Aingeru Mayorrekin, UPV/EHUko Informatika Fakultateko irakasle eta Naizeneko (Euskal Herriko Adingabe Transexualen Familien Elkartea) sortzailearekin, hitz egin dugu. 300 familia-unitatek baino gehiagok osatzen dute gaur egun. Naizenek haur eta nerabe transei buruzko Nazioarteko I. Kongresua bultzatu du eta maiatzaren 5ean eta 6an egin da Bizkaia Aretoan. Munduan egiten den lehen topaketa da, ahotsa emango diena profesionalei ez ezik, trans helduei, familiei eta laguntzen dieten elkarteei ere. Antolatzaileak azaldu duenez, "aurrera egin ahal izateko, beharrezkoa da errealitate horretan inplikatutako ikuspegiak eta eragileak (pertsona transak, familiak eta profesionalak) elkarrizketan jartzea". 

"Niretzat oso garrantzitsua da aipatzea kongresu honek berritasuna dakarrela ildo horretatik, eta pozgarria dela, gainera, Euskadin ez ezik, UPV/EHUren egoitza batean ere egingo delako. Hain zuzen ere, Bizkaia Aretoan egingo da eta Euskadiko erakunde guztien babes baliotsua jasoko du", adierazi du Aingeru Mayorrek. “Erakundeek emandako babes horrek balioa ematen dio ekitaldi honen handitasunari, egin nahi den apaltasunaren barruan". 

Nola sortu zen NAIZEN? 

Orain 10 urte sortu zen. Une hartan, 8 familia jabetu ginen gure seme-alabei laguntza eman nahi geniela. Izan ere, mundua haientzako toki atseginagoa izatea nahi genuen eta konturatu ginen munduaren ikuspegia aldatu beharra genuela eta hori guztia elkarrekin egin beharra genuela. Hala, elkarri babesa emateko tokia izateko, elkartea osatu genuen, gure esperientziak elkarrekin banatu eta beste familia batzuei lagundu ahal izateko. Eta orain 300 baino gehiago gara. 

Eta orain, trans arazoa hainbat ikuspegitatik landuko duen Kongresua antolatzea erabaki duzue. Zuen ustez, arazo horiek guztietatik, zein da jorratzeko zailena? 

Denak dira garrantzitsuak: eskolako testuingurua edo aldaketa sozialak (horren beharrezkoak direnak)..., agian nerabezaroarekin lotutako osasun arloa. Arazo gehien sortu duen horietako bat da osasun zerbitzuena. Zenbaitetan, tratu txarrak ere izan dira gainera. Hori asko aldatu da azken urteotan, baina askoz ere gehiago aldatu behar da. 2024ko ‘Trans Legearen’ erreformaren ostean (pertsona transak genero identitateagatik ez baztertzeari eta haien eskubideak aitortzeari buruzko 4/2024 Legea ofizialki), lehen mailako arretan pertsona transei osasun arreta emateko gida sortzea onartu zen. Urtebete geroago, ordea, ez dago bukatuta eta Legeak ezartzen duen arreta hori emateko zerbitzuak ere ez daude martxan jarrita. 

«Egoera asko aldatu da azken urteetan, baina askoz gehiago aldatu behar du»

Horretan ere NAIZENen iritzia jasotzen ari dira, eta hori aurrera eramateko behar den guztia egingo dugu, pertsona transen eskubideak errespetatuz eta legean ezarritako printzipioak errespetatuz gauzatzen dela ziurtatzeko eta, gainera, kalitatezko gida izango dela bermatuz. Helburua da osasun zerbitzuek gazte transak ondo laguntzea.  Zenbait herrialdetan, Erresuma Batuan adibidez, sekulako atzerakada jasan dute. 

Zein da Foro honen helburu nagusia? 

Hemen bildutako adituak ez dira profesionalak edo askotariko esparruetako akademikoak direlako soilik bildu. Hori beharrean, partaide guztiek beren esperientziatik abiatuta hartu dute parte. Hemen, aditu profesionalak, aditu akademikoak eta bizipenetan adituak elkartu ditugu, Kongresuaren helburu nagusia lortzeko: elkarrekin hizketan jartzea. Ez dugu nahi pertsona transak aztergai bihurtzea, baizik eta ezagutza hori sortzeko subjektu aktibo izatea. Askotariko ikuspegi, kontzeptu eta terminologiei esker (elkarren aurkakoak izan daitezke) begiraden aniztasunari balioa eman diezaiokegu. Desberdin pentsatzen duen horri entzunda, gehiago ikasiko dugu. 

