Iñigo de Miguel UPV/EHUko Ikerbasque irakasleak azterketa bat argitaratu du Bioethics aldizkarian, adimen artifizialean oinarritutako osasun-sistemek modu seguruan eta jardunbide diskriminatzailerik gabe funtzionatzen dutela egiaztatzeko Europan erabiltzen diren mekanismoei buruz. Ikertzaileak politika alternatiboak proposatzen ditu sistema horietako alborapen-arazoari aurre egiteko.

Adimen artifizialeko sistemak gero eta gehiago erabiltzen dira sektore guztietan, baita osasungintzan ere. Askotariko helburuak izan ditzakete; esate baterako, diagnostikoa egiten laguntzeko sistemak asko erabiltzen dira dermatologian, orin batetik melanoma bat sor daitekeen zehazteko; tratamenduak gomendatzeko sistemek, berriz, pazienteari hobekien egokitu dakiokeen tratamendu-mota proposatzen dute, pazienteari buruzko parametroak sartuz gero.

Osasun-arreta hobetzeko eta eraldatzeko duten gaitasun horrek arrisku saihestezinak ere badakartza berekin. Adimen artifizialeko sistemen arazo nagusienetako bat alborapenak dira: "Alborapen batek esan nahi du nolabaiteko diskriminazioa dagoela AAn oinarritutako sistema batek adierazten duen horretan. Alborapenak arazo larria dira osasun-arloan; izan ere, zehaztasuna galarazteaz gain, bereziki eragiten diete biztanleriaren sektore jakin batzuei", azaldu du De Miguelek. Demagun larruazal oso argia nagusi den populazio bateko pertsonekin entrenatutako sistema bat erabiltzen dugula; sistema horrek alborapen nabarmena du, ez baitu ondo funtzionatzen beltzaranagoak diren larruazalekin. Ikertzaileak arreta berezia jartzen du alborapenek sistemaren bizi-zikloan duten hedapenean; izan ere, "AA oso konplexuetan oinarritutako sistemak aldatuz doaz, ez dira egonkorrak".

Euskal Herriko Unibertsitateko irakasleak artikulu bat argitaratu du Bioethics aldizkarian, AAn oinarritutako osasun-sistemetan alborapena arintzeko politikak aztertzen dituena. Politika horiek Adimen Artifizialari eta Osasun Datuen Europako Esparruari (ODEE) buruzko Europako araudi berrietan daude jasota. De Miguelen arabera, “osasun-produktuei buruzko Europako araudia desegokia izan liteke teknikoa ez ezik soziala ere baden erronka honi aurre egiteko”. Osasun-produktuak egiaztatzeko modu asko AArik ez zen garaikoak dira. Egungo araudia ikerketa biomediko klasikorako pentsatuta dago, non dena nahiko egonkorra den".

Datu-kopuru handiagoak erabiltzeari dagokionez

Ikertzaileak bat egiten du ideia honekin: “sortzaileak izan behar dugu auzi konplexu honi soluzio politikoak ematerakoan, asko baitago jokoan”. De Miguelek onartzen du oso konplexuak direla sistema horiek baliozkotzeko estrategiak, baina ez du egokitzat jotzen "datu pertsonal eta sentikorren kopuru handiak tratatzeko" baimena ematea alborapen-arazo horiek benetan zuzendu daitezkeen ikusteko. Estrategia horrek arriskuak sor ditzake, batez ere pribatutasunarekin lotutakoak. Arazoa konpontzeko, soluzio erredukzionista dirudi datu-kopurua handitzeak. Izan ere, soluzio horrek sistemen osagai teknikoak baino ez ditu hartzen kontuan, eta kodearekin eta datuekin soilik lotutako auzi gisa jotzen du alborapena. Datu gehiago behar badira, argi dago datuok non eta nola prozesatzen diren aztertu behar dugula".

