Artikulu hau jatorriz The Conversation argitalpenean aurki daiteke.

Mariano Raxoik (PP), Espainiako Gobernuko presidente ohiak, polemika handia piztu du Frantziako gizonezkoen selekzioak “maila handian” jokatzen duela, baina “frantsesik gabe” egiten duela esanda.

Frantziako Atzerri Gaietarako ministroak, Jean-Noël Barrotek, berehala erantzun zion: “Frantziak ez du azal kolorerik. Kontrakoa esatea ergelkeria da, arrazakeria da, edo biak batera”.

Gertakari hori nazioarteko kirolarekin hamarkadetan zehar lotuta egon diren kontakizunen barruan kokatzen da. Selekzio nazionalek gizarte garaikideen gero eta aniztasun handiagoa islatzen dutenean, berriro agertzen da.

Goi mailako kirola muga sinbolikoak finkatzeko erabiltzen da: nor har daiteke benetan frantsestzat, espainiartzat, alemaniartzat edo italiartzat?

Selekzioak eta irudikatutako komunitatea

Loughborough University (Erresuma Batua) unibertsitateko gizarte zientzietako irakasle Michael Billigek “nazionalismo hutsala” kontzeptua sortu zuen. Nazioa diskurtso patriotiko handien bidez eraikitzen da, baina baita eguneroko keinu sinboliko eta erritual txikien bidez ere, hala nola banderen erabileraren, ereserkiak kantatzearen, ekitaldi publikoen edo kirol lehiaketen bidez ere.

Bestalde, nazioarteko politikako aditu Benedict Andersonek nazioak irudikatutako komunitate gisa definitu zituen. Haren esanetan, komunitate horietako kideek beren burua komunitate politiko bereko partetzat hartzen dute, elkar ezagutu ez arren.

Futbolari onenek ordezkatutako irudikatutako komunitate horretan agertoki pribilegiatua direla esan dezakegu selekzio nazionalak. Ondorioz, selekzio baten osaera soziala aldatzen denean, nazioaren beraren inguruko eztabaidak ere aldatu egiten dira.

Frantzia, errealitate anitzaren agertoki gisa

Harvardeko Unibertsitateko Europako Ikasketetako eta Soziologiako irakasle Michèle Lamontek muga sinbolikoen kontzeptua garatu zuen. Muga horiek zehazten dute nor aitortzen den komunitate nazionalaren baitako “benetako” kidetzat”, eta nor geratzen den susmopean, herritartasun bera izan arren. Eta identitate nazionaleko muga horiek bilakaera izaten dute.

1998ko gizonezkoen munduko futbol txapelketa irabazi ondoren, Frantziako selekzioa errepublika anitz eta askotarikoaren ikur bihurtu zen, zuritasunean eta kristau kulturan oinarritutako eredutik harago. ‘Black-blanc-beur’ esamoldeak oso ondo laburbiltzen zuen Frantzia beltz, zuri eta magrebtarra laburbiltzen zuen, Zidanek, Thuramek, Desaillyk edo Karembeuk ordezkatuta.

Baina aurkako iritziak ere agertu ziren. Jean-Marie Le Pen Fronte Nazional xenofoboko liderraren ustez, jokalari haiek ez zuten benetako Frantzia ordezkatzen. Bere ustez, jatorri migratzailea zuten jokalari beltzak ziren. Gainera, Zidane kritikatu zuen ereserki nazionala kantatu ez zuelako.

Arrazismoa eta klasismoa

Teun A. van Dijk hizkuntzalariaren arabera, bazterkeriaren egungo moduek oso gutxitan erabiltzen dute hizkuntza biologiko esplizitua. Ez dute arraza nagusitasuna aldarrikatzen, baina itxuraz legitimoak diren kultura desberdintasunak eraikitzen dituzte.

Alteritatea edo bestetasuna ez da maila baxuagokotzat jotzen, baina zalantzan jartzen da benetan herrialdea ordezkatzen ote duten. Ez dituztela herrialdearen balioak partekatzen, ez dutela ereserkia sentitzen eta ez dituztela tradizio nazionalak errespetatzen esaten da, eta zalantzan jartzen da herrialdearekiko dituzten sentimenduak zintzoak diren ala ez. Labur esanda, benetako frantziarrak ez direla pentsatzen dute.