Adingabeak gertatzen zaien hori adierazteko gai ez direnean... nola lagun diezaiekete familiek? 

Haur batzuk, hitz egiten hasi aurretik, zerbait espero bezala ez doala erakusten hasten dira. Hizkuntza bereganatu aurretik, hainbat modutan adierazten dute. [Aingeruk ‘Tránsitos’ liburuko zatitxo bat kontatu digu. Zati horrek irmo erakusten du ideia hori: “Bi urte zenituenean, eta guapo zeundela esan nizunean, hauxe erantzun zenidan: ama apo no apa”.] Beste batzuek hizketan hasten direnean agerian uzten dute eta beste batzuek ez dute adierazten askoz ere geroago arte. Bakoitzaren biografia ezberdina da. Garrantzitsuena da familiek etapa bakoitzean laguntzea, baita haien beharrak eta ondoezak ulertzea ere. Helburua sufrimendua ekiditea da. 

Nola iristen zarete familiengana? 

Hedabideetan agertuz, hitzaldiak emanez, material didaktikoa sortuz, eta Nazioarteko I. Kongresu hau antolatuz. Hori guztia ahalegin pertsonal eta familiarrarekin egin dugu, baina bagenekien beharrezkoa zela. Informazio bila dabiltzan familiek NAIZENen familian haiek esandakoa entzuten duten familia bat topatzen dute; ez zaie ezer exijitzen eta, batez ere, antzeko prozesuak igaro dituzten beste familia batzuk aurkitzen dituzte. Horrek aberastasun handia sortzen du. 

Nola lagundu beharko litzaieke hezkuntza sistematik? Non eta nola sortzen dira ebidentziak? 

Batzuetan, gurasoek jotzen dute tutoreengana seme-alaben sexu identitatearekin gertatzen ari dena azaltzera; beste batzuetan, aldiz, hezitzaileak familiekin biltzen dira, ikastetxean erakusten ari direnaren berri emateko. Beste batzuetan, ordea, ikasleak izaten dira halakoak adierazten dituztenak. Horietako edozein kasutan, protokolo bat aktibatzen da. Hori, nolabait esateko, berme esparru bat besterik ez da, adingabe horien premiei erantzun ahal izateko. Helburua laguntza hori guztien artean modu harmonikoan ematea litzateke. 

Haur eta nerabe ez binarioak ere badaude. Nolakoa da ez binario sentituz haztea? 

Ez dago errealitate horri buruzko ezagutza handirik. Eta garrantzitsua da horretan aurrera egitea. Dakigunez, errealitate hori ez da haurtzaroan ikusten, nerabezarotik aurrera baizik. Identitate ez binarioak dituzten pertsonek adierazten dituzten zailtasunetako batzuk hizkuntzak bizipenei ezartzen dizkien mugekin dute zerikusia, eta, beraz, hizkuntza-forma berriak sortzeko beharrarekin.  

Norberaren errealitatea aitortu ondoren, nola egiten zaio aurre trantsito horri? 

Trantsitoa gainerakook egiten dugun zerbait da. Trantsitoa begiradan dago. Eta, batez ere, begirada aldatzea da. Prozesu horren bidez, gure ustez haurra zer zen ikusteari utzi genion, pixkanaka pixkanaka neskatoa benetan zer den ikusten joateko edo alderantziz. 

 Ikerkuntzaren ikuspegitik, zer lantzen ari da UPV/EHU? 

Uneotan, Zaragozako Unibertsitateko, Jaengo eta Oviedoko ikerlariekin elkarlanean ari naiz. Inpaktuko artikuluak argitaratu ditugu, baina ez gara talde egituratua eta ez dugu finantzaketarik jasotzen. Aurrerapen handia litzateke hori aldatzea eta gure ikerketei egitura handiagoa ematea.

«Helburua izango litzateke akonpainamendua modu harmonikoan egitea guztion artean»

Nire ikerketei esker, ‘Tránsitos’ liburua argitaratu nuen. Ikerketa honetan, 25 familiak egin zuten joan-etorria, eta gurasoek, informatzaile pribilegiatuek, idatziz jaso zuten beren etxeetan gertatzen ari zena, beren bizitzako kontakizunetatik abiatuta errealitate horren ezagutza egituratua eraikitzen hasteko. Kontakizun haien azterketa kualitatibo bat egin genuen, kointzidentziak, errepikapenak, salbuespenak... aurkituz eta horietatik ondorioztatzen dugu adingabe horiek trantsitoa egin aurretik jasaten duten sufrimendua. 

