Otsailaren 11n, Emakume eta Neska Zientzialarien Nazioarteko Eguna ospatzen dugu; data funtsezkoa gure emakume ikertzaileen lana balioesteko. Helburua argia da: STEM arloetako (Zientzia, Teknologia, Ingeniaritza eta Matematikaren, STEM ingelesezko sigletan) genero-estereotipoak behingoz gainditzea eta, txikitatik, etorkizuneko bokazio zientifikoak sustatzea, zientzia bidezkoago eta inklusiboago baten oinarriak jartzeko. Aurten EHUko Zientzien arloa aztertu dugu. Graduko ikasleen artean % 54,4 emakumezkoak dira; eremu horretako ikertzaileen artean, emakumeen ehunekoa 41,35era jaisten da, eta ikertzaile nagusiena % 33,98koa da.

Ana Guadalupe Gayubo (Ingeniaritza Kimikoan katedraduna), Ailette Prieto (Kimikan doktorea eta ikertzaile doktore iraunkorra), Laura Santamaría (doktore ondoko ikertzailea Ingeniaritza Kimikoan) eta Maddi Salvoch (doktorego aurreko ikertzailea Kimikan) dira elkarrizketa honetan protagonistak. Lau  zientzialari hauek erreferenteak izatearen garrantziaz hitz egin digute —amona aitzindarietatik hasi eta bikaintasun mentoreetaraino—, estereotipoak hausteko beharraz eta energiaren, ingurumenaren eta osasunaren erronka globalak konpontzeko askotariko begiradaren garrantziaz. Behar-beharrezkoa den elkarrizketa honek zientzian aritzeko zalantzak dituztenak inspiratu nahi ditu; izan ere, norberaren bidea eraikitzen hasteko baldintza bakarra jakin-mina dela gogorarazi digu.

Protagonistak

Ana Guadalupe Gayubo Cazorla

Ana Guadalupe Gayubo Cazorla Ingeniaritza Kimikoan katedraduna da, ikertzaile nagusia proiektu ugaritan, eta Procesos Catalíticos y de Valorización de Residuos  taldeko prozesu katalitikoen ikerketa-lerroan, eta CSICeko rankingean nabarmenenetakoa. Kudeaketa eta ebaluazio zientifikoko karguak ere izan ditu EHUn eta AEIn (Agencia Estatal de Investigación). Nekazaritza eta basogintzako hondakinak energia garbi eta material erabilgarri bihurtzeko modu berritzaileak bilatzen ditu. Petrolioaren menpe egon beharrean, prozesu kimikoak (katalizatzaileak) erabiltzen ditu biomasa hori funtsezko produktu bilakatzeko, eguneroko erabilera duten plastikoetatik hasi eta hidrogenoa eta erregai sintetikoak lortzeraino. Duela gutxi, haien ikerketek beste urrats bat egin dute: hondakin organiko horiek CO2-arekin nahasten dituzte, elkarrekin "birziklatzeko", eta, hala, erregai sintetikoak ekoizteko balio duen gas bat sortzen dute. Prozesu katalitiko hauen eskala handiko garapenak, alde batetik, hondakin ugariaren kudeaketa hobetzen lagun dezake (landare-hondakinak, adibidez), eta, bestetik, energia-sektorearen deskarbonizazioari lagundu diezaioke, klima-aldaketa geldiarazteko gure atmosfera garbitzen lagunduz.

Ailette Prieto Sobrino

Ailette Prieto Sobrino Kimikan doktorea eta nazioarteko ibilbide sendoko ikertzaile doktore iraunkorra da. IBeA Taldeko 18 kide iraunkorretatik bat izanik, ikertzaile nagusi gisa proiektu ugariz arduratu da, Kimika Analitikoan eta Ingurumen Kimikan aditua baita. Analisi kimikoko teknika aurreratuak erabiltzen ditu, hala nola kromatografia, ingurumenean eta giza laginetan kutsatzaileak bilatzeko. Haren taldean lehentasunezko kutsatzaileak bilatzen dituzte, dagoeneko erregulazioetan sartuta daudenak, baina baita hor daudela susmatzen dituen beste batzuk edo konposatu ezezagunak ere, oraindik izenik ez dutenak. Teknika aurreratu horiekin farmakoak detektatzen dituzte, hala nola antibiotikoak, antihipertentsiboak eta abar. Horrez gain, pestizidak, perfluoratuak eta beste konposatu batzuk topatzeko gai dira, oso maila baxuetan agertzen badira ere. Substantzia emergenteak identifikatzen dituzte, eta konposatu horien presentzia gaixotasunekin erlazionatzen saiatzen dira. Halaber, arrainetara eta antzeko elikagaietara nola transferitu daitezkeen eta uraren kalitatea nola hobetu aztertzen ari da.