2000ko Eurokopa txapelketan edo 2010eko Munduko Txapelketan jasandako porrotek muga sinboliko horiek mugiarazi zituzten. Frantziako gizarte integrazioaren porrota agerian utzi zuten. Diskurtsoek Frantziako selekzioko jokalariak “rapperrak, banlieueetako buruzagiak” edo balio errepublikanoak partekatzeko gai ez ziren gazte bihurtu zituzten. Ikuspegi horrek arrazakeria eta klasismoa gurutzatzen ditu. Jatorri familiarra nortasun publikoaren ezaugarri nagusi bihurtu zen, eta ez-kidetasunaren baieztapen.

Raxoiren adierazpenek logika hori bera errepikatzen dute. Frantziak “frantsesik gabe” jokatzen duela esatean, herritartasunaren baldintza juridikoa ez da nahikoa. Izan ere, frantsesa edo espainiarra nor izan daitekeen definitzeak nazioaren ikuspegi etnozentriko eta arrazista dakar berekin.

Horri dagokionez, aipatzekoa da Alderdi Popularreko buruzagiek hitz horiek “sarkastikotzat” eta “asmo txarrik gabekotzat” jo zituztela. Azpimarratu behar da horrelakoak arrazakeria ukatzeko edo arintzeko estrategiak direla, eta baztertzaile edo arrazistatzat interpretatzeko zilegitasuna zalantzan jarri nahi dutela.

Baina kirol arloko arrazismoa Frantziako kasua baino haratago iristen da. Brasilek, 1950eko Munduko Txapelketan “Maracanazoaren” errua futbolari beltzei egotzi zien. Baina Brasilek 1958ko, 1962ko eta 1970eko munduko txapelketak irabazi zituenean, aniztasun kulturanitza arrakasta nazionalaren ikur gisa goraipatu zuten.

Hamarkada batzuk geroago, turkiar jatorriko Mesut Özil futbolari alemaniarrak esperientzia bera laburbildu zuen: “Irabazten dugunean alemaniarra naiz; galtzen dugunean, berriz, etorkina”. Ildo berean, Paola Egonu Italiako boleibol jokalariak aitortu zuen nekatuta zegoela etengabe italiarra zergatik zen azaldu behar izateaz. Italian jaio zen, selekzio nazionala ordezkatzen zuen eta munduko jokalari onenetako bat zen arren, sektore batzuek atzerritartzat jotzen zuten oraindik ere.

Joera bera erakusten du. Nazio bateko kide izatea ez da baldintzarik gabea jada, eta etengabe aztertua izaten da.

Eta “gure” kirolariak?

Frantziako selekzioari buruzko diskurtso horiek nazioaren interpretazio baztertzailea proiektatzen dute. Modu koherentean aplikatuz gero, ezinbestean Espainiako selekzioari berari ere eragiten diote.

Lamine Yamalek, Nico Williamsek, Dean Huijsenek, Aymeric Laportek edo Robin Le Normandek familia, kultura edo erlijio mailako ibilbide desberdinak ordezkatzen dituzte. “Musulmana da salto egiten ez duena” dioten oihuak entzun izan dira selekzioaren partidetan. Herriko plazetan eta sare sozialetan, Lamine Yamalen aurkako irainak ere entzuten dira selekzioko hamaikakoa iragartzen dutenean. Izan ere, mezu askoren arabera, “ez du Espainia ordezkatzen”. Raxoiren iritziak, hain zuzen ere, ikuspegi hori indartzen du.

Futbolarekin lotutako eztabaida baino gehiago

Kirol ekitaldi handi bakoitzak kirola bera gainditzen duten galderak berpizten ditu. Nork ordezkatu dezake herrialdea? Nor da “gu” horren kide legitimoa? Selekzio baten elastikoak kirol errendimendua sinbolizatzen du, baina baita talde bateko kide izatearen eta irudikatutako identitate kolektiboaren aitortza ere.

Hain zuzen ere, Mariano Raxoiren hitzak polemika politiko puntualetik harago doaz. Ez dira burutazio isolatuak. Bereziki ikusgarritasun publiko handiena duten espazioak hartzen dituztenean, arrazializatutako herritarren nazio-kidetasuna zalantzan jartzen duen diskurtso tradizio luze horren baitan izandako beste gertakari bat dira.

Arazoa ez da sekula kirola izan. Jokoan dagoena da nork duen nazioko partaide gisa aitortua izateko eskubidea, eta nork erabakitzen duen nor izan daitekeen bertako partaide.