Nola adierazten da? 

 Jasaten duten sufrimendua etengabeko negarretik edo kasketa batetik autolesio eta portaera suizidetaraino ikusten da. Jakina, ohartu gara gure begirada aldatzen den heinean sufrimendu hori arindu egiten dela eta, azkenean, zoriona, lasaitasuna, ongizatea eta alaitasuna agertzen direla. 

Annelou de Vries Trans osasuneko profesionalen Europako elkarteko presidenteak Kongresuko lehen saioan aurkeztu zuen eredu holandarra kritika asko jasaten ari da. Eredu hori, funtsean, sexu garapena blokeatzean datza, adingabeen genero disforia tratatzeko pubertaroaren blokeatzaileen preskripzioaren bidez. 

Holandako eredua da nazioartean hedatuen dagoen eredua, gaur egun Genero Unitate gehienetan jarraitzen dena eta Gurutzetako Ospitaleko Genero Unitatean jarraitzen dena. Holandan, nerabe eta heldu transexualei laguntzeko psikoterapia egitea ez zela nahikoa esan zuten. Hormona tratamenduen bidez bigarren mailako sexu ezaugarriak aldatzeko aukera zegoela egiaztatu zuten eta horrek ongizatea sortzen zuela egiaztatu da. Bizitza kalitatea nabarmen hobetzen zen. 

Zer iritzi duzu trans elkarteen eta jaso dituzten kritiken inguruan? 

Gutxi dira aurkako elkarteak eta  beren argudioak posizionamendu ideologikoetan oinarritzen dituzte. Haien baieztapen guztiak gezurrezkoak direla frogatu da. Edonola ere, publikazio berrienen arabera, % 2ra baino ez da iristen. Salbuespenezko egoera horiek ezin dute baldintzatu frogatu den tratamenduetarako sarbidea, gehiengo bati ongizatea ematen baitiote. Eta, jakina, ikertzen jarraitu behar da ibilbide aldaketa horien kasuan ere laguntza emateko, salbuespenezko kasuak izan arren eta, ez dira porrot gisa ulertu behar. AEBn 2024an argitaratutako azterlan batean jasotzen denez, transen aurkako legeak indarrean dituzte estatuek suizidioen indize handia dute trans populazioan (ez zeunden estatuetan baino ehuneko 70 gehiago). 

Duela gutxi, Erresuma Batuko Auzitegi Gorenak baieztatu du emakume transak ez datozela bat "emakume" definizio legalarekin, berdintasun legearen arabera. 

«Identitate sexuala norberak bere burua nola identifikatzen duen ulertzeko prozesu kognitiboa da»

Horrek ukatu egiten du emakume transexualak izateko aukera, eta horrek haien giza eskubideak urratzen ditu. Izugarria da eta ezagutza zientifikoan egindako aurrerapenen aurka doa. Sexu-identitatea ez dute genitalek zehazten; norberak bere burua identifikatzeko moduaren autopertzepzioko prozesu kognitiboa da. 

Zer balorazio egingo zenuke Kongresuaren inguruan? 

Oso ondo joan da zentzu guztietan. Erakunde guztien (aldundiak, Eusko Jaurlaritza eta Bilboko Udala), UPV/EHUren eta NUPen laguntza jaso dugu. Profesional eta ikertzaile onenetako batzuk biltzea lortu dugu. Izena emandakoen kopuruak nabarmen gainditu du aurrez ikusita genuen edukiera: 380 pertsona izena emanda. Orain, Kongresua egin ondoren, oso sentsazio positiboak ditugu. Sortu den elkarrizketa oso aberatsa eta emankorra izan da, profesionalen, ikertzaileen, familien eta aktibisten arteko interakzioak sortzen ari baitira eta horiek Kongresuak iraun duenaz harago iritsi daitezke. Elkarrizketa mailari dagokionez, oso aberatsa izan da. 

Eta, amaitzeko... Unibertsitate komunitateak nola lagun dezake trans errealitate hori normalizatzen? Helarazi nahiko al zenuke mezurik? 

Unibertsitate komunitateari... transexualitatea aniztasuneko gertakari gisa ikustea eskatuko nioke. Garrantzitsua izango litzateke, halaber, unibertsitateko ikasketa planetan jasotzea, hainbat adarretan. Oso beharrezkoa litzateke etorkizuneko medikuek transexualitateari buruzko prestakuntza izatea, edo etorkizuneko hezitzaileek errealitate hori ezagutzea eta kudeatzen eta laguntzen jakitea.