tenientes imperiales, y yo hab?a preferido no reparar en las salpicaduras de aquellos dedos todav?a sucios.
fr
il s'?tait lav? les mains du complot des quatre consulaires ; j'avais pr?f?r? ne pas remarquer les ?claboussures sur ces doigts encore sales.
en
he disclaimed all connection with the plot of the four consular conspirators, and I had preferred not to remark the stains on those fingers still visibly soiled.
eu
Berak, bere aldetik, ahapeka protesta egitearekin eta atetik barru-aldera gaitzituaren plantak egitearekin aski ordaindutzat jo zuen bere burua.
es
Por su parte hab?ase contentado con protestar en voz baja y escandalizarse a puertas cerradas.
fr
De son c?t?, il s'?tait content? de ne protester qu'? voix basse et de ne se scandaliser qu'? huis clos.
en
On his side he had limited himself to mere whispered protest, and only in private pronounced my actions outrageous.
eu
Nire berriztapenei eragozpena besterik jartzen ez zi?n betiko kontserbadoreen alderdi txiki baina ahaltsuak babesten zuelarik Senatuan, aisiara ibilia zen beti ere boterearen kritiko isil-misilkariaren papera jokatuz.
es
Sostenido en el Senado por el peque?o y poderoso partido de los conservadores inamovibles, a quienes mis reformas incomodaban, viv?a c?modamente instalado en ese papel de critico silencioso del reinado.
fr
Soutenu au S?nat par le petit et puissant parti de conservateurs inamovibles que d?rangeaient mes r?formes, il s'?tait confortablement install? dans ce r?le de critique silencieux du r?gne.
en
With support in the Senate from that small but powerful faction of life-long conservatives who were hindering my reforms he had comfortably installed himself in the role of silent critic of my reign.
eu
Ezari-ezarian Paulina arreba ere urrundua zuen nigandik.
es
Poco a poco me hab?a malquistado con mi hermana Paulina.
fr
Il m'avait peu ? peu ali?n? ma s?ur Pauline.
en
Little by little he had alienated my sister Paulina from me.
eu
Alaba bakarra zuten, Salinator zeritz?n batekin ezkondua; gizon hau, familia onekoa, kontsul kargurako izendatu ere egin nuen, baina, tisisak mendean hartuta, gazterik hil zen;
es
De ella s?lo hab?a tenido una hija, casada con un tal Salinator, hombre de noble cuna y a quien exalt? a la dignidad consular, pero que muri? joven de resultas de la tisis.
fr
Il n'avait eu d'elle qu'une fille, mari?e ? un certain Salinator, homme bien n?, que j'?levai ? la dignit? consulaire, mais que la phtisie emporta jeune ; ma ni?ce lui surv?cut peu ;
en
Their only child was a daughter, married to a certain Salinator, a man of high birth whom I had raised to the consulship, but who had died young of consumption. My niece did not long survive him;
eu
iloba ere handik pixka batera zendu zen;
es
 
fr
 
en
 
eu
haien seme bakarra, Fuscus, bere aitona herratsuaren eraginez, nire kontrako aiherkunde-giro batean izan zen hazia eta hezia.
es
Fusco, su ?nico hijo, fue educado por su pernicioso abuelo en el odio hacia mi persona.
fr
leur seul enfant, Fuscus, fut dress? contre moi par son pernicieux grand-p?re.
en
their one child, Fuscus, was set against me by this pernicious grandfather.
eu
Baina gure arteko gorrotoak bazekien itxurak gordetzen:
es
Pero entre nosotros el odio conservaba el decoro;
fr
Mais la haine entre nous conservait des formes :
en
But the hatred between us kept within certain bounds:
eu
ez nion errekardaritzen bere partea funtzio publikoetan, nahiz-eta zenbait zeremoniatan, bere adinaren zaharragoak enperadorea baino leku hobean jartzeko aukera emango ziokeenetan, ni neu berarengandik urrun ibiltzen saiatu.
es
no negu? a Serviano su parte en las funciones p?blicas, aunque evitaba figurar a su lado en las ceremonias donde su avanzada edad le hubiera valido un lugar de mayor privilegio que el del emperador.
fr
je ne lui marchandais pas sa part de fonctions publiques, ?vitant toutefois de figurer ? ses c?t?s dans des c?r?monies o? son grand ?ge lui aurait donn? le pas sur l'empereur.
en
I did not begrudge him his part in public functions, though I took care, nevertheless, not to stand beside him in ceremonies where his advanced age would have given him precedence over the emperor.
eu
Erromara itzultzen nintz?n bakoitzean, onartu egiten nuen, dezentzia hutsaren izenean, haiekin batera, nork bere buruaren defentsan erne asko egon beharra izaten duen famili otordu horietakoren bat edo beste egitea; gutunak ere idazten genizkion elkarri;
es
Cada vez que volv?a a Roma aceptaba concurrir a una de esas comidas de familia en la que todos se mantienen a la defensiva;
fr
? chaque retour ? Rome, j'acceptais par d?cence d'assister ? un de ces repas de famille o? l'on se tient sur ses gardes ;
en
On each return to Rome I agreed, for appearances' sake, to attend one of those family meals where one keeps on one's guard;
