Eva Epelde Bejerano eta Nahia Idoiaga Mondragón EHUko ikertzaileek azaltzen duten bezala, berdintasun diskurtsoak ugariak izan arren, STEM ikasketa eta lanbideetan emakumeen presentzia oraindik ere eta, modu nabarmenean, txikia dela egiaztatu ondoren sortu zen FemSTEMen ideia. Biak bat etorri ziren ideia honekin: beharrezkoa da ezagutza zientifiko-teknologikoa eta txikitatik karrera aukeratzean eragina duten faktore emozionalak, sozialak eta hezkuntzakoak ulertzea. Arazoa dimentsio anitzekoa zen: ageriko erreferenteak ez ezik, etxean estereotipoak, familia mailako aurreikuspenak, gaitasunari buruzko zalantzak eta genero ikuspegi eskaseko hezkuntza orientazioa ere falta ziren.

«Guztiok irits gaitezke urrun, Marie Curie izan beharrik gabe»

Erronka horri erantzun nahian, Erasmus+ proiektua diseinatu zuten, 4.0 Industriaren errealitatea (adimen artifizialak, robotikak, big datak edo automatizazioak berebiziko eragina dutena) emakumeen talentua erakartzeko eta atxikitzeko premiazko beharrarekin lotzen duena. “STEM arloko arrakala ez da akademikoa soilik. Horregatik, diziplina anitzeko ikuspegia behar genuen, alborapenak hasten diren lekuan jardungo lukeena: haurtzaroan, familian eta hezkuntzan, alegia”, gehitu du Nahiak.

Sare bihurtu arte hazi zen diziplinarteko aliantza

Eva eta Nahiaren arteko elkarlana naturala bezain beharrezkoa izan zen. Mundu desberdinetatik zetozen (lehengoa Ingeniaritza Kimikotik, bigarrena Bilakaeraren Psikologiatik eta Didaktikatik), baina biek uste bera zuten: ikuspegien baturatik bakarrik bota daitezke hain errotuta dauden estereotipoak.

Lankidetza horri EHUko irakasle eta ikertzaileen talde zabal eta askotarikoa gehitu zitzaion: Idoia Ruiz de Larramendi, Maite Artetxe Uria, Maider Amutio Izaguirre, Inge Axpe Saez, Esther Acha Uria, María Merino Maestre, Raquel Esteban Terradillos, Ainhoa Berciano Alcaraz, Araitz Uskola Ibarluzea, Eider Bilbao Castellanos eta Itziar Kerexeta Brazal. Kimika, Matematika, Biologia, Ingeniaritza, Zoologia, Didaktika eta Psikologia sailetatik iritsi ziren, eta guztiek ekarri zuten beren ikuspegi diziplinarra eta pedagogikoa. Zuzenean edo zeharka, EHUko 300 lagunek baino gehiagok hartu zuten parte.

« Ez gaude bakarrik»

Evak argi eta garbi azaldu du proiektuaren oinarria: “Elkarren artean oso osagarriak izan gara: esperientzia didaktikoa teknologikoari batu zaio. Horri esker, gertuko materialak eta, batez ere, erabilgarriak sortu ditugu”.

Ikuspegiak handitzeko Europako dimentsioa

FemSTEM ez zen bakarrik garatu. Zipreko, Greziako, Lituaniako eta Espainiako erakundeek parte hartu zuten, eta horrek aukera eman zuen hezkuntza errealitateak alderatzeko, jardunbide egokiak partekatzeko eta proiektutik harago aktibo jarraitzen duen zientzia eta teknologia arloko emakumeen Europako sarea eraikitzeko. Ikerkuntza-ekintza parte hartzailearen metodologia funtsezkoa izan zen: materialak ez ziren bulegoetan diseinatu. Hori beharrean, baterako sorkuntzako taldeen bidez egin zuten eta, horietan, ikasleek, irakasleek eta STEMeko profesionalek ideiak eman, proposamenak berrikusi eta haien erabilgarritasuna balioztatu zuten. “Ez genituen produktu teorikoak nahi; hori beharrean, tresnak nahi genituen, ikasgelan gazteekin funtzionatuko zutenak”, adierazi du Nahiak.