Laura Santamaría Moreno

Laura Santamaría Moreno Ingeniaritza Kimikoan doktorea da (Sari Berezia EHUn) eta La Caixa Fundazioko Junior Leader doktoretza osteko ikertzailea da, Procesos Catalíticos y de Valorización de Residuos taldeko kidea da. Bere lana hondakinak —plastikoak, biomasa eta lohiak— erregai eta hidrogeno berde bihurtzean datza. Prozesu termokimiko hauen bidez, balio handiko materialak lortzen ditu, ekonomia zirkularra sustatuz eta deskarbonizaziorako trantsizio energetiko jasangarria bultzatuz.

Maddi Salvoch Vilches

Maddi Salvoch Vilches EHUko doktoratu aurreko ikertzailea da, eta kutsatzaile sortu berrien analisian eta uraren kalitatean espezializatu da. Ingurumenaren Kutsadura eta Toxikologia masterra egin du EHUn, eta nazioarteko esperientzia du Europako proiektuetan, hala nola HYDROUSA (ICRA). IBeA Taldean parte hartzen du. Ingurumenean sortzen ari diren kutsatzaileak ikertzen ditu: botikak, industria-produktuak edo egunero erabiltzen ditugun norberaren zaintzarako produktuak. Oso kantitate txikietan agertzen badira ere, ekosistemei eragin diezaiekete, eta, ondorioz, baita gure osasunari ere. Bere lana da detektatzea, nola jokatzen duten aztertzea eta izan ditzaketen eraginak ebaluatzea, ingurumena eta pertsonak babesten laguntzeko.

Bokazio zientifikoa eta erreferenteen pisua

Bokazio zientifikoa ez da beti jaiotzezkoa izaten; batzuetan, bidea egin ahala eraikitzen da. Ana Guadalupe Gayubo katedradunarentzat, hasierako motorra irakaskuntza izan zen. "Unibertsitateko irakaslea izatea erabaki nuenean sortu zitzaidan ikerketarako interesa", azaldu du. Hastapenetan, 1992an, emakumeak gutxiengoa ziren bere sailean —hiru besterik ez, hamaika gizonen aldean—, baina beti izan du helburu bere autoexijentzia eta bere mentorea izandako Javier Bilbao irakaslearen espektatibak betetzea. "Gaur egun, desoreka hori desagertu egin da gure taldean", gaineratu du pozik.

Belaunaldi gazteenentzat, erreferenteak erabakigarriak izan dira. Maddi Salvoch etxean ohikoa ez den inspirazioarekin hazi zen: amona, Kimika ikasi zuen aitzindarietako bat. "Nik jarraitzen dudan bide bat ireki zuela jakitea inspirazio handia da", aitortu du. Curriculum ofizialetik kanpo, Margarita Salas edo Rosalind Franklin bezalako pertsonaiak aipatzen zituzten institutuko irakasleen paperak osatzen du genealogia hau. Ildo beretik, Laura Santamariak azpimarratu du emakumeak proiektuen buru izaten eta lanerako grina transmititzen ikustea izan zela "bide horretan imajinatu ahal izateko" gakoa; Ailette Prietok, berriz, nabarmendu du Kimika Analitikoak erakutsi ziola zientziak arazo errealak konpon zitzakeela, beti azterketa eta ikerketa sustatu zituen familia-inguruneak bultzatuta. Erreferente garrantzitsuak izan dituen arren bidea irekitzen ari den sentsazioa ere izan duela azpimarratu du, eta horrek bere lana ikusarazten eta “atzetik datozen ikasleei laguntzen” saiatzera bultzatu duela.

STEM ikasketen alborapen ikusezina desmuntatzen

Aurrerapenak egin badira ere, muga kulturalek neska eta emakume nerabeak baldintzatzen jarraitzen dute unibertsitate aurreko fasean karrera tekniko edo zientifikoak aukeratzeko orduan. Ana Guadalupe Gayuboren ustez, gizarteak oraindik ere ingeniaritzak gizonezkoekin lotzen ditu, baina salbuespen bat nabarmendu du: "Ingeniaritza Kimikoan emakumezko ikasle asko ditugu; eta masterreko promozio batzuetan gehiengoa ere badira".