"Ildo horretan, ikertzailearen iritziz, AAri eta ODEEri buruzko araudietan aztertu dituen politikak “bereziki sentikorrak dira datuak prozesatzeko tokiari eta moduari zaintza eta mugak ezartzean, alborapenak murrizte aldera. Baina, era berean, ikusi beharko litzateke nork duen eskubidea alborapenei behar bezala heltzen zaiela egiaztatzeko, eta AAn oinarritutako osasun-sistemaren bizi-zikloaren zein fasetan egin behar den egiaztapen hori. Puntu horretan, baliteke politikak hain asmo handikoak ez izatea".

Arauzko proba-bankuak edo sandbox-ak

De Miguelek nahitaezko balioztatze-mekanismoak sartzeko aukera iradokitzen du artikuluan. Mekanismo horiek diseinuaren eta garapenaren faseetan ez ezik, merkaturatu ondoren ere aplikatuko lirateke. "Ez da beti sistema hobea lortzen datu gehiago sartze hutsagatik. Batzuetan beste modu batzuetara testatu behar da sistema". Horren adibide bat izango litzateke arauzko proba-bankuak sortzea osasun-arreta digitalaren eremuan, teknologietako adimen artifiziala modu sistematikoan ebaluatzeko. "Sendagai berrien funtzionamendua eskala txikian probatzen den bezalaxe, AA sistemak, eskala handian probatu beharrean, ospitale bakar batean probatu beharko lirateke, adibidez. Eta funtzionatzen dutela, seguruak direla eta abar ikusi ondoren, orduan zabaldu beharko lirateke beste toki batzuetara".

De Miguelek proposatu die jada ikerketa biomedikoaren eta osasun-arretaren sektoreen parte diren erakundeei —hala nola ebaluazio-agentziei edo etika-batzordeei— parte-hartze proaktiboagoa izan dezatela, eta aukera eman diezaietela AAn oinarritutako osasun-sistemek modu seguruan eta jarduera diskriminatzaile eta kaltegarririk gabe funtzionatzen dutela egiaztatu nahi duten hirugarrenei —gizarte zibilari barne— sistema horiek ingurune seguruetan baliozkotzeko.

 "Jakitun gara adimen artifizialak arazoak ekarriko dituela. Garrantzitsua da arazo horiek nola arinduko ditugun ikustea, ia ezinezkoa baita haiek ezabatzea. Azken finean, kontua da nola murriztu behar dugun saihestezina den hori; izan ere, ezin diogu uko egin AAri; are gehiago, ez zaio uko egin behar. Bidean, oztopoak aurkituko ditugu, eta haiek ahalik eta hobekien gainditzen saiatu behar dugu, oinarrizko eskubideak arriskuan jarri gabe", ondorioztatu du De Miguelek.

Informazio osagarria

Iñigo de Miguel Beriain doktorea da filosofian, zuzenbidean eta ikerketa biomedikoan. Ikerbasque ikerketa-irakasle gisa dihardu Euskal Herriko Unibertsitatean. Zazpi liburu eta berrehundik gora artikulu eta kapitulu argitaratu ditu bioetikari eta osasun-zuzenbideari buruz, bai eta teknologia berriekin —hala nola AArekin— lotutako auzi etiko eta juridikoei buruz ere. Gai horien inguruan, EBk finantzatutako hamar proiektu baino gehiagotan parte hartu du. De Miguel Euskal Herriko Unibertsitateko Zuzenbide Publiko Saileko irakaslea da, eta eskolak ematen ditu Enpresen Administrazio eta Zuzendaritzako eta Zuzenbideko Gradu Bikoitzean.

Hizpide dugun artikulua Guillermo Lazcozekin lankidetzan argitaratu da. Guillermo Lazcoz ikertzailea da Karlos III.a Osasun Institutuan, Gaixotasun Arraroen Sareko Ikerketa Biomedikoko Zentroan (CIBERER ‐ ISCIII) eta Jiménez Díaz Fundazioaren Osasun Ikerkuntzarako Institutuan (IIS ‐ FJD).