Gazteekin lotura sortzen duten materialak

FemSTEMen lorpen handienetako bat bere webgunea da, unibertsitatean inoiz garatu gabeko baliabideak biltzen dituen gunea baita. Proiektuak zubi digitala sortu du, irakasleen, ikasleen eta mentoreen arteko laguntza errazteko, eta baita tresnen kita ere (FemSTEM Toolkit), ikasgelan zientzian berdintasuna lantzeko pentsatutako gidak, jarduera didaktikoak eta ikus-entzunezko materialak biltzen dituena.

Eduki horiez gain, prestakuntzako pilula txikiak, lidergoari, taldeko lanari, iruzurtiaren sindromeari eta STEM testuinguruetan moldatzeko funtsezko beste gaitasun batzuei buruzko ikastaro laburrak daude. Vlogak ere asko erabili dira. Bideoan gordetako testigantzen bilduma da eta, horietan, emakume ikertzaileek ikasleentzat bereziki inspiragarriak diren zailtasunak, ikaskuntzak eta esperientziak partekatzen dituzte.

Beste baliabide berritzaile batzuk dira ibilbide profesionalen posterrak, hainbat arlo zientifikotako lan trebetasunak eta irteerak modu bisualean aurkezten dituztenak, eta Mentoreen Gunea. Eremu horren bidez, ikasleek zuzenean profesionalekin harremanetan jartzeko eta orientazio pertsonalizatua jasotzeko aukera dute. “Ez zegoen halako materialik eta, gainera, neska gazteen errealitatearekin konektatzea lortzen dute. Irakasleentzako baliabideak dira, baina baita modu autonomoan prestatu nahi duten ikasleei zuzendutakoak ere”, azpimarratu du Evak. “Mentoretza funtsezkoa da: zalantzak normalizatzen ditu, laguntza ematen du eta konfiantza eraikitzen laguntzen du”, dio Evak.

Inspirazio iturri diren eta bokazioak eraldatzen dituzten erreferenteak

Emakumezko erreferenteak ikusgai jartzea izan zen proiektuaren beste ardatzetako bat. Webgunean hainbat zientzialariren profilak aurki daitezke: Marta Macho, irakaslea, ikertzailea, dibulgatzailea eta Mujeres con ciencia espazio digitalaren editorea Kultura Zientifikoaren Katedran (Mujeres con ciencia Kultura Zientifikoaren Katedrakoa - EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren bloga); Sara García Alonso biologo molekularra eta erreserbako astronauta Europako Espazio Agentzian (ESArekin ofizialki entrenatzeko hautatutako lehen emakume espainiarra); Maitane Alonso "Envasado con Aire Tratado" izeneko makinaren sortzailea (elikagaiak denbora luzeagoan kontserbatzeko helburua du, osasunerako kaltegarriak izan daitezkeen produktu kimikorik gehitu gabe eta nerabezarotik dibulgatzailea); edo Clara Grima matematikaria eta komunikatzailea (bere lanari esker, milaka pertsona gerturatu dira diziplina horretara).

« Neska askok sei urterekin hasten dute beren matematikako gaitasunak zalantzan jartzen»

Ikusten ez dena, ez da existitzen. Emakume horiek deskubritzeak lagundu egiten du neska gazteek uler dezaten haiek ere urrutira irits daitezkeela, Marie Curie izan beharrik gabe”, gogorarazi du Evak.