Hala ere, Ailette Prietoren aburuz, arazoa espektatibetan ere badago, hala nola ikerketa-karrera luzea dela eta denbora, ahalegina eta dedikazioa eskatzen dituela, eta lidergo-postuetan ikusezintasuna edo ordezkaritzarik eza. "Oraindik pentsatzen da taldeen kudeaketan adiskidetzeko jarrera adierazten badugu, ez dugula izaera edo pentsamendu kritikorik", azaldu du. Ikerbasque Fellow edo amatasun-baimenak parekatzea bezalako programek panorama hobetu badute ere, karrera zientifikoa muturreko sakrifiziorako bide gisa ikusten da oraindik, etxean eta ikasgelan etengabeko laguntza eskatzen duena.

Maddi Salvoch eta Laura Santamaria bat datoz joera haurtzaroan hasten dela esatean. "Mutilek espazio-trebetasunak sustatzen dituzten eraikuntzekin jolasten duten bitartean, neskok hain teknologikoak ez diren jokoetara bultzatzen gaituzte", adierazi du Salvochek. Gainera, kontziliazioaren erronka dago: "Historikoki, emakumeen gain egon da, eta, horren ondorioz, askok oztopoak izaten dituzte etapa profesionalek aurrera egin ahala ikerketa-karreran jarraitzeko". Santamariaren esanetan, “Emakumezko erreferenterik ez izateak, ingeniaritzei buruzko estereotipoek eta, zenbait kasutan, gizonak nagusi diren espazioak direla sentitzeak, gazte askok aukera hori baztertzea eragiten du, saiatu aurretik”.

Begirada anitza: zientzia hobetzeko bidea

Lau ikertzaile hauek zerbaitek batzen baditu, genero-aniztasuna justizia-kontua ez ezik, kalitate zientifikoko kontua ere badela sinestea da. Ana Guadalupe Gayuboren ustez, arazo bati ikuspegi desberdinetatik aurre egiteak irtenbide azkarragoak eta eraginkorragoak aurkitzeko aukera ematen du. Laura Santamariak ideia hori indartzen du: "Genero-ikuspegi eta bagaje anitz batek laguntzen du alborapenak antzematen, galdera berriak planteatzen eta irtenbide berritzaileagoak aurkitzen".

Ailette Prietok ikuspegi teknikoa eman du: Kimika Analitikoan, aniztasunak metodo erreproduzigarriagoak eta errealitatera transferigarriagoak diren soluzioak sortzen laguntzen du. Maddi Salvoch harago doa, eta adierazi du mendebaldeko begirada maskulinoak  agenda menderatu duela hainbat hamarkadatan. Horren ondorioz, "askotariko begiradak txertatzeak lehen ezagutzen ez ziren beharrak detektatzeko aukera ematen du, eskualdeetako kutsadura-arazoetatik hasi eta emakumeek bakarrik jasaten dituzten eta arreta gutxiago jaso duten patologietaraino".

Etorkizunerako mezu bat: Jakin-mina da lehen urratsa

Karrera tekniko baterako urratsa eman ala ez zalantzan dagoen bigarren hezkuntzako ikasle bati zer esango lioketen galdetzean, adostasuna orokorra da: ausardia eta jakin-mina.

"Beldurrik gabe jarrai dezala bere bokazioa; emakumeak pisu handia du zientzian eta ez da utzi behar estereotipo matxisten aurrean kikiltzen", esan du Gayubok. Ailette Prietok, berriz, ekintzarako deia egin du: "Zalantzan bazaude, probatu. Ekin. Zientziak galderak egitea eskatzen du eta gaur ez duzu dena jakin behar; akats bakoitzarekin hazi egingo zara".

Laura Santamariak bere gaitasunean konfiantza izatea eta erreferenteengan babesa bilatzeko gomendatu die etorkizuneko emakume zientzialariei. Azkenik, Maddi Salvochek itxaropen mezua zabaldu du: "Jakin-mina lehenengo pausoa da. Bidea ez da beti erraza izango, baina, zorionez, gero eta emakume gehiago aurkituko dituzu aurrera egiten lagunduko dizutenak".