Iruzurtiaren sindromea haustea: helburu nagusia

FemSTEMek ere heldu dio nahiko isilekoa den arren, STEM emakumeen artean oso hedatua dagoen oztopo bati: iruzurtiren sindromea. Sortutako prestakuntza saio eta materialetan, haien adierazpen ezberdinak (perfekzionista, aditua, bakarlaria, jenio naturala edo superwomana) jorratzen dira, eta eredu horiek identifikatzeko eta haien eragina murrizteko estrategiak eskaintzen dira. Evak modu argian laburbildu du: “geldiarazten gaituena ez da gaitasuna, geure buruari buruz dugun pertzepzioa baizik. Zientziak ez du superemakumerik behar; emakume errealak behar ditu, beldurrak beldur, aurrera jarraitzen dutenak”. Alde horretatik, honako hauen garrantzia azpimarratu du proiektua: mentoretza, parekoen arteko laguntza eta konfiantza indartzeko eta zalantzak normalizatzeko esperientziak partekatzearen balioa.

Amaierako batzarra: emakumeen talentuaren ospakizuna

FemSTEMen Amaierako Konferentzia 2025eko urriaren 3an egin zen, eta 300 parte hartzaile baino gehiago bildu ziren Zientzia eta Teknologia Fakultatean. Emakumezko ikasleek karrera zientifiko-teknologikoetan jarrai dezaten enpresetan eta/edo zentro teknologikoetan praktikak egiteak, mentoretza lanak eta erreferenteek duten garrantzia azpimarratu zuen Fernando Plazaola dekanoak. Jardunaldiak proiektuaren ikuspegi osoa eskaini zuen, nazioarteko bazkideen aurkezpenari eta hainbat hizlarik eskainitako hitzaldiei esker. Marta Machok eskainitako hitzaldiak lehen hezkuntzan bizirik jarraitzen duten estereotipoak izan zituen hizpide. Estereotipoak oso gaztetatik nola ezartzen diren erakusteko, Lisa Simpsonen istorioa azaldu zuen Martak (aitonak zientziaren munduan lan egiteko gogoa kendu zion). Adibide horrek azpimarratzen du neska asko sei urte inguru dituztenean hasten direla zalantzan jartzen matematikako trebetasunak, eta agerian uzten du oso garrantzitsua dela txikitatik esku hartzea. Topaketari amaiera emateko, Clara Grimak STEM arloan diziplinarteko lankidetza defendatu zuen.

«Ez gaituzte gaitasunek gelditzen, baizik eta geure burua nola ikusten dugun.»

Une aberasgarrienetako bat esperientzien panela izan zen. Bertan, Maibelin Rosalesek, Lidia Lorenzo Murok, Itziar González Morok, Irene Castro Hurtadok, Yolanda de Prado Lópezek eta Nerea Mendizabalek haien ibilbide profesionalei buruzko erronkak eta ikaskuntzak partekatu zituzten. Haietako askok argi hitz egin zuten iruzurtiaren sindromeaz, autoexijentziaren zamaz eta aurrera egiteko mugarik ez jartzeko beharraz.

Aurrera jarraituko duen ondarea

Proiektua ofizialki 2025eko urrian amaitu bazen ere, haren eraginak aurrera jarraitzen du. Eva eta Nahia bat datoz FemSTEMek bidea ireki duela, eta bide horretan aurrera jarraitzea premiazkoa dela esatean. “FemSTEM proiektu akademikoa baino gehiago da: jarraipena behar duen aldaketa kulturalaren aldeko apustua da”, adierazi du Nahiak. ”Ez da honekin itxita geratuko den proiektua; eraikitzen hasi garen eta orain hazi egin behar duen sarea da”.

Evak gehitu duenez, garatutako materialak eta nazioarteko lotura horiek hasiera baino ez dira izan. “Asko ikasi dugu; beste erakunde batzuekin loturak sortu ditugu eta diziplinarteko lankidetza horrek sekulako potentziala duela erakutsi dugu”.

Bi urteko lanaren ostean, FemSTEMek egitura sendoa eta hazten jarraituko duen komunitatea utzi du. Batzarreko azken mezuak primeran laburbildu zuen bi urte hauetako lanaren espiritua: “ez gaude bakarrik”. Emakumeek elkar ikusi, elkarri entzuten eta elkarri laguntzen diotenean, anitzagoa, aberatsagoa eta, batez ere, bidezkoagoa den STEM etorkizuna sortzen da.